SIMON KUPER

FC BARCELONA

HET IMPERIUM

Cruijff, Messi en de onzekere toekomst van de grootste voetbalclub ter wereld

Vertaald door Erik de Vries
en Edwin Krijgsman

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel The Barcelona Complex. Lionel Messi and the Making – and Unmaking – of the World’s Greatest Soccer Club. Penguin Press, an imprint of Penguin Random House LLC, New York

© 2021 Simon Kuper

© 2021 Nederlandse vertaling Erik de Vries en Edwin Krijgsman / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

NUR 480

ISBN 978 90 468 3006 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de derde druk, 2022 met

ISBN 978 90 468 2861 8

Voor Pamela, Leila, Joey en Leo, omdat ze me gedurende de lockdownmaanden dit boek aan de keukentafel hebben laten schrijven, en omdat ze net als ik verliefd zijn geworden op Spanje en Catalonië. Het zou het zonder jullie allemaal niet waard zijn geweest.

‘Voor zijn komst was Barcelona geen voetbalkathedraal, geen schitterende kerk. We hadden behoefte aan iets nieuws. En dat heeft de tand des tijds weten te doorstaan. Het is steen voor steen door één man gebouwd, Johan Cruijff.’

– PEP GUARDIOLA

‘In werkelijkheid is er al heel lang geen sprake van een project of iets wat daarop lijkt. Ze doen maar wat en vullen al doende de gaten.’

– LIONEL MESSI

‘Ik vermoed, dat als journalisten veel verstand van voetballen zouden hebben, ze geen journalisten zijn.’

– JOHAN CRUIJFF

INHOUD

Rolbezetting

Barcelona-lexicon

Een opmerking bij de tekst

DEEL EEN – IN DE KATHEDRAAL

Inleiding: een kennismaking met Barça

1Wie is wie in het huis van Barça

DEEL TWEE – DE ARCHITECT

2De man die praatte aan de bal

3FC Barcelona – Naar een oorspronkelijk idee van Johan Cruijff

4De choreograaf

5Cruijff: mijn aandeel in zijn ondergang

DEEL DRIE – DE GOUDEN JAREN 2008-2015

6Kleintjes op kostschool: meer dan een jeugdopleiding

7Hoe doet-ie het toch? Lionel Messi verklaard

8Virtuoos, 2008-2012

DEEL VIER – GENIALE VOETBALLERS

9Wat is ‘talent’?

10De regels van de top

11Het leven van een topvoetballer

12Eten, voetballen, slapen: de topvoetballer en de privékoks

DEEL VIJF – DE KATHEDRAAL BROKKELT AF

13Missers op de transfermarkt

14Overal La Masia

<15Meer dan een club?

16Messi’s club

Het einde?

Dankwoord

Eten met Barça: receptenbijlage

Noten

Selecte bibliografie

Register

Fotokatern

ROLBEZETTING

Éric Abidal (1979-): clublegende sinds hij in 2011 de Champions League-beker omhoog mocht houden na kanker te hebben overwonnen. Was in de geweldige ploeg van Pep Guardiola een succesvolle linksback en van 2018 tot 2020 een heel wat minder succesvolle technisch directeur die de verkeerde spelers aantrok.

Jordi Alba (1989-): een jongen van La Masia, die Barcelona verliet om zijn carrière een impuls te geven en in 2012 terugkeerde. Goede vriend van Messi, met wie hij samen met vakantie gaat.

Thiago Alcântra (1991-): middenvelder. Zoon van de Braziliaanse wereldkampioen Mazinho. Doorliep Barcelona’s jeugdopleiding maar wist het eerste elftal niet te halen, verkaste naar Bayern en werd daar de held in de 8-2 schrobbering die Barça in 2020 om de oren kreeg. Speelt inmiddels bij Liverpool.

Josep Maria Bartomeu (1963-): was van 2014 tot zijn vertrek in 2020 voorzitter van Barcelona en kocht de verkeerde spelers voor te veel geld. Runt een familiebedrijf. Aardige man.

Tonny Bruins Slot (1947-2020): Johan Cruijffs trouwe assistent, Amsterdammer uit de arbeidersklasse die in hetzelfde jaar geboren werd als Cruijff en een van de weinige mensen met wie Cruijff nooit ruzie heeft gekregen. Verzorgde de tactische analyse van tegenstanders, iets waar Cruijff geen geduld voor had.

Sergio Busquets (1988-): een fantastische pivote, zolang hij maar niet hoeft te rennen. Een product van La Masia, die in 2008 nog op de bank zat bij het B-team van Barcelona maar in 2011 alles had gewonnen wat er op voetbalgebied te winnen valt. Zoon van Cruijffs niet zo fantastische reservedoelman Carles Busquets.

Albert Capellas (1967-): keerde in juni 2021 bij Barça terug als vicedirecteur van de jeugdopleiding na een decennium in het buitenland: bij Vitesse Arnhem, in Israël, China en als bondscoach van Denemarken onder 21. Verspreidt zijn cruijffiaanse gedachtegoed via Possessionfootball.com. Een belangrijk adviseur voor de schrijver van dit boek.

Danny Cruijff (1949-): Johans weduwe. Behandelde Cruijff als een gewone jongen uit Amsterdam. Schuwt de publiciteit en houdt niet van voetbal.

Johan Cruijff (1947-2016): vader van de moderne club. Geboren als Cruijff, maar realiseerde zich dat de spelling met y internationaal beter uitpakte. Was van 1964 tot 1984 een briljante speler en ontpopte zich daarna tot een volstrekt eigenzinnige trainer. Hij creëerde als trainer van Barcelona tussen 1988 en 1996 het Dream Team, en liet het daarna versloffen. Is uitvinder van vele zaken uit het hedendaagse voetbal, waaronder de Barcelona-stijl (die andere clubs inmiddels met meer succes hanteren). Extreem moeilijke man.

Jordi Cruijff (1974-): zoon van Johan, wat niet gemakkelijk moet zijn geweest. Speelde (en zat op de bank) bij Barcelona, Manchester United en het Nederlands elftal. Keerde in 2021 terug bij Barcelona als technisch adviseur. Voelt zich meer Catalaan dan Nederlander.

