LAVERY & ZOON

Jo Browning Wroe

LAVERY

&

ZOON

Vertaald door
Anneke Bok en Claudia de Poorter

Nieuw Amsterdam

De vertalers ontvingen voor deze vertaling een projectsubsidie van
het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel A Terrible Kindness. Faber & Faber Ltd,

Bloomsbury House, Londen

© 2022 Jo Browning Wroe

© 2022 Nederlandse vertaling Anneke Bok en Claudia de Poorter /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Stephen Mulcahey / Arcangel

Foto auteur © Ruby Wroe

NUR 302

ISBN 978 90 468 2857 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2856 4

Voor de balsemers die naar Aberfan zijn gegaan
en voor de mensen die ze hebben geholpen.

DEEL I

ABERFAN

1

OKTOBER 1966

Er is gisteren iets verschrikkelijks gebeurd in Wales, maar William heeft er weinig van meegekregen, want het was de dag van zijn diploma-uitreiking. Hij heeft zijn studiejaar aan de Theems Academie voor Balsemen in Londen afgerond met uitmuntende resultaten. Vanavond is het jaarlijkse galadiner met de dames, georganiseerd door de afdeling Midlands van het Instituut voor Balsemers in Nottingham. William, negentien jaar, verheugt zich erop, maar is vooral doodsbenauwd omdat David Melling, de voorzitter, zijn oom heeft verzekerd dat hij William eens flink in het zonnetje zal zetten.

Aangezien het tachtig kilometer rijden is naar zijn woonplaats Sutton Coldfield, iets ten noorden van Birmingham, zal William bovendien voor het eerst overnachten in een hotel, het Lace Market Hotel, samen met oom Robert en Howard, diens zakenpartner.

Tijdens het galadiner zitten bij hen aan tafel meneer en mevrouw Stroud, die een uitvaartonderneming hebben in Solihull, eveneens een familiebedrijf, en links van William zit Gloria Finch, zijn enige leeftijdgenote, net als hij afkomstig uit een familie van begrafenisondernemers. Hun bedrijf is in de Londense wijk Stepney gevestigd. William heeft een groot deel van zijn studiejaar bij hen in huis gewoond. Hij is al verliefd op de aantrekkelijke Gloria sinds hun eerste gesprek, nu een jaar geleden, toen ze bij haar thuis in de knusse keuken chocolademelk hadden gedronken, terwijl haar ouders in de woonkamer televisiekeken. Nu draagt ze een nauwsluitende zwarte jurk met lovertjes, waarin haar figuur prachtig uitkomt.

‘Chic’, zo had zijn oom de festiviteiten aan William omschreven en daarmee had hij niet overdreven. Feestelijk uitgedost en met fonkelende halzen, polsen en vingers vormen de dames een groot contrast met het effen zwart-wit van de heren – hoewel ook de manchetknopen van Howard fonkelen.

Howard is dol op festiviteiten, dol op chic. Hij had William geholpen bij het uitkiezen van een smoking en een vlinderdas en was achter hem komen staan om voor te doen hoe je een vlinderdas strikt, waarbij zijn brede kaak zo nu en dan langs Williams gezicht had gestreken, iets waar ze allebei om hadden moeten lachen.

William bekijkt het hoge plafond van de balzaal, dat is versierd met roze en witte slingers die van de ene naar de andere nis kronkelen. Boven de tafels hangen majestueuze, zware kroonluchters met enorme diamantvormige druppels en fraaie kristallen pegels. Er liggen aan weerszijden van Williams bord bijna meer messen en vorken dan thuis in hun hele besteklade, maar hij weet dat hij van buiten naar binnen moet werken. Het mes is zwaar, en het witte linnen servet, dat hij opengevouwen op zijn schoot legt, verbazingwekkend stijf.

Het is een poos geleden dat William zulke tot in de puntjes verzorgde tafels en mensen heeft gezien. Niet sinds hij deel uitmaakte van het jongenskoor in Cambridge en had gezongen bij officiële diners of andere speciale gelegenheden. Die herinneringen heeft hij snel verdrongen, maar toch is hem een verschil opgevallen. Zelfs op zijn tiende had William al doorgehad dat degenen die in Cambridge aan de eretafel zaten daar niet waren gekómen, maar er altijd al waren geweest, en dat weelde voor hen geen verwennerij was. Hier is duidelijk merkbaar dat het een bijzondere avond is, bedoeld als beloning voor deze balsemers die een avond in weelde verdienen voor hun toewijding aan hun veeleisende, belangrijke beroep – dikwijls ook het beroep van hun grootvader, hun vader en voor sommigen hun zoon.

Na het harde werken en studeren van het afgelopen jaar is William blij zijn entree te maken in een wereld waarin je een moeilijke, maar eervolle taak zo goed mogelijk vervult, al staat er meestal weinig beloning tegenover, afgezien van je eigen voldoening. Maar eens in de zoveel tijd mag je elkaar een schouderklopje geven en op chic gaan.

De vissoep is pittig, maar smaakt heerlijk met een knapperig broodje erbij dat hij dik met krullen boter heeft besmeerd. William gebruikt de juiste lepel en houdt de soepkom een tikje schuin van zich af wanneer die bijna leeg is. Hij merkt dat Gloria naar hem zit te kijken met een warme gloed in haar levendige groene ogen.

‘Ik ben blij dat je bent meegekomen,’ zegt hij zachtjes.

‘Ik ben blij dat je me hebt uitgenodigd.’ Ze lacht hem toe, en aangemoedigd door haar indringende blik durft William zijn been onder tafel zacht tegen dat van haar te laten rusten.

