Jan-Werner Müller

Wat is echte democratie?

Nieuw Amsterdam

Vertaling Hans E. van Riemsdijk

© 2021 Jan-Werner Müller

Oorspronkelijke titel Democracy Rules

Oorspronkelijke uitgever Farrar, Straus and Giroux

© 2021 Nederlandse vertaling Hans E. van Riemsdijk/Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Correctie Jeroen Teitler

Register Ewout van der Hoog

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Foto auteur KD Busch

NUR 686

ISBN 978 90 468 2842 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2021 met isbn 978 90 468 2841 0

Inhoud

Voorwoord

1Namaakdemocratie: iedereen heeft zo zijn redenen

2Echte democratie: vrijheid, gelijkheid en onzekerheid

3Kritische infrastructuur

4Een heropening

Coda: Vijf redenen voor democratische hoop (niet optimisme)

Dankwoord

Noten

Voorwoord

‘Democratie? Het is een droom te menen dat we die bezitten; om ingenomen te zijn met haar toestand of die juist ellendig te noemen. Democratie is niet meer dan een pakket mogelijkheden dat stamt uit een nog nabij verleden en dat we nog helemaal moeten verkennen.’

Claude Lefort

Iedereen meent te weten dat de democratie in een crisis verkeert, maar hoevelen van ons durven met zekerheid te zeggen wat democratie eigenlijk is? De redenen dat alom het gevoel heerst dat er een crisis gaande is, lijken voor de hand te liggen: het aantal autoritaire regimes groeit en binnen democratieën neemt onvrede met het politieke bedrijf toe. En los van abstracte getallen is er het dubbele trauma van 2016: Brexit en de verkiezing van een tv-ster als president van ’s werelds oudste en (nog altijd) machtigste democratie.

Bewijst de verheffing van een klaarblijkelijk ongeschikte kandidaat tot het hoogste ambt in de vs automatisch dat de democratie in crisis verkeert? Of werd het sluitende bewijs alleen geleverd door het feit dat deze infantiele man gedurende de allerlaatste dagen van zijn ambtstermijn aanhangers opzweepte het centrum van de wetgevende macht te bestormen? Of bewees de Amerikaanse democratie bij die gelegenheid juist haar veerkracht door de dreun toegediend aan het politieke systeem te neutraliseren? Niet elke schok duidt op een crisis. In de oorspronkelijke betekenis verwijst het Griekse κρίσιॢ naar een doorslaggevend moment: een patiënt overlijdt of herstelt; een beklaagde wordt schuldig bevonden of gaat vrijuit (overigens is ‘oordeel’ een afgeleide betekenis van hetzelfde woord).¹ Als dat zo is, was de verkiezing van Trump dan misschien een moment waarop kiezers werden beoordeeld? En vervolgens als ongeschikt voor de democratie werden verklaard? Inmiddels weten we dat het presidentschap van iemand die via Twitter onwaarheden verspreidt of ze tijdens live-persconferenties debiteert, kan ontaarden in een zaak van leven of dood wanneer zijn volgers en toehoorders de man serieus en letterlijk nemen tijdens een pandemie. Maar ondermijnt gevaarlijke nonsens over een ontsmettingsmiddel de democratie? Is het besluit van het Verenigd Koninkrijk om een supranationale organisatie te verlaten na een referendum op initiatief van een van ’s werelds oudste politieke partijen, namelijk de tory’s, een fatale klap voor de democratie als zodanig? In een democratisch bestel zijn allerlei uitkomsten denkbaar die je vreselijk kunt vinden, maar wie er min of meer terloops van uitgaat dat die het eind van het systeem betekenen, bezondigt zich aan wat Saul Bellow ooit belachelijk maakte als ‘crisisgeklets’. Wat zijn dan wel reële criteria om iets te kunnen uitroepen tot een moment van buigen of barsten? En is het mogelijk zulke criteria uit de sfeer van partijdigheid te houden?

Die vraag is niet te beantwoorden zonder eerst een goed beeld te hebben van wat democratie inhoudt. We hebben het idee dat we meteen aanvoelen wat democratisch is en wat niet. Maar veel politieke kopstukken die erop gebrand zijn de democratie te ondermijnen, zijn er heel bedreven in geworden ons te doen geloven dat iets nog bestaat lang nadat het feitelijk is verdwenen. Wat is echt essentieel voor een democratie? Is dat maar één element of gaat het om meer dingen? Zijn het verkiezingen, een pakket elementaire rechten zoals de vrijheid van meningsuiting, of is het een moeilijker te vangen geheel van gemeenschappelijke gedragingen, een gedeelde mentaliteit? Bijvoorbeeld dat mensen in een samenleving elkaar respectvol en als medeburgers bejegenen?