Manus Cruijff (1913-1959): Johans vader. Een Ajax-fan en uitbater van een groentezaak tegenover het oude stadion van de club. Zijn voortijdige dood als gevolg van een hartaanval was een beslissend moment in Johans leven. Schreef zijn naam nooit met een y.

Ousmane Dembélé (1997-): snelle Franse vleugelspeler, die er echter geen spartaanse levensstijl op nahoudt en vaak geblesseerd is. Barcelona heeft ongetwijfeld spijt van de ruim 140 miljoen euro die ze voor hem aan Borussia Dortmund hebben betaald.

Robert Enke (1977-2009): Duitse doelman. Tijdens zijn rampzalige periode bij Barcelona kreeg hij de schuld van een bekernederlaag tegen een derdedivisionist, wat wellicht heeft bijgedragen aan zijn zelfdoding.

Samuel Eto’o (1981-): een moeilijk mens en een fantastische spits. Guardiola zal opgelucht zijn dat hij uiteindelijk besloot hem in 2008 niet te verkopen. Kameroener.

Cesc Fàbregas (1987-): doorliep La Masia en speelde samen met Messi en Piqué in het Baby Dream Team. Verkaste op zijn zestiende naar Arsenal en kwam op 24-jarige leeftijd terug, net op tijd om de laatste gloriejaren van Barcelona mee te maken.

Francisco Franco (1892-1975): Galiciër die opklom tot legergeneraal, Nationalistische leider tijdens de Spaanse Burgeroorlog (1936-1939) en dictator die tussen 1939 en 1975 over Spanje regeerde. Zijn tijdens en na de oorlog uitgeoefende Witte terreur kostte naar schatting 200.000 Spanjaarden het leven en joeg vele anderen het land uit. Bestreed Catalaans nationalisme met harde hand.

Louis van Gaal (1951-): een cruijffiaan aan wie Cruijff een hekel had. Trainer van Barcelona tussen 1997 en 2000 en nog eens in 2002-2003. Werd twee keer landskampioen maar wordt bij de club vooral herinnerd vanwege diens zeer on-Catalaanse directheid en zijn met een Amsterdams accent gekruide Spaans.

Joan Gaspart (1944-): hotelier, voormalige ober van The Connaught in Londen en tussen 2000 en 2003 een weinig succesvolle voorzitter van Barcelona. Speelde in 1975 een rol als hotelreceptionist in Antonioni’s in Barcelona opgenomen film The Passenger.

Antoni Gaudí (1852-1926): Catalaans architect. Begon met de bouw van de nog altijd niet voltooide kathedraal Sagrada Família. De auteur trekt mogelijk al te ambitieuze parallellen tussen hem en een ander excentriek genie, Johan Cruijff.

Antoine Griezmann (1991-): een van de sterren van het Franse elftal dat in 2018 wereldkampioen werd. Zeer begaafd speler, al kwam dat bij Barcelona niet uit de verf. Een mini-Messi, wat wellicht de oorzaak van het probleem was.

Pep Guardiola (1971-): Johan Cruijffs beste leerling, die op dertienjarige leeftijd bij Barcelona kwam. Een cruijffiaan die de kathedraal die Barcelona is heeft gerenoveerd. Na zijn vertrek als trainer in 2012 is de club nooit meer helemaal de oude geworden. Catalaanse nationalist.

Thierry Henry (1977-): Franse spits die in zijn beste jaren voor Arsenal speelde, maar tussen 2007 en 2010 nog een late bloeiperiode kende in dienst van Barcelona. Speelde samen met en observeerde Messi.

Zlatan Ibrahimovic (1981-): Zweedse spits wiens enig seizoen bij Barcelona (2009-2010) geen succes werd omdat Messi besloot dat hij geen Zweedse reus kon gebruiken die hem tijdens zijn loopacties naar het centrum in de weg stond. Geen bewonderaar van Guardiola.

Andres Iniesta (1984-): geniaal bleekgezicht. Doorliep La Masia, won met Barcelona alles wat er te winnen viel, herstelde van een vorm van depressie, en vertrok in 2018 naar het Japanse Vissel Kobe. Een geweldige voetballer die zonder morren in dienst speelde van een nog grotere speler, Messi.

Frenkie de Jong (1997-): Nederlandse middenvelder die zijn trainer nachtmerries bezorgt omdat hij pingelend uitverdedigt. Kwam in 2019 naar Barcelona, niet op het ideale moment.

Ronald Koeman (1963-): was tussen 1989 en 1995 een productieve centrale verdediger en groeide in Barcelona uit tot een held. Maakte in 1992 de winnende treffer in de Champions League-finale op Wembley. Woonde naast Cruijff. Zijn ontslag in oktober 2021 verloste hem uit zijn lijden als hoofdtrainer van Barcelona.

Joan Laporta (1962-): advocaat, meest charismatische man van Catalonië. President van FC Barcelona van 2003 tot en met 2010, en nu weer vanaf 2021. Voorstander van Catalaanse onafhankelijkheid.

Michael Laudrup (1964-): Deense voetballer uit de gegoede middenklasse die tussen 1989 en 1994 de ‘schaduwspits’ (ook wel ‘valse 9’) was in Cruijffs Dream Team. Viel bij Cruijff in ongenade en verkaste naar Real Madrid. Het seizoen nadat hij Barça aan een 5-0-overwinning op Real had geholpen, hielp hij Madrid Barcelona met 5-0 te verslaan. Is tegenwoordig voetbaltrainer en importeert Spaanse wijn naar Denemarken.

Gary Lineker (1960-): Engelse spits die van 1986 tot 1989 voor Barcelona uitkwam, het daar bijzonder naar zijn zin had en zelfs Spaans leerde. Helaas zag Cruijff het niet in hem zitten. Is tegenwoordig presentator van het programma Match of the Day.

Antonia Lizárraga (geboortedatum onbekend-): voedingsdeskundige. In 2010 door de gezondheidsfanaat Guardiola ingehuurd om de voetballers van Barcelona bij te brengen hoe ze moeten eten. Blijft het nog altijd proberen.

Diego Maradona (1960-2020): speelde van 1982 tot 1984 voor Barcelona, maar vond de stad te bekrompen, en bovendien verwoestte Andoni Goikoetxea, de ‘slager van Bilbao’, zijn enkel. Wist niettemin een paar orgies te organiseren.