William doet zich tegoed aan het varkensgebraad, het knapperige spek en de appelmoes, en tot zijn plezier constateert hij dat ook oom Robert met stralende ogen van de avond zit te genieten. Maar tijdens het dessert ziet hij dat David Melling, die aan de hoofdtafel zit, op zijn borstzak klopt en er een velletje papier uit haalt dat hij openvouwt en over zijn bril heen bekijkt. William verslikt zich bijna in zijn trifle. Hij legt het zware bestek even neer.

Gloria kijkt naar de hoofdtafel en dan weer naar William. Ze geeft hem een knipoog. ‘Zet je schrap, nu gaat hij je ophemelen,’ fluistert ze terwijl ze zich zo dicht naar hem toe buigt dat hij haar adem in zijn oor voelt en haar parfum kan ruiken. Eerder die avond hadden ze grapjes gemaakt over wat er nu eigenlijk zou gaan gebeuren. Gloria dacht dat ze misschien ‘For He’s a Jolly Good Fellow’ voor hem zouden gaan zingen, en William, die dolgraag een nonchalante, geestige indruk wilde maken, had schertsend gezegd dat hij hoopte dat ze hem op een heel hoog voetstuk zouden plaatsen en voor hem zouden buigen.

Howard pakt een sigaret uit het vaasje op tafel en steekt hem aan. Gloria volgt zijn voorbeeld. William, die zijn longen nog altijd als het kostbaarste deel van zijn lichaam beschouwt, ook al zingt hij al vijf jaar niet meer, heeft zelfs nooit overwogen er een op te steken. Toch vindt hij de blauwige rookpluimen die door de ruimte kringelen wel iets hebben – een gezamenlijk uitblazen en ontspannen. Terwijl er uit hoge zilveren kannen koffie wordt ingeschonken, leunen de mensen achterover in hun stoel. William wil het allemaal zo snel mogelijk achter de rug hebben. Oom Robert kijkt even naar de hoofdtafel, dan knikt hij William hartelijk toe.

2

‘Dames en heren, ik hoop dat u vanavond hebt genoten van het feestmaal.’ David Melling glimlacht. ‘En ik moet zeggen dat u er allemaal uitziet om door een ringetje te halen!’ Hij zwaait met een velletje papier: ‘Hier heb ik mijn balboekje, dames, hoewel u wellicht voor me in de rij zult moeten staan, dus wees alstublieft geduldig.’

Als het lachen is bedaard, praat meneer Melling acht minuten en tien seconden – houdt William bij – over de onverminderd hoge normen van het instituut, hun liefdadigheidswerk en hun groeiende internationale reputatie. William weerstaat de neiging om het zweet van zijn nek te vegen.

‘Maar dan nu, dichter bij huis,’ zegt hun voorzitter terwijl hij het blaadje neerlegt en zijn handen ineenvouwt. ‘In een beroep dat veelal van vader op zoon overgaat, hoewel het heden ten dage als ongepast wordt beschouwd om druk uit te oefenen op de volgende generatie, is het niettemin een hartverwarmend en heuglijk feit dat een jongeman niet alleen het stokje overneemt, maar ook nog eens goud in de wacht heeft weten te slepen.’

Gloria trekt haar wenkbrauwen op naar William. ‘Breng het voetstuk maar binnen,’ mimet ze. Oom Robert lacht naar hem. William slikt even. ‘Volgens mij is Robert Lavery van Lavery en Zoon, sinds jaar en dag een zeer gewaardeerd lid, deze week een erg trotse oom.’

Het idee dat iedereen naar hem kijkt, vindt William ineens ondraaglijk. Hij zou er het liefst vandoor gaan, maar dat kan hij niet maken, omwille van zijn oom. Niet weer. Hij dwingt zijn mond tot een glimlach en maant zichzelf tot kalmte. Zijn hart gaat zo tekeer dat hij bang is dat je het door zijn overhemd heen zult kunnen zien bonken.

‘De jonge William Lavery is deze week afgestudeerd aan de Theems Academie voor Balsemen, wat hem niet alleen de jongste balsemer van het land maakt…’

William staart naar de vloer. Moet hij gaan staan? Zwaaien? Buigen? Iets zeggen? David Melling zwijgt. William bestudeert het drukke geel-oranje krulmotief van het tapijt en de puntige broodkruimel bij Gloria’s voeten. Waarom is het zo stil geworden? Hij dwingt zich om op te kijken. Een ober heeft meneer Melling een papier overhandigd, dat hij nu zit te lezen.

‘Dank u,’ zegt hij tegen de man, die door de hoge dubbele deuren de balzaal verlaat.

De stilte is beklemmend. Oom Robert fronst zijn voorhoofd. De snor van David Melling glanst in het licht van de kroonluchter, en hij kijkt strak naar het velletje papier.

‘Neemt u me niet kwalijk,’ zegt hij en hij houdt het even omhoog. ‘Dit is een telegram van Jimmy Doyle, van onze Noord-Ierse afdeling, en ik vrees dat het onze onmiddellijke aandacht vereist.’ Het valt William op dat zijn oom ontstemd heen en weer schuift op zijn stoel. ‘Dus, van harte gefeliciteerd, William Lavery, met het feit dat je de eerste student bent die het hoogst mogelijke aantal punten heeft behaald voor alle studieonderdelen, zowel voor de praktijkvakken als voor de theorie,’ vervolgt meneer Melling opgewekt om de stemming niet te bederven en hij zet het telegram schuin tegen een vaasje dat voor hem staat.

‘Laten we hem een daverend applaus geven.’

William staart naar zijn kristallen glas en knikt een aantal keren. Er druppelt zweet langs zijn linkerslaap.

Gloria geeft onder tafel een klopje op zijn knie.