Heel ver komen we niet bij het beantwoorden van die vragen zonder eerst terug te keren naar de basisprincipes. Dat is de stap die Machiavelli aanbeveelt wanneer hij schrijft dat de aanpak van een crisis allereerst een riduzione verso il principio vereist, een ‘terugkeer naar de grondbeginselen’. Dit boek probeert zo’n traject aan te reiken. Het is onvermijdelijk dat we met onze rug naar de toekomst lopen, maar het kan dienstig zijn enigszins te beseffen waar we vandaan komen en hoe ons pad er tot nu toe uitzag om na te gaan of we het spoor inderdaad bijster zijn (wat trouwens niet wil zeggen dat er maar één spoor is).

Het is een vergissing om aan te nemen dat nadenken over democratie vandaag de gedaante moet aannemen van een reactie op nieuwe autoritaire leiders. Toch kunnen we ook niet doen alsof er niets is gebeurd. Daarom kijk ik in het eerste hoofdstuk nogmaals naar de vraag die Hillary Clinton koos als titel van haar derde bundel memoires: What Happened?. En vooral: waarom is wat er gebeurde nog steeds gaande, ook nadat zo veel zelfverklaarde verdedigers van de democratie de alarmklokken hebben geluid?

Er zijn twee gemakkelijke, maar uiteindelijk heel misleidende reacties geweest. De ene is de schuld neerleggen bij de mensen zelf. Dat is vooral de insteek van progressieven, die voorrang geven aan individuele rechten, min of meer ingenomen zijn met het kapitalisme en die diversiteit doorgaans als iets positiefs beschouwen, maar die ook gebukt gaan onder het geërfde angstbeeld dat de democratie constant gevaar loopt te ontaarden in een tirannie van de meerderheid. Wat vaak ‘de wereldwijde opkomst van rechts populisme’ wordt genoemd hebben zij opgevat als een vrijbrief om clichés uit de negentiende-eeuwse massapsychologie nieuw leven in te blazen – het soort ideeën dat je beter niet te berde brengt in beschaafd gezelschap, zelfs niet als je ervan overtuigd bent dat de vrome lessen van het burgerschapsonderwijs maar zelden stroken met de politieke realiteit: de massa’s roepen allerlei rampen over zichzelf af; de gewone man – die slecht geïnformeerd is en die zelfs als hij wél goed op de hoogte is een ronduit irrationeel wezen blijkt – laat zich gewillig misleiden door demagogen. De wijze les ligt voor de hand: het is zaak bepaalde bevoegdheden terug te geven aan wat men behoedzaam ‘poortwachters’ noemt, maar waarmee ze gewoon de traditionele elites bedoelen.² Concreter: we moeten voorverkiezingen en/of de samenstelling van kandidatenlijsten zo reorganiseren dat de invloed op de besluitvorming van degenen die men in de vs vaak (en wonderlijk genoeg) ‘alledaagse burgers’ noemt tot het minimum wordt beperkt.³ En ook moet het maar eens afgelopen zijn met referenda en andere onverantwoorde exercities in directe democratie; laten we gewoon erkennen dat politiek een vak is.⁴ Al met al mogen we niet vergeten dat tweederde van de Amerikanen de naam van minstens één jurylid in het tv-programma American Idol kan noemen, terwijl slechts 15 procent het gezicht van de Chief Justice, de president van het Amerikaanse hooggerechtshof, kan thuisbrengen.⁵ Het staat amateurs vrij te applaudisseren voor knappe ‘politieke staaltjes’ tijdens een tv-debat, maar tijdens en vooral na de uitzending moeten ze netjes aan de zijlijn worden gehouden. Om niet te worden beticht van onversneden demofobie (angst voor gewone mensen dus) haasten degenen die er zulke standpunten op na houden zich meestal om hun achterdocht jegens het brede publiek te staven met aloude inzichten uit de sociale psychologie: mensen zijn geneigd tot stamgedrag; polarisatie – begrepen als vijandschap tussen groepen – is de standaardwaarde bij elke vorm van politiek; en we doen er goed aan psychologische technieken zoals ‘mindfulness’ toe te passen om gewone mensen ertoe te bewegen een beetje te dimmen.⁶ Wie de hoop heeft opgegeven dat het ooit nog goed komt met het gewone volk wijst ook op studies die zouden bewijzen dat burgers wereldwijd steeds meer geneigd zijn zich achter ‘krachtige leiders’ of zelfs achter een militair bewind te scharen.