Lieke Martens (1992-): voorhoedespeler in de vrouwenploeg van Barcelona en exponent van de traditioneel grote Nederlandse inbreng bij de club. Is in 2017 door de FIFA verkozen tot beste vrouwelijke speler, maar verdient nog altijd te weinig om haar eigen entourage te laten overkomen. Champions League-winnares in 2021.

Jorge Messi (1958-): vader en zaakwaarnemer van Lionel. Voormalige leidinggevende in een staalfabriek in Rosario, Argentinië. Beschouwt zichzelf als een geniale zakenman. Is in 2016 samen met zijn zoon veroordeeld voor belastingfraude, maar kwam er met een boete vanaf. Vroeg te vaak opslag voor zijn zoon, iets waar hij nu misschien spijt van heeft.

Lionel Messi (1987-): tot 2021 het machtigste individu bij Barça. Kwam op zijn dertiende, scoorde meer dan zeshonderd doelpunten in het eerste, maar veranderde FC Barcelona uiteindelijk in FC Messi. Zijn salaris (dat opliep tot meer dan 150 miljoen euro per jaar) was medeoorzaak van de neergang van de club.

Rinus Michels (1928-2005): voormalig gymleraar van dove kinderen. Was het grootste deel van zijn trainersloopbaan – bij Ajax, Barcelona, het Nederlands elftal en Los Angeles Aztecs – verwikkeld in een gekmakende maar vruchtbare Lennon-en-McCartney-achtige verhouding met Johan Cruijff. Mede-uitvinder van het totaalvoetbal en dus van het eenentwintigste-eeuwse voetbal. Grootvader van het moderne Barcelona.

José Mourinho (1963-): Portugese trainer. Jarenlang plaaggeest van Barcelona, hoewel hij tussen 1996 en 2000 is gevormd bij de club, als vertaler, tactisch analist en assistent-trainer. Ging mee met het cruijffiaanse idee dat voetbal een dans in de ruimte is, maar geeft er de voorkeur aan die ruimte af te grendelen in plaats van open te gooien.

Neymar (1992-): kwam in 2013 naar Barcelona en vertrok in 2017 naar Paris Saint-Germain, een gemis dat nooit zou worden opgevuld. De meest gedenkwaardige voetbaltransfer van dat decennium. Messi snakte ernaar om in Barcelona met hem te worden herenigd. Dat gebeurde uiteindelijk in Parijs.

Josep Lluís Núñez (1931-2018): vastgoedmagnaat die voorzitter werd, in zijn geval van 1978 tot 2000 van Barcelona. Verantwoordelijk voor de aanstelling van Cruijff, met wie hij echter niet goed kon opschieten. Heeft nooit erkenning gekregen voor de groei die de club onder zijn voorzitterschap heeft doorgemaakt. Barça’s laatste niet-Catalaanse voorzitter.

Pedro (1987-): een jongen van La Masia die in 2007 nog in Barcelona C speelde maar in 2011 zo’n beetje alles in de voetballerij gewonnen had. Geen genie, wat inhoudt dat zijn succes een nog grotere aanbeveling is voor La Masia dan dat van Messi.

Gerard Piqué (1987-): lid van de Catalaanse ondernemerselite, zelf ondernemer, getrouwd met de zangeres Shakira, en centrale verdediger van FC Barcelona. Speelde vanaf zijn dertiende samen met Messi. Wordt gezien als een toekomstige voorzitter. Heeft er de genen voor.

Inma Puig (geboortedatum onbekend-): sportpsychologe wier vijftienjarige verbintenis met Barcelona in 2018 werd beëindigd. Heeft Iniesta bijgestaan tijdens zijn persoonlijke crisis. Adviseert bedrijven in haar hoedanigheid van Chief Emotional Officer.

Carles Puyol (1978-): langharige centrale verdediger in Guardiola’s grootse elftal, en in 2010 wereldkampioen met de Spaanse ploeg. Nadat hij vanuit La Masia was doorgestoten naar het eerste elftal deed hij zijn matras over aan Iniesta.

Mino Raiola (1967-): Nederlands-Italiaanse ‘superzaakwaarnemer’ die de stiel leerde in de pizzeria van zijn vader. Zaakwaarnemer van Ibrahimovic, en dus een vijand van Guardiola.

Carles Rexach (1947-): heeft zijn hele leven op de vierkante kilometer rond Camp Nou doorgebracht. Een breekbare, begaafde en bangelijke vleugelspeler van FC Barcelona die later vrijwel alle denkbare functies binnen de club heeft vervuld, waaronder assistent en vertrouweling van Cruijff. Viel onherroepelijk bij hem uit de gratie.

Frank Rijkaard (1962-): een geweldige Nederlandse voetballer, en van 2003 tot 2008 hoofdtrainer van Barcelona. Alom beschouwd als een gentleman. Won in 2006 de Champions League maar zei het trainerschap al vroeg vaarwel omdat hij er geen zin meer in had.

Rivaldo (1972-): in de periode tussen 1997 en 2002 Barcelona’s creatiefste speler. Deelde de ploeg mee dat hij niet meer op de vleugel wilde spelen. Dat was waarschijnlijk een fout. Maar werd wel in 1999 (in het bijzijn van de auteur) uitgeroepen tot Europees Voetballer van het Jaar en werd in 2002 wereldkampioen met Brazilië.

Sergi Roberto (1992-): jongen uit de streek die als een van de weinigen in het eerste elftal het Catalaans machtig is, en tijdens het schrijven van dit boek een van Barcelona’s vier aanvoerders. Mogelijk een krachtiger verschijning in de kleedkamer dan op het veld.

Romário (1966-): tussen 1993 en 1995 de geniale maar doorgaans statische spits van Cruijffs Dream Team. Had een hekel aan: trainen, rennen, verdedigen. Hield van: slapen, seks. Inmiddels Braziliaans senator voor de linkse Podemos-partij. Won in 1994 met Brazilië de wereldtitel.

Ronaldinho (1980-): Braziliaanse spelmaker. In 2003 door Barcelona gekocht omdat ze David Beckham niet konden inlijven. Won in 2006, toen hij even de beste speler ter wereld was, met Barcelona de Champions League, maar verloor vrijwel direct daarna elke interesse in voetbal. Held en mentor van Messi. Zat kortstondig vast in Paraguay nadat hij zich naar verluidt met een vals paspoort toegang tot het land had verschaft.