‘We hebben hoge verwachtingen van je, William.’ Hij zwijgt even en pakt dan het telegram. ‘Helaas is er nu een andere belangrijke kwestie die onze aandacht vraagt. Het betreft de tragedie gisteren in Aberfan, waarvan u ongetwijfeld gehoord zult hebben.’ Hij leest hardop voor: ‘“Gelieve te delen met alle aanwezige leden van het instituut.”’ William ziet smalle strookjes van David Mellings hoofdhuid door zijn zorgvuldig met brillantine gekamde haar schemeren. ‘“Dringend balsemers nodig in Aberfan. Breng benodigdheden en doodskisten mee. Politie heeft het dorp afgezet. Wachtwoord: Summers.”’ Hij legt het telegram neer en staart er even naar. Er dringt een koele, romige geur Williams neusgaten binnen: de custard in zijn schaaltje. ‘Heren, ik stel voor dat degenen die gehoor kunnen geven aan deze hulpvraag een sterke kop koffie drinken en op weg gaan. De achterblijvers zullen in uw plaats proberen te genieten van wat er nog rest van de avond.’

William weet dat zijn oom meer had verwacht van zijn gloriemoment, maar hij is opgelucht dat de aandacht plotseling van hem is afgeleid en bespeurt een gestaag opbouwende vastberadenheid in zijn borst.

‘Ik wil ernaartoe,’ zegt hij.

Aan het gezicht van oom Robert is af te lezen dat hem dat overvalt. ‘Ik denk dat ze heel ervaren balsemers nodig hebben, William.’ Hij kijkt even naar Howard. ‘Misschien zelfs met enige rampenervaring.’

‘Dat hebben ze niet gezegd,’ werpt William tegen. Gloria zit naar hem te kijken.

‘Misschien moet ik zelf gaan?’ oppert oom Robert.

‘Dat zou je niet volhouden met je rug,’ zegt Howard meteen. ‘Geen slaap, een lange autorit en God weet wat je daar nog te wachten staat.’ Howard knikt naar William, maar hij houdt oom Roberts blik vast. ‘De jongen is een uitstekende balsemer en hij is fitter dan jij of ik. Hij kan dat wel aan.’

‘Met alle respect, ik heb geen toestemming nodig. Ik ga,’ hoort William zichzelf zeggen.

Iedereen aan tafel kijkt naar hem: oom Robert, Howard, het echtpaar Stroud en Gloria, maar dat deert William niet.

‘Goed zo, knul.’ Meneer Stroud geeft hem een klopje op zijn hand. ‘Dat zegt meer over je dan de beste afstudeerresultaten. Laat ze maar eens wat zien!’

Een half uur later staat William, warm ingepakt in zijn winterjas, op de stoep met zijn oom. Hij rijdt met twee andere balsemers terug om zich thuis om te kleden en hun lijkwagens vol te laden met zoveel mogelijk benodigdheden en doodskisten.

‘Je gaat dingen zien die je nooit van je leven meer zult vergeten.’ Oom Robert werpt een zijdelingse blik op William, met een bezorgde uitdrukking op zijn vriendelijke gezicht. Dan kijkt hij recht voor zich. ‘Je moeder woont niet ver van Aberfan.’ Hij stopt een papiertje in Williams jaszak. ‘Je zou eens bij haar langs kunnen gaan.’

‘Dat kan ik niet. Dat weet u best.’

De mondhoeken van zijn oom gaan omlaag, zoals altijd wanneer zij ter sprake komt. Hij ademt langzaam in en uit. ‘En jij weet donders goed dat ik daar nooit vrede mee heb gehad en dat ook nooit zal hebben.’

3

Het is half een ’s nachts als William met zijn twee passagiers Nottingham uit rijdt over grotendeels verlaten wegen. Roy Perry, een balsemer uit Erdington, leest nieuwsberichten voor uit de stapel kranten die de receptionist had meegegeven toen ze uit het hotel vertrokken.

‘Gisterochtend, iets na kwart over negen, is de hooggelegen mijnsteenberg nummer Zeven van de Merthyr Vale-kolenmijn, die door twee dagen zware regenval instabiel was geworden, ingezakt en de heuvel af gegleden. De immense massa mijnafval sleurde onderweg bomen, keien en bakstenen mee omlaag. Op de heuveltop had de zon geschenen, maar in het dorpje Aberfan, in het dal, was het mistig geweest. De arbeiders op de stortplaats hadden gezien dat het mijnafval in beweging kwam, maar de dorpsbewoners konden niet zien dat die bijna tien meter hoge muur van puin met een enorme vaart op hen afkwam. Nadat de lawine van mijnafval eerst delen van de spoorlijn, een in onbruik geraakt kanaal en een boerderij had verzwolgen, waren ten slotte ook de Pantglas-school en twee rijen huizen eraan ten prooi gevallen.

Wanhopige ouders groeven met hun blote handen in het puin. Wonder boven wonder werden er in de eerste twee uur enkele kinderen levend uitgehaald, maar vanaf elf uur die ochtend was er geen reden tot blijdschap meer geweest. Er moesten nog ruim honderdveertig lichamen worden geborgen.

Terwijl het water en de modder nog steeds van de heuvel afstroomden, schoten mijnwerkers met de schop in de hand meteen te hulp. Er was een grote toeloop van vrijwilligers in het dorp die over de slurry klauterden. De politie uitte haar bezorgdheid over het feit dat goedbedoelende maar onervaren vrijwilligers het werk van de ter plaatse aanwezige reddingsploegen belemmerden.

De geborgen kinderlijken werden in dekens gewikkeld naar de vlak bij de school gelegen Bethaniëkapel gebracht, de dichtstbijzijnde gemeenschappelijke ruimte. De politie trachtte de kleverige slurry te verwijderen, zodat de kinderen konden worden geïdentificeerd, maar dat was zonder elektriciteit, water of ervaring vrijwel ondoenlijk.’