Wat is er mis met die voorstelling van zaken? Om te beginnen zijn de meeste studies voor meerdere uitleg vatbaar en in elk geval hebben onderzoeken zelden of nooit de opkomst of ondergang van democratieën voorspeld, en ze tonen al helemaal niet overtuigend aan dat de mensen de idealen van zelfbestuur ten enenmale beu zouden zijn.⁷ Het is niet voor niets dat de plegers van een militaire coup – of dat nu in Thailand of Egypte is – de democratie niet officieel verwerpen. Liever doen ze voorkomen democraten te zijn, zoals in het Egypte van generaal Sisi, of beloven ze een snelle terugkeer naar zelfbestuur zodra de omstandigheden dat toestaan, zoals in Thailand (al verzinnen ze altijd wel redenen om die terugkeer weer uit te stellen).⁸ Velen gaan er ten onrechte van uit dat er vandaag sprake is van een niet te stoppen golf autoritair populisme – of zoals de Engelse Brexiteer Nigel Farage, die kennelijk vond dat het beeld van een gewone golf onvoldoende recht deed aan zijn rol in de wereldgeschiedenis, het zei: een ‘tsunami’. Het klopt dat partijen die je rustig kunt bestempelen als populistisch – ik kom straks terug op die omstreden term – in veel landen hun aandeel in de stemmen hebben zien toenemen. Maar het idee dat meerderheden onvermijdelijk roepen om autoritaire leiders gaat voorbij aan een simpel feit: tot op heden is in geen enkel westers land een autoritaire, rechts-populistische partij of politicus aan de macht gekomen zonder de medewerking van gevestigde conservatieve elites.⁹ Daar komt bij dat de aanhangers van die elites niet het idee hebben dat ze korte metten maken met de democratie wanneer ze stemmen voor conservatieve en centrumrechtse partijen.

Een snelle blik op de geschiedenis (en natuurlijk is het niet de bedoeling alleen snel te kijken) lijkt erop te duiden dat er weinig, misschien zelfs geen voorbeelden zijn van democratische meerderheden die ondubbelzinnig besluiten de democratie te laten varen. Fascistische rouwdouwen marcheerden op Rome, maar Mussolini niet: hij kwam daar aan met de slaaptrein uit Milaan, omdat liberale elites, en niet in de laatste plaats de koning, hadden besloten dat de toekomstige Duce maar eens de kans moest krijgen om de rotzooi van de parlementaire politiek op te ruimen. Uiteraard had zijn fascistische partij zeer toegewijde aanhangers, net als de nationaalsocialisten in Duitsland. Maar ook daar werd de cruciale beslissing om Hitler de macht in handen te geven genomen door geledingen van wat je best het conservatieve establishment van die tijd zou kunnen noemen. Wie op zoek is naar eenregelige lessen uit het verleden moet het maar noteren: niet de grote massa besluit de democratie af te schaffen; elites doen dat.¹⁰

Natuurlijk lijkt die stelling recht in de kaart te spelen van degenen die de schuld voor de politieke beroering van deze tijd in de schoenen schuiven van de machtigen. Er valt inderdaad veel aan te merken op wat je zou kunnen zien als een ‘afscheiding’ waartoe de meest bevoorrechten in bepaalde landen overgaan. Het doet echter geen recht aan de complexiteit van onze tijd om eenvoudig te beweren dat alle problemen van vandaag louter en alleen worden veroorzaakt doordat de rijken en machtigen slechte, corrupte of achterbakse lieden zijn – of die bewering nu van links of van rechts komt. De machtigen doen wat ze doen omdat ze de macht hebben óm dat te doen, maar die macht is hun uiteindelijk verschaft door de instellingen van onze democratieën. We moeten dus nog eens goed naar die instellingen kijken in plaats van alleen bepaalde figuren te beschimpen (al is het vaak terecht en ook leuk om dat te doen: denk aan de miljardair op de Amerikaanse televisie die in tranen uitbarst bij het schrikbeeld van een lichte, echt minimale belastingverhoging). Met andere woorden, de nadruk leggen op individuen is misplaatst, of die nadruk nu ligt op de velen, zoals in de minachting voor de zogenaamd irrationele en protoautoritaire massa’s, of op de weinigen, zoals in voldoening schenkende, maar uiteindelijk goedkope aanvallen op zelfzuchtige elites.