Cristiano Ronaldo (1985-): briljante Portugese spits. De op een na beste voetballer van zijn tijd. Was als tiener dicht bij een overgang naar Barcelona. Was van 2009 tot 2018 de vedette van Barcelona’s aartsvijand Real Madrid. Speelt nu bij Manchester United.

Sandro Rosell (1964-): lid van de Barcelonese burgesia. Clubvoorzitter van 2010 tot 2014 nadat hij zijn oude makker Joan Laporta beentje had gelicht. Trad af als gevolg van de juridische nasleep van de overname van Neymar van Santos. Zat bijna twee jaar in de gevangenis maar werd daarna zonder enige tenlastelegging vrijgelaten. Vierde dat in een hotelbar met het lekkerste biertje aller tijden.

Eusebio Sacristán (1964-): kleine middenvelder die tussen 1988 en 1995 voor Barcelona speelde. Cruijff wijdde hem in in de geheimen van een ordentelijk, op passes ingestelde speelwijze zoals Eusebio die al van jongs af aan in zijn hoofd had. Werd later Rijkaards assistent.

Paco Seirul·lo (1945-): bewaker van Barça’s cruijffiaanse traditie. Conditietrainer met een weelderige witte haardos die begon bij de handbalafdeling van de club, daarna werkzaam was als Cruijffs rechterhand, doceert aan de Universiteit van Barcelona, oreert als een Franse filosoof. Is een soort wandelende USB-stick wat betreft het institutionele geheugen van de club. Staat in Camp Nou bekend als El Druida, De Druïde.

Ferran Soriano (1967-): jongen van de streek met een universitaire opleiding. Was van 2003 tot 2008 vicevoorzitter van Barça. Vervult nu een gelijkwaardige functie bij Manchester City, in welke hoedanigheid hij Guardiola binnenhaalde. Zijn relatief onbekende boek Goal: The Ball Doesn’t Go In By Chance is een verrassend rijke bron over het moderne Barça.

Hristo Stoichkov (1966-): Bulgaarse spits die tussen 1990 en 1995 in Barcelona’s Dream Team speelde. Cruijff hield van zijn mala leche (‘bedorven melk’, oftewel gemene streken). Stoichkov bouwde graag een feestje met Romário, totdat ze ruzie kregen. Er staat een prachtig fragment op YouTube waarop Cruijff hem uitlegt hoe je moet touwtjespringen.

Luis Suárez (1987-): Uruguayaanse spits, tevens buurman en beste vriend van Messi. Kwam tussen 2014 en 2020 uit voor Barcelona, totdat hij in een telefoongesprek van 40 seconden van Ronald Koeman te horen kreeg dat hij hem niet langer kon gebruiken. Niemand van het bestuur belde hem om hem te bedanken voor de 198 doelpunten die hij voor de club had gescoord. Hij schoot vervolgens Atlético Madrid naar de Spaanse titel.

Lilian Thuram (1972-): Franse intellectueel en verdediger. Toen hij op zijn 34ste naar Barcelona kwam en daar kennismaakte met de cruijffiaanse principes van de club, voelde hij zich pas voor het eerst een volwaardig voetballer. Hij vroeg zich af welke sport hij tot dan toe beoefend had. Tegenwoordig antiracisme-activist.

Oriol Tort (1929-1999): lange tijd Barcelona’s onbezoldigde hoofdscout. In het dagelijks leven vertegenwoordiger van een geneesmiddelenfabrikant. Bekeek soms vijftien tot twintig jeugdwedstrijden per dag en noteerde met zijn typemachine alle namen van veelbelovende spelers. Hij besloot dat Barcelona een onderkomen nodig had waar getalenteerde jongeren van buiten de stad gehuisvest konden worden. In 1979 opende La Masia haar deuren. Bracht Iniesta naar Barcelona.

Jorge Valdano (1955-): wereldkampioen met het Argentinië van Maradona, voormalig trainer en technisch directeur van Real Madrid, fluwelen pennetje, charmeur en aardige man – volgens de auteur zo’n beetje het archetype van de ideale man. Verhuisde vanuit de militaire dictatuur in Argentinië naar Spanje in 1975, net op tijd om het overlijden van Franco mee te maken. Een cruijffiaan, maar ook een kritische volger van Cruijff en Barcelona.

Victor Valdés (1982-): een jongen van La Masia die uitgroeide tot de doelman van Guardiola’s succesformatie. Was te gestrest om van voetbal te genieten totdat Guardiola hem leerde het spelletje afstandelijk te analyseren. Goede vriend van Iniesta.

Ernesto Valverde (1964-): een bescheiden spits in het door Cruijff geleide team in de periode 1988-1990. Won als trainer tussen 2017 en januari 2020 twee titels in twee afgeronde seizoenen, totdat hij door Barça de laan werd uitgestuurd. Ze hadden geen idee hoe goed ze het hadden gehad. Kleine, bescheiden man, bevlogen hobbyfotograaf.

Tito Vilanova (1968-2014): in de jaren tachtig als tiener bevriend met Guardiola in de La Masia-periode, en van 2008 tot 2012 diens assistent bij het eerste. Was de good cop als Guardiola de bad cop speelde. Toonde zich na het ontslag van Guardiola bereid het stokje over te nemen. Guardiola was daar ontstemd over. Tijdens zijn hoofdtrainerschap kreeg Vilanova ongeneeslijke kanker. Zijn weduwe weerde Guardiola van de uitvaart.

Arsène Wenger (1949-): Arsenal-trainer van 1996 tot 2018. Adept van cruijffiaans voetbal. Figureert in dit boek als de doorgewinterde observator van het moderne voetbal, grotendeels omdat de schrijver het geluk had hem in de laatste maanden van het schrijfproces te mogen interviewen. Werkt tegenwoordig voor de FIFA. Elzasser.

Xavi (1980-): de middenvelder die het passing-spel van Barcelona vormgaf: kijken, afspelen, kijken, afspelen, enzovoort. Dermate foutloos dat hij van zijn ploeggenoten de bijnaam La Maquina verwierf, De Machine. Doorliep La Masia en speelde van 1998 tot 2015 in het eerste elftal. Keerde in november 2021 als hoofdtrainer terug naar Barcelona.