Als Roy klaar is met het voorlezen uit de kranten, vervolgen de drie mannen hun tocht zwijgend, en algauw zakken Williams passagiers iets onderuit om een dutje te doen nu het nog kan. William zelf is klaarwakker, en het bloed raast door zijn aderen. De stroperige zwarte koffie heeft zijn uitwerking niet gemist. Nou ja, de koffie en Gloria.

Telkens wanneer hij terugdenkt aan wat er gebeurd is, reageert zijn lichaam alsof het hem daar achter het stuur opnieuw overkomt. Toen was besloten dat William naar Aberfan zou gaan, was Gloria opgestaan, had hem bij de hand gepakt en was met hem de balzaal uitgelopen naar de weelderige tuin van het hotel, waar ze hem een kus op zijn verbaasde mond had gegeven. Het afgelopen jaar had zijn terughoudendheid heel wat mogelijk intieme momenten met Gloria in de weg gestaan, en nu vraagt hij zich af of zijn plotselinge besluit om naar Aberfan te gaan haar ertoe had gebracht hem te kussen.

‘Dank je,’ had hij gezegd, terwijl zijn lichaam werd overspoeld door emoties, en haar handen in de zijne lagen zonder dat hij wist hoe ze daar gekomen waren.

‘Graag gedaan, hoor, mafkees,’ had ze lachend gezegd, en de blik in haar fonkelende ogen was levendig en hoopvol geweest.

‘Kunnen we dat nog eens doen?’ had hij gevraagd terwijl hij zich al vooroverboog naar haar prachtige lippen en zijn hele lijf bruiste van opwinding bij het vooruitzicht van een toekomst met Gloria.

Hij komt om vijf over half vier ’s ochtends aan in Merthyr Vale met de lijkwagen van Lavery en Zoon, die is volgestouwd met honderdvijfendertig liter formaldehyde, instrumenten voor het balsemen en vier doodskisten van kinderformaat. Hij is al twee wegversperringen gepasseerd met het wachtwoord ‘Summers’, de naam van de grootste uitvaartonderneming van Cardiff. Hoewel hij in het donker reist, is het duidelijk dat hij zich in een ander land bevindt, doordat hij nu over smalle weggetjes rijdt en er in het landschap grote schoorstenen staan die dikke rook uitstoten.

Het valt niet te ontkennen dat hij opwinding voelt, ook al prikten zijn ogen het afgelopen uur van vermoeidheid. Hij voelt zich grootmoedig, heldhaftig zelfs, nu hij hier in zijn eentje door de nacht rijdt, gewapend met alle kennis en vaardigheden die hij het afgelopen jaar heeft verworven. Misschien is rampenbalseming wel zijn toekomst. Misschien zullen de komende vierentwintig uur bepalend zijn voor de rest van zijn leven. Wanneer zijn gedachten afdwalen naar zijn moeder, die nu fysiek dichter bij hem is dan in de voorbije vijf jaar, duwt hij die weg.

De laatste kilometer naar Aberfan rijdt hij om wakker te blijven met zijn raampje open. De smalle weggetjes worden van tijd tot tijd overspoeld met geel licht, en dan moet hij aan de kant om vrachtwagens met hun open laadbak boordevol glinsterende slurry te laten passeren. Boven het dorp schijnt een felle stralenkrans van wit licht, als een onheilspellend voorteken. Nu staat er alweer een in regenjas gehulde agent, die hem beduidt te stoppen.

‘Balsemer?’ Hij werpt een blik door het raampje van de lijkwagen. In weerwil van zichzelf schiet William bijna in de lach; de man klinkt precies als Tom Jones.

‘Ja. Wachtwoord Summers.’

‘Ze zullen je hard nodig hebben in de Bethaniëkapel,’ zegt de agent en hij buigt zich dichter naar hem toe. ‘Waar ze de lichamen naartoe brengen.’ Met een schok van verbazing beseft William dat de politieagent in tranen is. Zijn gladde regenjas, plots van achteren beschenen door de koplampen van een tegemoetkomende vrachtwagen, licht zilverwit op. ‘Ga even aan de kant staan.’ William zet de lijkwagen in de berm, en de agent gebaart dat de vrachtwagen kan doorrijden. ‘Het is aan de rechterkant, je ziet het vanzelf.’

‘Bedankt.’ William laat de koppeling opkomen, want hij is ineens extra doordrongen van de noodzaak te gaan doen waarvoor hij gekomen is.

Aberfan is fel verlicht, en er heerst een koortsachtige bedrijvigheid. Er zwermen mannen over een kolossale, vormeloze berg, sommigen in rijen, die emmer na emmer doorgeven, van man naar man, totdat de laatste hem leegt in de gereedstaande vrachtwagen. Anderen graven met een schop in de zwarte berg waarop ze staan – hun beroete gezichten als uit graniet gehouwen. William vloekt zachtjes wanneer hij ziet dat het dak van de school in een onnatuurlijke hoek uit de slurry steekt.

Langzaam rijdend vanwege alle mensen ziet hij een eenvoudig, somber ogend gebouw met een rij vrouwen ervoor, van wie sommigen op een metalen stoel zitten. Er duikt onmiddellijk weer een politieagent op bij zijn raampje.

‘Ik moet mijn benodigdheden en de balsemvloeistof uitladen,’ zegt William vlug. De agent gaat achteruit en wijst naar het stuk stoep pal voor de kapel en de wachtende vrouwen. William springt uit de auto en voelt onverwachte energie door zijn ledematen stromen. De vrouwen kijken met trieste, vermoeide ogen naar hem, en wanneer hij beseft dat zij de moeders van de omgekomen kinderen zijn, krijgt hij het even Spaans benauwd. Hij opent de achterklep van de lijkwagen en begint de jerrycans met formaldehyde uit te laden, die hij naast elkaar op de stoep zet. De agent komt helpen, en er duikt een man naast hem op die ook de handen uit de mouwen steekt. Niemand zegt iets.