Nadenken over instellingen wil niet zeggen dat je de politiek reduceert tot processen en procedures; het gaat erom de principes die de basis en rechtvaardiging vormen van de regels en informele normen van het democratische spel, degelijk te onderzoeken.¹¹ Een van de belangrijke inzichten van politicologen is dat die ongeschreven normen minstens zo belangrijk kunnen zijn als wetten. Het zijn namelijk die normen die het democratische spel gaande houden (én de spelers intomen op manieren die je niet terugvindt in de spelregels).¹² Maar regels noch normen zijn iets goeds op zich, en vooral niet wanneer ze een spel mogelijk maken dat berust op expliciete of impliciete ongerechtigheid. In het Amerikaanse Congres van de twintigste eeuw zullen heren uit de zuidelijke staten ongetwijfeld keurig de beleefdheidsregels hebben nageleefd (en voelden zich zelfs verplicht compromissen te sluiten over een breed scala aan vraagstukken, wat een bijna joviale samenwerking tussen beide partijen bevorderde). Maar het systeem van raciale uitsluiting dat ze verdedigden was fundamenteel onverenigbaar met democratische principes. De Amerikaanse rechtsgeleerde Jedediah Purdy schreef in dat verband: ‘Normen zijn als de standbeelden van dode leiders: je weet niet of je voor of tegen ze bent als je niet weet welke waarden ze ondersteunen.’¹³ We zullen dus verder moeten kijken dan regels en normen, en ons verdiepen in de principes die eraan ten grondslag liggen, in de ‘geest’ van die voorschriften, zoals sommige politieke denkers het vroeger uitdrukten. Het is niet voldoende op te roepen tot naleving van de regels in de hoop zo een proces (of spel) dat geblokkeerd is door min of meer autoritaire figuren weer op gang te brengen; per slot van rekening gaat het er in het democratische proces niet alleen om dat verschillende elites cyclisch de macht winnen en weer verliezen.¹⁴

Waar gaat het dan wél om? Het conventionele antwoord is dat democratie alleen is te rechtvaardigen als we ons beroepen op de principes van vrijheid en gelijkheid. Een regel als ‘de meerderheid beslist’ is niet goed omdat die de beste resultaten oplevert of het meest efficiënt is; die regel is goed omdat hij respect voor de gelijkheid van de burgers weerspiegelt, en hij krijgt gestalte doordat elke individuele stem meetelt. Wanneer we ervan uitgaan dat iedereen ertoe doet (en aannemen dat iedereen in staat is een politiek oordeel te vellen), staat die regel haaks op acclamatie door grote groepen.¹⁵

Democratie is echter meer dan de vrijheid om als gelijkwaardige mensen je stem uit te brengen. Zo is er ook nog de vrijheid van meningsuiting en van vergadering – en niet te vergeten de vrijheid van vereniging. Organisaties vermeerderen de waarde van het recht van individuen zich politiek te uiten. Minder voor de hand ligt dat ze gelijkheid ook ondermijnen. Mensen met meer geld of met sterkere argumenten zullen meer invloed hebben op collectieve beslissingen. Democratie is niet slechts vreedzame gelijkheid; bij democratie gaat het juist om wrijving die wordt veroorzaakt doordat mensen gebruikmaken van hun vrijheden. Zonder verenigingen – in het bijzonder politieke partijen – kun je echter ook ongelijkheden niet corrigeren. Soms kan het gereedschap dat het huis van de meester bouwde nuttig zijn om dat huis om te bouwen tot een woning voor gelijken.

Of we dat nu leuk vinden of niet, democratische conflicten worden nog altijd hoofdzakelijk gestructureerd door zogeheten intermediaire organisaties, in het bijzonder door politieke partijen en professionele media. Die gelden al sinds de negentiende eeuw als essentieel om een representatieve democratie behoorlijk te doen functioneren. Volgens de gangbare opvatting verkeren beide vandaag in een diepe crisis, en wel in de meest letterlijke zin van het woord, want veel media en partijen zijn dood of liggen op sterven. Voordat we nader kunnen ingaan op deze ‘tandemcrisis’, doen we er goed aan een stap terug te doen – riduzione verso il principio – en de vraag te stellen hoe die organisaties precies zorgen (of ooit zorgden) voor een ‘kritische infrastructuur’ voor de democratie. Daarmee doel ik op manieren voor burgers om anderen te bereiken en op hun beurt door anderen bereikt te worden. Dus in zekere zin vergelijkbaar met de posterijen in Amerika die president Trump probeerde te slopen, in de veronderstelling dat hij dreigde te verliezen bij vrije en eerlijke verkiezingen met een degelijke infrastructuur voor stemmen per post (wat een correcte inschatting zou blijken). Als we de principes achter die infrastructuur, en achter democratische instellingen in bredere zin, eenmaal zien, zullen we ook minder benauwd zijn er een paar te vervangen. De democratie weer opbouwen na een periode van autoritair populisme betekent niet per se terugkeren naar de oude situatie; we kunnen daarbij ook innovatieve instrumenten inzetten die mogelijk beter zijn afgestemd op de beginselen die aan de democratie ten grondslag liggen.¹⁶

Het is echter naïef alle heil te verwachten van één enkel product van wat inmiddels een wereldwijde democratische-vernieuwingsbranche lijkt te zijn geworden – of het nu gaat om stemmen via internet, overlegorganen van willekeurig geselecteerde burgers of dergelijke zaken meer. Een vernieuwing van de kritische infrastructuur van de democratie is niettemin een cruciale eerste stap. Met alle respect voor de demofoben kan dat gebeuren zonder simpelweg de traditionele poortwachters weer in ere te herstellen. Zoals ik uiteenzet in het slothoofdstuk, zijn de mensen zelf heel goed in staat te bepalen hoe intermediaire organisaties – vooral partijen en media – kunnen worden hertekend.