Boudewijn Zenden (1976-): bereisde, meertalige Nederlandse voormalige vleugelspeler die van 1998 tot 2001 uitkwam voor Barcelona, en daarna voor Chelsea, Liverpool, Marseille, enzovoort. Een antropologische observator van voetbalmores, en sinds 1997 incidenteel interviewslachtoffer van de auteur.

Andoni Zubizarreta (1961-): Bask en een wijs man. Speelde bijna duizend wedstrijden als prof. Tussen 1986 en 1994 doelman van Barcelona, en technisch directeur van 2010 tot 2015. Haalde Neymar en Suarez binnen. Bartomeu had hem nooit moeten ontslaan.

BARCELONA-LEXICON

burgesia: de Catalaanse ondernemersklasse, plaatselijke versie van de bourgeoisie. De meeste bestuursleden van de club (inclusief de voorzitter) behoren tot de burgesia. Ze spreken thuis vrijwel allemaal Catalaans.

Can Barça: ‘Het huis van Barça’. Een gewichtige bijnaam voor de club als instituut.

Clásico: de wedstrijd tussen Barça en Real Madrid, de belangrijkste wedstrijd van het Spaanse speelschema, echter pas sinds februari 1974, toen het Barcelona van Cruijff met 0-5 won in het Bernabeu. Voor die tijd was Real Madrid – Atlético Madrid de belangrijkste wedstrijd. De Clásico is een forum waarop de eeuwenoude spanningen tussen Catalonië en Madrid worden uitgespeeld.

culer (culé in het Spaans): Barcelona-fan, hoewel de letterlijke betekenis van het woord ‘achterwerk’ is. De bijnaam stamt naar verluidt uit de tijd dat Barcelona nog in het oude stadion speelde, een eeuw geleden, toen voorbijgangers op straat de uitstekende billen van de toeschouwers zagen die hangend over een muur naar de wedstrijd keken.

en un momento dado: ‘op een gegeven moment’. Cruijffs favoriete stoplap als hij er in het Spaans even niet meer uitkwam.

entorno: letterlijk ‘omgeving’ of ‘leefwereld’. Cruijff gebruikte het om de specifieke entourage rond Barcelona aan te duiden: de socis, de harde kern die naar het huis van de voorzitter toog om hem te bedreigen; de journalisten die van de club leefden; de plaatselijke politici die zich met de club bemoeiden; sponsoren, huidige en voormalig directeuren en stafleden die probeerden terug te keren bij de club; en de oppositie die het zittende bestuur ten val wilde brengen.

indepe: afkorting voor independentiste, een aanhanger van de Catalaanse onafhankelijkheid, oftewel de helft van de Catalaanse bevolking. Indepes hebben doorgaans het Catalaans als moedertaal.

madriditis: een obsessie voor Real Madrid en de Spaanse hoofdstad in het algemeen.

Masia: letterlijk ‘boerderij’. De Masia van Barcelona – van oorsprong gevestigd in een oude boerderij – is de inmiddels niet meer zo roemruchte jeugdopleiding van de club.

més que un club: ‘meer dan een club’, het motto van FC Barcelona. De uitdrukking staat voor Catalaans nationalisme, cruijffiaans voetbal, spelers uit de eigen opleiding, en een algemeen gevoel van waardigheid en valors (‘waarden’). Dat wordt allemaal bedoeld met mes que un club, een zelfingenomen en inmiddels ietwat sleetse marketingkreet.

pa amb tomàquet: met tomaat ingewreven brood, een zeer populaire Catalaanse specialiteit.

rondo: in wezen een soort lummelen met een voetbal. Barça’s favoriete trainingsoefening vanaf het moment dat Cruijff er trainer werd. Een aantal spelers speelt elkaar in een kleine ruimte de bal toe terwijl verdedigers proberen hem te onderscheppen. In de rondo ligt de essentie van het cruijffiaanse voetbal besloten: tijd, ruimte, passing en geometrie.

soci: een contributie betalend clublid (socio in het Spaans). De ongeveer 150.000 socis van Barcelona – die vrijwel allemaal in Catalonië wonen – worden gezien als de eigenaars van de club.

EEN OPMERKING BIJ DE TEKST

Als ik het heb over Barça, heb ik de Catalaanse termen de voorkeur gegeven boven de Spaanse, omdat het Catalaans binnen de club de voertaal is. Zo duid ik de leden van de club bijvoorbeeld aan met het woord ‘socis’, in plaats van het Spaanse ‘socios’. Zelfs met woorden die in het Spaans en Catalaans hetzelfde zijn, onderscheidt het Catalaans zich door het weglaten van accenten: ‘methodologie’ is ‘metodología’ in het Spaans maar gewoon ‘metodologia’ in het Catalaans. La Masia (de naam van Barça’s jeugdopleiding) schrijf je in het Spaans met een accent op de i, maar niet in het Catalaans.

DEEL EEN

IN DE KATHEDRAAL

INLEIDING

EEN KENNISMAKING MET BARÇA

Ik begrijp inmiddels dat ik met het onderzoek voor dit boek begon toen ik in 1992 als 22-jarige in een kapot colbert Camp Nou binnenwandelde.

Met een budget van 5000 pond en een typemachine in mijn rugzak, waarop ik mijn eerste boek schreef, Football Against the Enemy [in het Nederlands verschenen onder de titel Voetbal als oorlog, vert.], reisde ik de wereld rond. Ik verbleef in Hostal Kabul op het van de zakkenrollers wemelende Plaça Reial, spaarde geld uit door mijn lunch over te slaan en elke avond te dineren met falafel van de straatverkoper. Barcelona, dat lang als een sjofele, achtergebleven provinciestad had gegolden, was voor de Olympische Spelen die het die zomer had georganiseerd geheel op de schop gegaan. Ik had nooit geweten dat het zo’n mooie stad was. Ik speelde potjes slecht schaak in de zon op het terras van de Kasparo-bar en besloot dat ik hier op een dag terug wilde komen.