De deur van de kapel zwaait open, en er stapt een man naar buiten. William schat hem begin dertig, ouder dan hij, maar een stuk jonger dan zijn oom. Hij komt meteen naar de lijkwagen.

‘Ik ben Jimmy. Jimmy Doyle.’ Hij kijkt niet naar William, maar naar wat hij heeft meegebracht. ‘Godzijdank,’ zegt hij zacht wanneer hij de kleine doodskisten ziet. ‘We hebben er een lading van meegebracht uit Ierland. De luchtvaartmaatschappij heeft zelfs de stoelen uit het vliegtuig gehaald, zodat ze er allemaal in zouden passen, maar het waren er bij lange na niet genoeg.’

William weet niet wat hij moet zeggen, dus gaat hij verder met het uitladen van jerrycans vol balsemvloeistof.

‘Zodra je alles hebt uitgeladen, heb ik je binnen nodig om te helpen bij het identificeren.’

4

‘Bedankt dat je gekomen bent.’ Jimmy legt een hand op Williams schouder en leidt hem een paar meter weg van de wachtende vrouwen. De stoep voelt erg plakkerig onder Williams schoenen. ‘Hoe heet je?’

‘William Lavery.’

‘Was je op het galadiner?’

William knikt.

‘Het is behelpen daarbinnen.’ Jimmy heeft een zwaar Belfasts accent. Hij praat met gedempte stem, zodat de vrouwen hem niet kunnen verstaan. ‘Toen het gebeurde, kwamen we zonder water en stroom te zitten. De brandweerlieden doen wat ze kunnen, maar voorlopig hebben we alleen stormlantaarns en emmers water. Deuren op schragen dienen als balsemtafels. De lichamen worden in dekens gewikkeld hiernaartoe gebracht. Voordat wij hier kwamen, hebben politieagenten geprobeerd ze enigszins toonbaar te maken, zodat de ouders de kinderen konden identificeren. Godzijdank hebben we van de lijkschouwer toestemming gekregen om de lichamen zonder lijkschouwing te behandelen. We hebben een paar werkplekken ingericht in de sacristie en nog een paar in de andere kapel verderop. We wassen de lichamen, zorgen dat ze geïdentificeerd worden en dan worden ze gebalsemd en gekist. Daarna worden ze overgebracht naar de andere kapel.’

Jimmy heeft zijn hand nog steeds op Williams schouder, maar terwijl hij praat, staart hij een paar meter voor zich uit. William probeert zich te concentreren, want er zal straks geen tijd meer zijn om vragen te stellen. ‘De slurry vormt de grootste uitdaging voor ons. Het is net teer en je hebt alleen koud water en zeep tot je beschikking. Je zult moeten roeien met de riemen die je hebt.’ Jimmy haalt een hand door zijn rode haar. ‘Hoor eens, William, het is toch William, hè?’ Die knikt weer. ‘De hulp die we deze mensen kunnen bieden, is simpel. We doen ons werk. We doen het goed en snel en dan gaan we weer weg. We zijn geen geestelijken, of vrienden of familie. We zijn balsemers. Het enige wat je voor ze kunt doen is je op je werk richten. Er is nu geen ruimte voor sentiment.’ Hij knijpt even in Williams schouder. ‘Duidelijk?’

‘Ja, meneer.’

‘Nog één ding.’

‘Ja, meneer?’ William wil aan de slag. Hij is bang dat de drang om te vluchten misschien de overhand zal krijgen als hij nu niet snel begint.

‘Er wordt gevreesd dat er nog meer slurry naar beneden kan komen. Vooral als het zo blijft regenen. Als je de sirene hoort, maak je dat je wegkomt. Begrepen?’

‘Ja, meneer.’

‘Goed, dan gaan we aan het werk.’

Ze lopen terug naar de ingang van de kapel en worden daarbij nauwlettend in de gaten gehouden door de rij vrouwen.

Eenmaal binnen kan William in het duister net de ingebakerde lichamen ontwaren die op de banken in de kapel liggen. Het valt haast niet te rijmen dat dit eenvoudige gebouw zelfs maar die naam mag dragen wanneer hij het vergelijkt met de majestueuze kapel met de hoge, gebrandschilderde ramen uit zijn tijd als koorzanger. Daarin zouden ze zoveel werkplekken kunnen inrichten als ze maar nodig hadden, en dan nog zou het koor er kunnen repeteren zonder iemand voor de voeten te lopen.

‘De lichamen die het eerst werden teruggevonden waren tamelijk ongeschonden, en de meeste zijn al geïdentificeerd, gebalsemd en gekist, maar nu wordt het lastiger,’ zegt Jimmy. ‘Die ruim tien meter hoge berg slurry heeft de school met een rotgang bedolven. Je kunt je vast wel voorstellen wat de kracht waarmee dat gebeurd is voor gevolgen heeft gehad…’

William kijkt om zich heen naar de dekenbundels en schat dat het er zeker vijftig zijn. ‘Hoeveel moeten er nog worden geborgen?’

‘Ik weet het niet precies,’ zegt Jimmy terwijl hij naar de sacristie gaat. William loopt met hem mee. ‘Maar er werden in totaal honderdzestien kinderen vermist, plus nog een aantal volwassenen.’