Voor alle duidelijkheid: intermediaire organen, en ook nieuwe democratische instrumenten, moeten zich voegen naar één niet-onderhandelbaar principe: er valt niet te tornen aan de status van burgers als vrije en gelijke leden binnen de politieke gemeenschap, dus je kunt bepaalde groepen die status niet ontzeggen. Wordt die status wel ondermijnd, dan is het spel – waarin alle andere zaken, van materiële belangen tot seksuele identiteit, onderwerp van conflict kunnen worden zonder de burgerschapsbanden als zodanig op te schorten – uitgespeeld. In de politieke strijd kun je allerlei onvriendelijke dingen zeggen tegen andere burgers zonder direct respectloos te zijn, maar je kunt niet zeggen: ‘Jij bent een tweederangsburger’ of ‘Jullie horen hier eigenlijk niet thuis’ (zoals Trump deed toen hij tegen progressieve volksvertegenwoordigsters van kleur zei dat ze ‘terug naar hun land’ moesten). Sommige landen kennen wetgeving om partijen te bestraffen of zelfs te verbieden die de demos kleiner proberen te maken of anderszins fundamentele rechten schenden. Politieke actoren verbieden dateert al van de democratie in het oude Athene – maar is zo’n verbod wel te rechtvaardigen? Hoe zit het met het gevaar dat zulke maatregelen leiden tot de ondergang van de democratie, iets wat ze juist beogen te voorkomen? Een land waar het fundamentele recht op vrije vereniging wordt beknot of waar mensen te horen krijgen dat ze er niet thuishoren (en om die reden worden uitgestoten en weggestuurd zoals destijds in Athene), zelfs al is het om de democratie te redden, kan moeilijk volhouden nog een echte democratie te zijn.

Indien regels het democratische spel mogelijk maken en tegelijkertijd begrenzen, dan moet het overtreden van de regels wel een kwalijke zaak zijn. Maar is dat zo? Democratische politiek bedrijven kan nooit beperkt blijven tot het naleven van de regels; soms kan het noodzakelijk zijn het spel in de war te sturen. Niet voor niets loofden de oude Atheners hun politeia om haar innovatieve capaciteit, terwijl Athenes vijanden dat bestel juist betichtten van onberekenbaarheid.¹⁷ Normen doorbreken is niet altijd schadelijk.

Je kunt regels overtreden en toch de onderliggende principes trouw blijven. Om het spel zélf zinvol te houden, gaan mensen soms over tot vormen van ongehoorzaamheid om de democratie te dienen of zelfs te verdiepen. In de ogen van sceptici effent dat soort ongehoorzaamheid de weg naar anarchie – of naar autoritarisme, omdat geen enkele burgergemeenschap anarchie lang slikt (al sinds Plato waarschuwen critici van de democratie dat ‘te veel vrijheid’ leidt tot tirannie). Anderzijds zullen degenen die zich verbazen over de bokkensprongen van de hedendaagse vijanden van de democratie zich vast weleens afvragen waarom ze eigenlijk niet allemaal de straat op gaan om het gezag van die lieden ter discussie te stellen, om er een eind aan te maken. Hoe valt te rijmen dat we geobsedeerd zijn door lessen uit het verleden, en toch lijdzaam langs de zijlijn staan toe te kijken zoals veel van onze voorouders deden? Is er een drempel die, eenmaal overschreden, democratische ongehoorzaamheid legitimeert? En wel zonder de indruk te wekken een verkiezingsnederlaag niet te kunnen verkroppen of, in het ergste geval, zonder een burgeroorlog te riskeren door te strijden voor partijgebonden overtuigingen?

Dit boek is geen politieke handleiding. Een van de punten waar het op inzet is dat we nog tijd hebben – en tijd moeten vrijmaken – om na te denken over basisbeginselen. Die principes leggen ons geen specifieke instellingen of gedetailleerde politieke regels op. Een democratisch bestel kan allerlei vormen aannemen en er zijn allerlei manieren om democratie te bedrijven (zoals er ook allerlei manieren zijn om te doen alsóf men democratie bedrijft). De grote Franse politieke filosoof Claude Lefort stelt dat sommige van die manieren waarschijnlijk niet eens bij ons ópkomen (omgekeerd zal ook gelden dat sommige strategieën om de democratie te ondermijnen nog niet bij haar tegenstanders zijn opgekomen). Een ander centraal element in dit boek is dat de democratie nog altijd de overhand heeft – in die zin dat overal ter wereld tal van mensen die bestuursvorm beschouwen als verreweg de verkieslijkste. In hun beleving is democratie nog altijd een politiek systeem dat weliswaar grote problemen kent, maar dat van alle systemen het best bij machte is overheersing te voorkomen en mensen kansen te bieden gezamenlijk een behoorlijk leven te leiden.