Ik was naar de stad afgereisd vanwege mijn fascinatie voor de plaatselijke voetbalclub. Omdat ik ben opgegroeid in Nederland (wat her en der in dit boek zal doorschemeren) was Johan Cruijff, die in 1973 als speler naar Barcelona was gekomen, mijn jeugdidool. In 1992 werd hij hoofdtrainer en geestelijk leider van de club. Cruijff was zowel een geweldige voetballer als een groot denker over voetbal, als ware hij de gloeilamp en Edison ineen. Hij is de aartsvader van Barcelona’s stijl, die een zinderende mengeling is van één keer raken, druk zetten en voortdurend aanvallen. Ik zal in dit boek betogen dat hij niets minder is dan de aartsvader van het moderne voetbal.

Op een dag in 1992 toog ik met de metro naar Camp Nou in de hoop hem te kunnen interviewen voor Voetbal als oorlog. Ana, de vriendelijke pr-medewerker, stelde na een blik op mijn twijfelachtige journalistieke referenties en gescheurd colbertje een interview voor met de wat oudere eerste vicevoorzitter van de club, Nicolau Casaus. Inmiddels vermoed ik dat hij beziggehouden moest worden. Ana liet me weten dat hij geen Engels sprak, maar toen ik voor zijn kantoor wachtte, hoorde ik hem een aantal keer het woord ‘siddown’ herhalen, dat hij uitsprak met een Amerikaans accent. Ik kreeg de indruk dat hij dat voor mij oefende. Toen ik zijn kantoor betrad, zat hij een dikke sigaar te roken. Ik vroeg hem of het motto van de club – més que un club, ‘meer dan een club’ – verwees naar de politieke betekenis die FC Barcelona in Spanje had. Casaus antwoordde in het Spaans dat dat niet het geval was. Hij zei dat de supporters van Barça allerlei verschillende politieke en religieuze overtuigingen aanhingen. Waarom dan dat motto? ‘Het barcelonisme is een krachtige passie,’ luidde zijn vage antwoord. De politiek leek een te heet hangijzer voor hem. Ik wist toen nog niet dat hij door het regime van Franco als een Catalaans activist was aangemerkt en, nadat hij aanvankelijk ter dood was veroordeeld, vijf jaar in de gevangenis had gezeten.

Ik bedelde bij Ana om een interview met Cruijff, maar ze scheepte me af met zijn assistent, Tonny Bruins Slot. Ik was stiekem opgelucht: de gedachte aan een ontmoeting met mijn held was overweldigend.

In 1992 was de voetbalwereld een stuk intiemer dan tegenwoordig. In die periode vonden de trainingen van Barça plaats op een veld naast Camp Nou. Op een ochtend mocht ik voor het begin van de training op een stoel voor de kleedkamer wachten op Bruins Slot. Ik had, geloof ik, tot op dat moment in mijn leven slechts één profvoetballer ontmoet. Michael Laudrup kwam de kleedkamer uit, en zag me zitten. Daarna kwam Cruijff tevoorschijn, met een voetbal in zijn armen, en liep in hoog tempo door. (‘Als ze bij mij normaal timen, zijn ze altijd net iets te laat.’) Hij babbelde tegelijk met een spelersbegeleider en een Colombiaanse journalist die hoopte op een audiëntie. Het was een prachtige ochtend, hij stond op het punt een training te geven aan de Europese kampioenen, en hij wilde de knaap in het gescheurde jasje in zijn vreugde laten delen. Ik weet vrij zeker dat hij me van een meter of twee aankeek, maar tegen de tijd dat ik in het Nederlands hallo had kunnen prevelen, was hij alweer vertrokken. Toen Bruins Slot de kleedkamer uit kwam, vroeg hij hoeveel tijd ik nodig had. Hij moest gauw weer naar de training. Twintig minuten, zei ik.

Bruins Slot kwam net als Cruijff duidelijk uit het Amsterdamse arbeidersmilieu. Hij nam me mee naar een foyer, gaf me zwarte koffie in een papieren beker, speurde de foyer af op zoek naar een asbak, gebruikte daar ten slotte een tweede papieren bekertje voor en vergastte me op een twee uur durende uiteenzetting over voetbal. Hij heeft zich die dag niet meer op de training laten zien. ‘We hebben een copyright, een patent,’ zei hij. ‘Er is er maar een die de finishing touch heeft.’

Cruijff schiep het grote Barça. Hij heeft, zoals zijn pupil Guardiola het omschreef, de kathedraal gebouwd. En meer dan dat, Cruijff is misschien wel de schepper van het moderne voetbal. Hij is de Freud of de Gaudí van het spel, de meest interessante, originele en ergerniswekkende man uit de voetbalgeschiedenis. De kathedraal van Barcelona is later gerenoveerd door Guardiola, en geperfectioneerd door Messi, waarna het verval inzette.

Messi is de andere persoon die me tot het schrijven van dit boek heeft aangezet. Ik heb altijd al willen doorgronden hoe hij doet wat hij doet. Toen ik bij Barça begon rond te snuffelen werd mijn interesse voor een ander aspect aangewakkerd: zijn macht. De zwijgzame Argentijn mag dan Cruijffs tegenpool lijken, in werkelijkheid had hij de rol van het invloedrijkste individu binnen de club van de Nederlander overgenomen. De buitenwacht heeft zijn uitdrukkingsloze blik en zijn zwijgzaamheid in het openbaar jarenlang ten onrechte als een gebrek aan persoonlijkheid beschouwd. De mensen bij Barça wisten toen allang dat hij een dominante figuur was die anderen angst inboezemde. FC Barcelona werd in de loop der tijd FC Messi.

Dat liep uiteindelijk slecht af. Het onheil bleek zich tijdens mijn onderzoek in Barcelona te voltrekken. Ik bezocht de club voor het eerst in 1992, aan het begin van de hoogtijdagen, en ik rondde af op het moment dat ze ogenschijnlijk ten einde waren, in 2021, toen Messi vertrok. Het voelde een beetje alsof ik een boek schreef over Rome in 400 na Christus, toen de barbaren al binnen de poorten waren. Ik begon mijn onderzoek met het idee dat ik Barça’s glorieuze opmars wilde verklaren, wat ik inderdaad heb gedaan, maar ik heb tegelijk ook de neergang en het verval geboekstaafd.