Een petroleumlamp werpt een zwak schijnsel door het vertrek met muren waar de witte verf afbladdert. Er staan twee deuren op schragen. Bij het zien van de kleine lichamen die erop liggen wordt het William koud om het hart. Tijdens zijn opleiding heeft hij zich één keer over een kind moeten ontfermen; een jongetje van tien dat was aangereden door een auto. Destijds had hij zich er niet door van de wijs laten brengen. Nu maakt het veel meer indruk op hem en is het net alsof de balsemers met poppen in de weer zijn. Twee mannen staan over een lichaam gebogen; de ene pompt er met een handpomp balsemvloeistof in, en de andere hangt een kaartje aan een van de grote tenen. Er staat een emmer op de grond waar bloed in stroomt. Naast hen op de grond ligt een hele hoop zwarte lappen.

Bij de tweede werkplek staat een man, die onmiddellijk opgelucht naar William kijkt en even verwelkomend zijn armen spreidt.

‘Harry, dit is William,’ zegt Jimmy. ‘Hij is de komende uren je compagnon. Maak jij hem wegwijs?’

‘Bedankt, Jimmy,’ zegt de man. Dan tegen William: ‘Ben je er klaar voor, knul?’

‘Zeker,’ zegt William, die geen behoefte heeft aan nog een heel verhaal.

‘Daar gaan we dan,’ zegt Harry. Hij geeft William een schaar. ‘Ik heb hem al zo goed mogelijk schoongemaakt.’

Het bruine haar van de jongen ligt plat over zijn voorhoofd. Er zitten grijze vegen op zijn gezicht, maar de talrijke sproetjes op zijn kleine neus zijn nog duidelijk zichtbaar, en die doen William plotseling denken aan Martin, zijn oude koorvriend. De armen van de jongen zijn ook bezaaid met sproeten. Zijn korte broek is gekreukeld. Dan ziet William dat allebei de onderbenen zijn verbrijzeld.

‘Heb je de ouders gezien toen je naar binnen ging?’ vraagt Harry. William knikt. ‘Ze staan daar te wachten om te horen of we hun kind hier hebben.’ Er trilt een spiertje onder Harry’s linkeroog. ‘Je moet beginnen het overhemd los te knippen. Zo netjes mogelijk.’

‘Oké,’ zegt William, die zich al over het lichaam buigt en ziet dat de ene kant van het overhemd onder de slurry zit en de andere kant verbazend schoon is. Hij knipt de naad open aan de schone kant en trekt de jongen voorzichtig het overhemd uit. De ene kant ervan voelt licht en vrijwel gewichtloos in zijn handen, terwijl de andere kant zwaar omlaaghangt. ‘Waar zal ik het neerleggen?’

Harry schudt zijn hoofd even. ‘Je gaat ermee naar buiten.’ Hij knikt naar de deur van de kapel. ‘Daar houd je het omhoog en vraagt wiens kleine jongen vrijdagochtend in dat overhemd naar school is gegaan. Dan breng je die ouders hiernaartoe.’

5

Tegen vijf uur in de ochtend kleurt de lucht purper, een mistroostig licht, alsof het aarzelt om de derde dag vol lijden te laten aanbreken voor Aberfan. Er klinkt aanhoudend gedreun van vrachtwagens die de slurry uit het dorp afvoeren, en William voelt de luchtverplaatsing wanneer een ervan kreunend onder zijn zware last voorbijrijdt. De wachtende ouders, voornamelijk moeders, richten al hun aandacht op hem als hij naar buiten komt. Het liefst zou hij het overhemd verfrommelen en achter zijn rug verbergen. Hij houdt er niet van dat mensen naar hem kijken. En zelfs als solist in Cambridge heeft hij zich nooit zo bekeken gevoeld als nu.

Maar dan gebeurt er iets: hij wordt bevangen door een eigenaardig gevoel, alsof er een leegte in hem ontstaat en alles wat tot dat moment telde door zijn schoenzolen wegvloeit in de glibberige laag slurry op de stoep. Alles wat hij vandaag moet doen, draait om de mensen die hier nu voor hem staan; de vrouw met de tweedmantel en de geladderde kousen, de man met het gescheurde overhemd en de doodsbange ogen, en het jongetje op de tafel met de verbrijzelde benen. William beschikt over vaardigheden die niemand ooit nodig wil hebben. Maar nu is dat wel het geval, en hij zal zijn uiterste best voor hen doen.

Zijn adem stokt als hij inademt; het is net alsof zijn keel ineens dichtzit. Hij houdt het overhemd omhoog en doet een beroep op alle zangtechnieken die hij heeft geleerd om zijn stem onder controle te houden.

‘Wiens zoontje is naar school gegaan…’

‘Owen!’

Er klinkt een doffe dreun als de moeder door haar knieën zakt. De andere vrouwen scharen zich rond haar, pakken haar bij de ellebogen en hijsen haar overeind. Er spat een regendruppel uiteen op Williams wang. Een van de vrouwen draait zich om en roept: ‘Ga Evan Thomas halen!’ Mannenstemmen vormen roepend een keten, die voert tot aan de berg waar het dak van de school uitsteekt.

De groep ouders dromt om de moeder heen en omsluit haar als een gordijn. Dan maakt ze zich los uit de groep. Ze komt met uitgestrekte armen naar William toe, en het duurt even voordat hij beseft dat ze niet hem wil vastpakken, maar het overhemd. Tergend langzaam verstrijken de seconden waarin ze het tegen haar gezicht gedrukt houdt. Dan verschijnt er een man. Het wit van zijn ogen steekt schril af tegen zijn huid, zijn mouwen zijn opgestroopt en hij ademt zwaar. Hij slaat zijn met vuil besmeurde arm om de schouders van de vrouw. Ze staart nu stoïcijns voor zich uit. Haar gezicht is uitdrukkingsloos. Er zit bloed op haar knie. Ze kijken allebei langs William heen naar de kapel, niet naar elkaar. Ze willen hun jongen zien.