1

Namaakdemocratie: iedereen heeft zo zijn redenen

‘Het vreselijke van het leven is dat iedereen zo zijn redenen heeft.’

Octave in La Règle du jeu,

de film van Jean Renoir

‘Gedurende de hele afgelopen maand had ik het gevoel een groot, maar onbestemd verlies te hebben geleden. In het begin wist ik niet wat me kwelde. Uiteindelijk besefte ik wat ik had verloren: een land.’

Henry David Thoreau

Ze zien er niet allemaal hetzelfde uit en ook in allerlei andere opzichten verschillen ze duidelijk. Maar zet ze naast elkaar en je ziet meteen dat ze één politieke familie vormen: Orbán, Erdoğan, Kaczyński, Modi, ontegenzeggelijk ex-president Trump, misschien Netanyahu, maar zeker ook Jair Bolsonaro, de president van Brazilië. Het is zaak dat we begrijpen wat vaak is omschreven als een mondiale trend in het autoritarisme.

Natuurlijk ligt het gevaar op de loer dat je over één kam scheert wat in werkelijkheid fundamenteel verschillende nationale trajecten zijn. De oorzaken van de opkomst van rechts populisme in het bijzonder zijn niet identiek. Maar radicaal-rechtse populisten hebben wel een gemeenschappelijke strategie ontwikkeld en zelfs wat je een gezamenlijk beoefende autoritair-populistische ‘bestuurskunst’ zou kunnen noemen. Vandaar ook dat ze uit een en dezelfde familie lijken te stammen.

De verspreiding van die populistische kunstvorm heeft afgerekend met een illusie van na de Koude Oorlog. Niet dat er een einde zou zijn gekomen aan de Geschiedenis – zou iemand dat écht ooit hebben geloofd? – maar dat alleen democratieën zouden kunnen leren van hun eigen fouten en van elkaars ervaringen. Autoritaire regimes, aldus de aanname, konden zich niet aanpassen aan een veranderende omgeving en innoveren, en al die regimes waren dan ook gedoemd te eindigen zoals de Sovjet-Unie in 1991. De nieuwe Autoritaire Internationale – waarbinnen de leden de kneepjes van radicaal-rechts regeren kunnen uitproberen en verfijnen – rekent af met dat zelfingenomen liberaal-democratische zelfbeeld. De beste autoritaire praktijken (misschien kun je beter spreken van de slechtste) lenen zich namelijk uitstekend voor in- en uitvoer.

De autoritair-populistische bestuurskunst is grosso modo gebaseerd op nationalisme (vaak met racistische ondertoon), op het kapen van de staat ten bate van trouwe partijgangers en, minder opvallend, op de inzet van de nationale economie als wapen om politieke macht veilig te stellen; het gaat dus om een combinatie van cultuuroorlog, patronage en grootschalig clientelisme. Voor een goed begrip van zaken komt nationalisme vaak neer op het voorwenden van soevereiniteit, een ingestudeerd staaltje collectieve en kordate zelfbewustheid, terwijl er welbeschouwd niet bijster veel verandert; veel antiglobaliseringsretoriek blijkt wonderwel verenigbaar te zijn met verdere deregulering van grensoverschrijdende kapitaalstromen en andere maatregelen die elites in andere landen verrijken.

Die specifieke elementen ontsnappen aan de aandacht van politieke diagnoses die hedendaags rechts populisme op één lijn stellen met fascisme, die populisme zien als een nieuwe, internationaal succesvolle ideologie, of die aannemen dat ‘gewone mensen’ dit zich allemaal zelf op de hals hebben gehaald met hun veronderstelde hunkering naar autoritarisme. Historici zoeken naar precedenten voor wat we nu zien gebeuren, vaak met de bedoeling ‘lering te trekken uit het verleden’. Natuurlijk is het waardevol om te vergelijken en uiteraard is het niet verboden parallellen te signaleren tussen het heden en de gruweldaden van de twintigste eeuw. Wie niet vergelijkt kan verschillen immers niet naar waarde schatten. Niettemin leidden analogieen vaak tot wat ál te snelle politieke oordelen; de kans is groter dat we de overeenkomsten zien of zelfs overgaan tot motivated reasoning – selectief omgaan met feiten – om de politieke strategie te rechtvaardigen die we voor vandaag wenselijk achten. Of zoals James Bryce – vandaag nagenoeg vergeten, maar begin vorige eeuw een zeer invloedrijke analyticus van democratieën – het in 1920 verwoordde: ‘Het voornaamste praktische nut van de geschiedenis is dat ze ons bevrijdt van aannemelijke historische analogieën.’ Die aanmaning tot voorzichtigheid gaat nog altijd op. Specifieker op onze tijd afgestemd is de constatering van Tony Judt dat we heel bedreven zijn geworden in ‘onderwijs over de lessen van de geschiedenis, maar waarschijnlijk niets bakken van onderwijs in de geschiedenis zelf’.