In de jaren na 1992 leerde ik Barcelona kennen omdat ik er als journalist geregeld kwam voor een reportage. Hoewel je op middelbare leeftijd weliswaar na de lunch in slaap valt, biedt die leeftijd ook voordelen: je hebt inmiddels een netwerk en een archief opgebouwd en weet veranderingen beter te duiden. Ik schrijf dit boek in mijn kantoor in Parijs naast een kast waarin meer dan tweehonderd opschrijfboekjes staan die al het materiaal bevatten dat ik sinds 1998 heb verzameld. Er staan interviews in met Barça-spelers en -trainers uit heden en verleden, onder wie Rivaldo, Lilian Thuram, Neymar en Gerard Piqué, en dat van mijn enige ontmoeting met Cruijff, tijdens een genoeglijke avond in 2000, in de woonkamer van zijn villa (waarna we ernstig gebrouilleerd zijn geraakt).

In 2008 mocht ik zelfs in Camp Nou voetballen. Ik had de sportverslaggevingsprijs gewonnen die Barcelona jaarlijks uitreikt, en de mannen van de tv-zender van de club wilden me filmen terwijl ik in mijn gewone kloffie op het veld een balletje trapte. Toen ik het gras op rende, bleek dat zo dik, kort en volmaakt te zijn dat ik begon te lachen. Het veld heeft de maximaal toegestane afmetingen om ruimte te creëren voor de aanvallen van Barça, waardoor ik het gevoel kreeg over een groot gazon te dartelen. Er was zelfs een handvol toeschouwers: tientallen toeristen die de Barça-rondleiding volgden.

Terwijl ik daar ronddribbelde probeerde ik me voor te stellen hoe het zou zijn om hier een wedstrijd te spelen. Terwijl ik opkeek naar de tribunes van Europa’s grootste stadion, dacht ik: dit voelt merkwaardig vertrouwd. Als je de indrukwekkende entourage wegdenkt, hou je gewoon een voetbalveld over dat lijkt op al die andere waar je op gespeeld hebt. Dat moet voor menig debutant in de afgelopen decennia een geruststellende gedachte zijn geweest.

Ter hoogte van de middencirkel was het bijna mogelijk te vergeten dat er mensen keken, maar toen ik over de flank dribbelde, was ik me van de aanwezigheid van de toeristen zeer pijnlijk bewust. Je staat daar oog in oog met het publiek. Een speler op de vleugel bevindt zich dichter bij de toeschouwers dan bij de actie vlak voor de goal. Ik kon individuele gezichten onderscheiden. Het was mogelijk om je, weliswaar kortstondig, met deze of gene op de tribune verbonden te voelen.

Ik schoot een paar keer op het lege doel, en elke keer dat de bal erin ging, juichten de toeschouwers ironisch. God mag weten wat zij dachten dat er aan de hand was.

Toen ik de bal bij de cornervlag neerlegde en opkeek naar de goal, kon ik het gehele stadion overzien. Het was een theatraal moment: gedurende een seconde of twee lag het spel aan mijn voeten en had ik het gevoel een acteur te zijn die op de bühne zijn rol vertolkt. Later zou een psycholoog van Barça me uitleggen dat topvoetballers zich voor dit soort indrukken kunnen afsluiten. Tijdens een wedstrijd horen ze wel de aanwijzingen die hun ploeggenoten naar hen roepen, maar niet het gezang van de fans.

Mijn laatste drijfveer om aan dit boek te beginnen kwam tijdens een bezoek aan Barcelona in 2019. Toen ik naar de stad was afgereisd om onderzoek te doen voor een artikel voor mijn krant, de Financial Times, viel mijn komst toevalligerwijze samen met de dag waarop de club hun sportverslaggevingsprijs uitreikte. Bestuursleden van de club stonden erop dat ik de prijsuitreiking zou bijwonen en daarna met hen zou lunchen. Uiteindelijk zat ik uren aan een tafel in een hoek van Camp Nou wijn te drinken en te praten met voorzitter Josep Maria Bartomeu en diverse andere directius (letterlijk ‘directeuren’, maar in feite eerder een soort adviseurs van de voorzitter). Dat was het moment waarop ik besefte dat Barça me als een soort clublid beschouwde. De persafdeling regelde monter interviews voor me met Bartomeu, de toenmalige hoofdtrainer Ernesto Valverde en veel gewone werknemers: artsen, data-analisten en brand managers.

Het lastigste aspect van voetbalverslaggeving is het regelen van toegang. In de periode dat ik met het schrijven van dit boek begon, vroeg ik bij een kleine Nederlandse club een interview aan met een jeugdtrainer: hoorde niets – belde en mailde me wekenlang een slag in de rondte om mijn verzoek kracht bij te zetten en werd uiteindelijk afgewezen. De meeste grote clubs bieden journalisten tegenwoordig niets meer dan een plekje op een persconferentie waar ze mogen luisteren naar een trainer die zijn eigen gelijk bevestigt, af en toe wat ‘briefings’ die off the record moeten blijven, en eens in de zoveel maanden een ‘gesprekje’ van een kwartier met een speler die vastbesloten is zo min mogelijk te zeggen.

Nadat ik mijn stuk in de krant had gepubliceerd, dacht ik: er valt zo veel meer te zeggen. Ik wilde Cruijff en Messi begrijpen als mensen, niet als halfgoden. En ik wilde Barcelona doorlichten, niet als droomclub maar als werkgever. Dit is een club die bestaat uit feilbare mensen die dagelijks naar hun werk gaan en met elkaar kibbelen, dingen proberen en fouten maken, en uiteindelijk iets hebben geschapen wat zowel Catalaans als internationaal is, geweldig en gebrekkig, contemporain en eeuwig. Hoe ziet een normale werkdag op de Barça-burelen eruit? Wie zijn de mensen die de club runnen? Hoeveel macht hebben ze werkelijk over de spelers? Hoe gaat Barça om met talent? Hoe leven de spelers? Wat zouden ze moeten eten, en kan iemand ze zover krijgen dat ook te doen?

Ik informeerde bij mijn contactpersonen binnen de club of ze mee wilden werken aan de totstandkoming van een boek. Dat wilden ze. Niemand bij Barça heeft zich toen of op enig ander moment bemoeid met wat ik schreef. Er zijn voor het schrijven van dit boek geen tegenprestaties verleend.