‘Kom maar mee,’ zegt William zachtjes als ze dichtbij zijn, en hij doet de deur voor ze open.

Het is hem. Het is hun zoon.

‘Owen Elgar Thomas,’ antwoordt de vader op Harry’s vraag. De moeder zwijgt en zonder een traan te laten beroert ze teder de hand, het hoofd en de borst van het jongetje. Harry zegt tegen hen dat ze hun zoon zullen terugzien zodra hij is gebalsemd en gekist.

‘Misschien is het beter dat u nu probeert wat te rusten,’ zegt William terwijl hij ze de sacristie uit leidt en met hen meeloopt door de kapel, langs de nog in dekens gewikkelde lichamen. Hij houdt de deur voor hen open. ‘We zullen goed voor Owen zorgen, dat beloof ik u.’

‘Goed gedaan, William,’ zegt Harry zachtjes, als hij terugkomt.

Naarmate de uren verstrijken, verslechtert de toestand van de lichamen. Gelukkig heeft de brandweer ervoor kunnen zorgen dat er weer stroom is voordat de schemering valt. Soms heeft William niet meer dan een stukje stof, een haarelastiekje of een schoen om mee naar buiten te nemen. Maar er is niet veel nodig voordat er een moeder naar hem toe snelt – verlost en gedoemd in dezelfde seconde. Deze wanhopige moeders zouden met een blik op één enkele vingernagel hun kind nog kunnen identificeren.

Als William moet gaan vragen wiens kleine meid blond haar heeft, melden zich drie paar ouders bij hem. En misschien zijn dat wel de ergste momenten, wanneer ze met een bijna tastbare angst naar het lichaam gaan en dan beseffen dat het toch niet hun dochter is. Na de afgelopen zeven uur begrijpt hij de opluchting en de troost die de ouders ervaren wanneer ze eindelijk weten waar hun kind is. Dan blijft verder leed hun bespaard. Hij bevindt zich in een vreselijke wereld, waarin degenen die hun dode kind kunnen identificeren tot de gelukkigen behoren.

Het is weer gaan regenen. Op het natte wegdek maken de banden van de vrachtwagens een zuigend geluid. De regen roffelt op het dak van de kapel. William is negentien jaar en net afgestudeerd aan de Theems Academie voor Balsemen, met de hoogste cijfers voor alle praktische en theoretische onderdelen, maar nu hij zijn blik laat rusten op wat er rest van het kleine meisje van wie hij net heeft gehoord dat ze Valerie heet, beseft hij dat niets van dat alles telt, niets. Het enige wat telt is dat hij zich van zijn taak kwijt en het gehavende lichaam van dit kind toonbaar maakt voor haar ouders, die buiten in de regen staan te wachten.

Onder normale omstandigheden is het vertrek waarin hij staat de sacristie van een kapel, maar dit zijn geen normale omstandigheden, en William heeft geen oog voor de details: de overhellende stapel zwarte bijbels in de hoek, de berg sleetse knielkussens bij de deur, de rijke geur van het donkere hout die contrasteert met de koele zweem van formaldehyde, of de kleine doodskisten die tegen de achterwand staan opgestapeld. Zich niet bewust van dat alles wordt William plots overvallen door een herinnering, die even scherp is als het scalpel in zijn hand.

Uit zijn middagslaapje gewekt door de zware, boterachtige lucht die hun flat vult, sleept hij zijn dekentje mee naar de keuken en nestelt zich ermee in de oude leunstoel om naar zijn moeder te kijken. Hij voelt de warmte over zijn benen strijken wanneer ze de oven opendoet en het oude, gebutste bakblik eruit haalt en op de formica keukentafel zet. Ze schuift het paletmes onder het grootste koekje, legt het op een porseleinen schoteltje en snijdt het doormidden. Samen kijken ze hoe de damp omhoogkringelt. ‘Voor de jongeman.’ Ze maakt een knicksje met het schoteltje in haar handen. De gouden rand van het schoteltje blinkt hem toe, en er verschijnt een lach op zijn nog slaperige gezicht als hij het van haar aanpakt. ‘Pas op dat je je mond niet verbrandt, hoor,’ zegt ze zacht.

Dan ziet William de ongeschonden linkerhand van Valerie. Die is volledig intact en smetteloos: geen bloed, geen blauwe plek, zelfs geen schrammetje, ongeacht het verwrongen been, de ontbrekende tenen of de deuk aan één kant van haar schedel. Het zal haar volledig ongeschonden hand zijn die haar ouders zich later zullen herinneren als ze hieraan moeten terugdenken.

Voorzichtig haalt hij de halsslagader omhoog uit de vaardig aangebrachte incisie in haar hals. Hij laat hem vlak op de roestvrijstalen spatel rusten en ziet het fijnmazige netwerk van de haarvaatjes rondom het bloedvat. Hij brengt de holle injectienaald voorzichtig aan in de incisie die hij heeft gemaakt en doet vervolgens hetzelfde bij de interne halsader. Wanneer hij de eerste heeft aangesloten op de toevoer van balsemvloeistof en de tweede op een slang die naar een emmer bij zijn voeten leidt, pakt William de handpomp. Kníjpen loslaten, kníjpen loslaten, kníjpen loslaten. Het kunstmatige ritme dat lijkt op de hartslag pompt de balsemvloeistof door de bloedvaten van het meisje en vervangt haar eigen bloed, dat in de emmer stroomt. Zijn hand doet pijn van al dat pompen. Zijn rug doet pijn van het steeds gebogen over de kleine lichamen staan, maar hij blijft stug doorgaan, zonder zijn rug of zijn vingers te strekken.