De waarheid is dat hedendaagse bedreigingen van de democratie nauwelijks of geen overeenkomsten vertonen met wat de wereld in de twintigste eeuw heeft ervaren. Veel van degenen die na 8 november 2016 naar de winkel holden om 1984 of Arendts Totalitarisme te kopen, zullen die boeken na enkele tientallen bladzijden weer hebben neergelegd. Van een heropleving van specifiek het fascisme – iets anders dan autoritarisme of racisme in het algemeen – is nu geen sprake. We zijn geen getuige van een massale mobilisatie en militarisering van hele samenlevingen.¹ En hoewel haat jegens kwetsbare minderheden wordt aangewakkerd, heeft er geen systemische geweldscultus postgevat die de strijd op leven en dood verheerlijkt als apotheose van het menselijk bestaan. Ook worden staten niet grondig heringericht op basis van racistische criteria – al ontken ik niet dat door ras (en godsdienst) ingegeven animositeit van bovenaf wordt gelegitimeerd in Hongarije, Brazilië en de vs.

Lering trekken uit het verleden juicht iedereen toe, maar stilletjes gaan we ervan uit dat alleen goede mensen van de geschiedenis leren. Wel, een van de redenen dat we geen getuige zijn van de heropleving van een antidemocratisch verleden is dat de antidemocraten van vandaag óók hebben geleerd van de geschiedenis. Ze beseffen terdege dat al te zichtbare en massale mensenrechtenschendingen geen onderdeel dienen te zijn van het hedendaagse autoritaire repertoire: dat zou immers inderdaad te ongemakkelijke herinneringen aan twintigste-eeuwse dictaturen oproepen. Grootschalige repressie, zoals sinds 2015 gepleegd door Erdoğan, moet worden begrepen als een teken van zwakte, niet van kracht. Trump die zijn ‘leger’ van extreemrechtse amateurkrijgers, complotdenkers en een enkele Republikein van de countryclub richting het Capitool stuurde was een blijk van radeloosheid, niet het bewijs van een uitgewerkt plan voor een fascistische machtsovername. Juist omdát we in zulke gebeurtenissen historische precedenten zouden kunnen herkennen, hebben ze over het algemeen niet plaats. Wat is er dan wél gaande?

Wat is rechts (en meteen ook maar links) populisme eigenlijk?

Tot nu toe heb ik de term ‘populisme’ gebruikt alsof de betekenis ervan vanzelfsprekend is. Maar dat is niet zo. Het is echt een misvatting om populisme op één lijn te stellen met ‘kritiek op elites’ of ‘stellingname tegen de gevestigde orde’. Hoewel dergelijke definities gangbaar zijn geworden, zijn ze in werkelijkheid gebaseerd op een vrij eigenaardig denkbeeld. Al met al zal elk oud maatschappijleerboek lezers inpeperen dat het een blijk van goed democratisch burgerschap is om de machtigen goed in de gaten te houden. Toch horen we de laatste tijd steeds verkondigen dat juist díé instelling ‘populistisch’ is (en daarom volgens veel waarnemers gevaarlijk voor democratie en rechtsstaat). Als populisten in de oppositie opereren leveren ze inderdaad kritiek op zittende regeringen (en vaak ook op andere partijen). Maar ze doen vooral iets anders, en dat is cruciaal: op de ene of de andere manier houden ze namelijk vol dat zij – en zij alleen – de vertegenwoordigers zijn van wat ze vaak ‘het echte volk’ of ook wel ‘de zwijgende meerderheid’ noemen.

Zo schadelijk ziet dat er op het eerste gezicht misschien niet uit; het komt niet meteen neer op, zeg, racisme, op fanatieke haat jegens de Europese Unie of op briesende verklaringen dat rechters en media ‘vijanden van het volk’ zijn. Het morele monopolie claimen op de vertegenwoordiging van het volk heeft echter twee schadelijke gevolgen voor de democratie. Als populisten beweren dat alleen zij het volk vertegenwoordigen, dan ligt het nogal voor de hand dat ze alle andere mededingers voor een verkozen ambt ervan betichten feitelijk onrechtmatig bezig te zijn. Daarbij betreft het nooit alleen discussies over beleid of zelfs maar over waarden; zulke verschillen van inzicht zijn volkomen normaal en in het beste geval zelfs productief in een democratisch bestel. Het punt is dat populisten beweren dat hun rivalen corrupt zijn en gewoon nalaten de belangen van het volk te dienen omdat ze een slecht, achterbaks karakter hebben. Wat Donald J. Trump zei over zijn tegenstandster in de aanloop naar de verkiezingen van 2016 (en later ook over zijn opponent in 2020) was extreem maar niet uitzonderlijk: alle populisten bezigen dat soort taal.