Nadat al het bloed uit het lichaam is gepompt, de balsemvloeistof is geïnjecteerd en de incisies zijn gehecht, haalt William diep adem. Hij pakt de linkerhand van het meisje en begint die te masseren, waarbij hij ook de vingers buigt, zodat de vloeistof zich tot in de vingertoppen kan verspreiden en haar hand weer roze wordt.

‘Ziezo, Valerie, klaar,’ zegt hij. Hij vindt het niet erg dat Harry, die druk bezig is aan de andere tafel, hem kan horen. Terwijl hij haar hand blijft vasthouden, begint hij te zingen, heel zachtjes, prevelend haast.

‘I forget all your words of promise

You made to someone, my pretty girl

So give me your hand, my sweet Myfanwy,

For no more but to say “farewell”.’

De laatste keer dat hij dit zong, had hij de hand van iemand anders vastgehouden: van Martin, zijn beste vriend in Cambridge, die telkens wanneer ze het samen zongen met een theatraal gebaar zijn hand had vastgepakt. ‘Ze is Welsh, idioot,’ mompelt hij tegen zichzelf, ‘zing het in het Welsh.’ Hij kijkt even op naar Harry, maar die is aan het hechten en lijkt niets te hebben meegekregen van zijn fluisterzachte serenade.

‘Anghofia’r oll o’th addewidion

A wneist i rywun, ’ngeneth ddel,

A dyro’th law, Myfanwy dirion

I ddim ond dweud y gair “Ffarwél”.’

William loopt naar de opgestapelde doodskisten. De bovenste is er een die de Ierse balsemers hebben meegebracht in het vliegtuig. Het is een witte, en daar is hij blij om. Valerie zou vast het liefst een witte willen. Hij laat haar erin zakken, draait haar hoofd opzij, bedekt haar lichaam met een van de gedoneerde dekens en legt haar hand erop.

Hij draagt de kist de kapel in en zet hem op een van de kerkbanken, en het verontrust hem dat Aberfan herinneringen heeft opgeroepen aan de twee mensen die hij zo rigoureus uit zijn gedachten heeft willen bannen.

De perkamenten lampenkappen schommelen heen en weer wanneer de deur opengaat. De magere Jimmy komt haastig binnen met een in een deken gewikkeld lichaam in zijn armen. Alweer een. En hierna zullen er nog meer volgen. En hoe later ze worden binnengebracht, hoe moeilijker het is. Hoe langer ze onder de slurry hebben gelegen, hoe sneller ze ontbinden zodra ze met lucht in aanraking komen. Er zijn nu graafmachines bezig, zodat sommige lichamen nog meer letsel oplopen. Jimmy draagt de bundel naar de sacristie.

Buiten adem staat Jimmy met zijn handen in zijn zij naast de werkplek van Harry. ‘Ik ben niet gelovig, maar ik kan je verzekeren dat ik hierna geen kwaad woord meer over het Leger des Heils wil horen,’ zegt hij.

‘Vierentwintig uur voordat wij hier kwamen, waren zij er al. Inmiddels hebben ze vast al honderden bekers thee uitgedeeld en ze gaan gewoon door,’ zegt Harry terwijl hij een doodskist gaat halen.

‘Boterhammen en thee is wat je zou verwachten, maar weet je wat ze nog meer hebben?’ zegt Jimmy.

Harry knikt. ‘Whisky.’

‘En sigaretten,’ zegt Jimmy hoofdschuddend.

‘Goed van ze.’ Harry legt het lichaam dat hij heeft gebalsemd behoedzaam in de doodskist. ‘Sommige van die mijnwerkers zijn vrijdagochtend regelrecht van hun werk gekomen en weten van geen ophouden. En wat is het nu? Zondagmiddag!’

William rammelt ineens van de honger. Hij heeft niet geslapen, en niemand heeft het over een pauze gehad, hoewel Jimmy hun wel een paar keer boterhammen heeft gebracht. Wanneer het heel druk was op het werk, is het weleens voorgekomen dat hij drie lichamen op een dag heeft verzorgd. Valerie was zijn zevende. Om hem heen zijn nu vijf werkplekken waar balsemers met hetzelfde bezig zijn.

De formaldehydedampen, waarvan hij gewoonlijk geniet, zijn bedwelmend, zelfs nu alle glas-in-loodramen een stukje openstaan om frisse lucht binnen te laten.

‘Jimmy, is het goed als ik even iets ga eten?’ vraagt hij.

‘Tuurlijk,’ zegt Jimmy. ‘Volgens de laatste telling moeten er nog vijf lichamen worden geborgen.’

Op weg naar buiten kijkt William nog even bij Valerie en hij ziet dat er onder de nagel van haar wijsvinger nog wat vuil zit. Hij haalt zijn Zwitsers zakmes tevoorschijn, klapt het kleinste lemmet uit, pakt haar hand stevig vast en schraapt het vuil onder de nagelrand vandaan, waarna hij het mes afveegt aan zijn broek voordat hij doorloopt.

In het portaal trekt hij zijn jas aan en doet zijn sjaal om. Hij hoort Jimmy praten in de sacristie, terwijl er onder de zware deur door koude lucht binnenstroomt.

‘Laten we hopen dat dit die jongen niet de rest van zijn leven blijft achtervolgen. Hij is een natuurtalent.’

‘En hij kan nog mooi zingen ook,’ zegt Harry.

Terwijl hij zich schrap zet tegen de kou, bedenkt hij dat het in elk geval één voordeel heeft dat hij zijn moeder al vijf jaar niet heeft gesproken. Hij kan niet in de verleiding komen om haar hierover te vertellen. Ze zou het niet aankunnen. Hij komt opgelucht tot de conclusie dat het voor geen van beiden goed zou zijn om bij haar op bezoek te gaan wanneer hij hier klaar is, ook al is hij sinds haar vertrek niet zo dicht bij haar in de buurt geweest als nu.