Verraderlijker is dat populisten ook claimen dat wie het niet eens is met hun vooral symbolische invulling van het begrip ‘volk’ (en de populisten daarom doorgaans niet steunen in politiek opzicht) misschien niet echt deel uitmaakt van het volk. De suggestie dat er zoiets bestaat als het ‘echte volk’ impliceert immers dat er ook mensen tussen lopen die eigenlijk niet echt zijn – lieden die doen alsof ze ertoe behoren, terwijl ze de gemeenschap op de een of andere manier eigenlijk ondermijnen, of die in het beste geval tweederangsburgers zijn.² Denk maar aan Trumps gebruikelijke veroordeling van zijn critici als ‘on-Amerikaans’ of naar de scheldpartijen van Jarosław Kaczyński aan het adres van Polen die volgens hem verraad in hun genen hebben. Of luister naar wat er écht wordt gezegd wanneer bjppolitici volhouden dat ‘verdeeldheid (...) alleen in de gedachtegang van welbepaalde politici bestaat; als samenleving is India één en is India eensgezind’.

Populisten beweren altijd dat ze het volk verenigen of dat ze gewoon de eenheid aan de dag leggen die er altijd al is geweest. In werkelijkheid bestaat hun politieke bedrijfsmodel er echter in burgers zo veel mogelijk te verdelen. En de boodschap dat slechts sommigen écht tot het volk behoren ondermijnt het statuut van bepaalde burgers stelselmatig. Voor de hand liggende voorbeelden zijn minderheden (wier politieke en maatschappelijke status om bepaalde redenen misschien toch al kwetsbaar is) en recente immigranten die ervan worden verdacht het land niet oprecht trouw te zijn. Denk aan premier Modi’s beslissing om een register van ‘authentieke burgers’ aan te leggen. Dat zou het zogenaamd gemakkelijker maken om illegale immigranten op te sporen (‘termieten in de Bengaalse bodem’ zoals Amit Shah hen noemde toen hij de bjp nog leidde). Deze hindoenationalisten begrijpen drommels goed dat de hele exercitie is bedoeld om de suprematie te bevestigen van het ‘ware’ (dus hindoeïstische) volk en om één specifieke minderheid angst in te boezemen, namelijk de moslims.

Waar populisten aan de macht komen, kan die verkettering van minderheden ertoe leiden dat die burgers niet langer volledige gelijkheid voor de wet genieten (of überhaupt nog worden beschermd door de wet). Het valt op dat ze anders worden behandeld, misschien niet zozeer door rechters in de rechtbank, maar wel in allerlei gewone contacten met bureaucraten die haarfijn begrijpen wat de politieke top van hen verwacht.³ En dan hebben we het nog niet over de haat die deze mensen op straat ondervinden. Er ligt bijvoorbeeld overtuigend bewijs dat er een verband is tussen de rally’s van Trump in verschillende plaatsen en de toename van politiek gemotiveerd geweld daar. Amerikanen van Aziatische origine werden vaker aangevallen tijdens de pandemie; trumpistische vigilantes voelden zich aangemoedigd doordat de Republikeinse Partij een echtpaar uit een buitenwijk nogal ophemelde nadat die mensen hun wapens hadden gericht op Black Lives Matter-betogers. En laten we niet vergeten dat er voor 2019 een absoluut record aan antisemitische ‘incidenten’ werd genoteerd in de vs (op het moment van schrijven waren cijfers voor 2020 niet beschikbaar).⁴ Trickle-down aggression – ‘doorsijpelgeweld’ – is de term die filosoof Kate Manne voor dit verschijnsel bedacht en die de lading goed dekt.⁵

Bedenk dat de radicalisering van rechts in naam van het volk niet hetzelfde is als nationalisme tout court. Nationalisten betogen namelijk dat elke culturele natie recht heeft op een eigen staat, dat aan landgenoten meer verschuldigd is wat betreft morele en politieke verplichtingen dan aan buitenlanders, en dat de dwingende noodzaak de natie in stand te houden op zich een zaak van groot moreel gewicht is.⁶ Populisten moeten hun opvattingen omtrent ‘het volk’ wel van enige inhoud voorzien. Echt toevallig is het niet dat rechtse populisten zich in dat verband vaak beroepen op een etnisch gedefinieerde natie (of regelrecht voor autochtonie kiezen). Maar in principe kun je ook een populist zijn voor wie de definitie van het volk voornamelijk politiek of ideologisch is – denk maar aan Hugo Chávez’ lezing van het bolivaraans socialisme voor de eenentwintigste eeuw. In dat geval worden degenen die het niet eens zijn met de zogenaamd enige échte vertegenwoordiger van het volk gehekeld als onrechtmatig en mogelijk buiten de wet gesteld.