Vanaf het voorjaar van 2019 tot een laatste, voor de poorten van de pandemie weggesleept bliksembezoek in september 2020 heb ik Barcelona regelmatig bezocht om onderzoek te doen. Ik heb mijn kromme Spaans bijgespijkerd, werd onderdeel van het Airbnb-probleem dat de stad teistert en leerde mezelf aan om rond drie uur ’s middags te gaan lunchen. (Ik heb dit keer geen maaltijd overgeslagen.) Mijn dagelijkse werk bij de Financial Times bestaat uit het schrijven van een sociaal-politieke column. Het was heel plezierig om van het coronavirus, klimaatverandering, Trump en Brexit over te schakelen naar het schrijven over het mooiste wat de mens heeft voortgebracht. Vroeger vreesde ik dat voetbal als onderwerp ondergeschikt was aan de politiek. Die zorg heb ik niet meer.

Ik heb het in Parijs goed naar mijn zin, maar ik zou subiet naar Barcelona verhuizen als mijn gezin me daar toestemming voor zou geven. De wijken El Born of Gràcia, of de smalle straatjes van de lagergelegen delen van de Tibidabo-heuvel, of nabijgelegen kustplaatsen als Gavà Mar en Sitges belichamen de Europese droom: die perfecte mix van eten, schoonheid, een fijn klimaat, rijkdom, een behapbaar tempo, vriendelijkheid, bergen en zee.

Voorafgaand aan elk bezoek stuurde ik de persafdeling een lijst met interviewverzoeken. Interviews met spelers van het eerste elftal bleken het moeilijkst te regelen. Soms kost het zelfs de club moeite hen rechtstreeks te benaderen en wordt de speler in kwestie afgeschermd door diens zaakwaarnemer of persvoorlichter of een ander persoon uit zijn entourage. Ik heb drie clubvoorzitters geïnterviewd (van wie er eentje net uit de gevangenis was vrijgelaten) en Frenkie de Jong, maar het leerzaamst waren mijn gesprekken met tientallen gewone werknemers van de club: van voedingsdeskundigen tot video-analisten tot socialmedia-experts. Velen leken verguld met de kans uit te leggen waar ze hun dagelijks leven mee vulden, of dat nu het trainen van kinderen was, het begeleiden van het nieuwe prof-vrouwenelftal of het bestieren van een filiaal van de club in een ver weg gelegen metropool. De club gaf in de meeste gevallen geen toestemming de namen van de geïnterviewden af te drukken. Het boek is een door mij verklankte weergave van hun woorden. Kortom, hoewel ik toegang had tot de spelers, heb ik meer gesprekken gevoerd met de mensen die zich bezighouden met de dagelijkse werkzaamheden op de club.

Ik heb daarbij voortdurend geprobeerd deze parochiale Catalaanse werkplek in een globale context te plaatsen. Hoe verhoudt de club Barcelona zich tot de stad Barcelona? Hoe heeft Barça zichzelf in dertig jaar tijd van een Catalaanse tot een Europese tot een mondiale club getransformeerd? Wat is er onderweg opgepikt en verloren gegaan? Hoe heeft Barcelona de misschien wel beste jeugdopleiding en de misschien wel beste ploeg ooit gecreëerd, en hoe kan dit weer in verval zijn geraakt? Waarom wordt de modernste variant van het cruijffiaanse voetbal niet in Barcelona gespeeld maar in Manchester en München?

Ik ontdekte dat men bij de Barça Innovation Hub, een soort interne denktank die in 2017 in alle stilte is opgericht, precies dezelfde vragen stelde. De taak van de Hub is het voetbal opnieuw uit te vinden. De medewerkers denken over alle facetten van het spel na, van virtual reality tot rodebietensap. Ze gaven tegenover mij toe dat ze niet precies wisten hoe voetbal in elkaar zat (dat weet niemand) maar dat ze in elk geval begonnen in te zien welke vragen ze moesten stellen om daarachter te komen. Barça’s urgente pogingen om te begrijpen waarom ze precies deden wat ze deden – iets wat ze in de goede tijden zowat voor kennisgeving aannamen – maakte mijn speurtocht, in elk geval voor mij, alleen maar interessanter.

Diverse interviews werden afgesloten met pre-COVID-omhelzingen. José Mourinho, zelf oud-werknemer van Barça, zei een keer spottend: ‘Bij Barcelona willen ze je graag doen geloven dat er uitsluitend leuke, aardige, vriendelijke mensen uit een perfecte wereld rondlopen.’5t Hoewel het klopt dat de glimlachen bij Barcelona oceanen kunnen verbergen, is het mijn ervaring (en ik hoop dat ik hierin niet naïef ben) dat mensen hier daadwerkelijk hartelijk of op z’n minst vriendelijk zijn. Ze bejegenen me al bijna dertig jaar hartelijk, en bij mensen uit de voetballerij hanteer ik de stelregel dat als ze zelfs aardig zijn voor journalisten, ze waarschijnlijk aardig zijn voor iedereen.

Voetbal in Barcelona bleek op een heerlijke manier vervlochten met eten. De mensen van Barça gebruiken daadwerkelijk wijnglazen en suikerzakjes om spelsituaties uit te leggen. Gedurende een vier uur durende lunch met paella en witte rioja gebruikte Albert Capellas, oud-coördinator van La Masia, Barcelona’s jeugdopleiding, en op dat moment trainer van het Deense voetbalelftal onder 21, een peperstrooier, een zoutvaatje en een fles olijfolie om eerst een middenveld na te bootsen en daarna om me te leren hoe je pa amb tomàquet maakt, de Catalaanse delicatesse die bestaat uit met tomaten ingewreven brood. Capellas groeide uit tot een van mijn beste informanten, en niet alleen op het gebied van eten.

Ik ben me er altijd van bewust gebleven dat vele uitmuntende schrijvers en documentairemakers uit alle uithoeken van de wereld mij zijn voorgegaan in het portretteren van de club. Ik heb een groot deel van de lockdown die in het voor- en najaar van 2020 in Parijs van kracht was, besteed aan het bestuderen van hun werk.

Het risico te worden verleid door een beroemd instituut ligt altijd op de loer, maar ik heb geprobeerd die verleiding te weerstaan. Dit boek is geen officieel verslag. Het is mijn visie op Barça: over het algemeen bewonderend, vaak kritisch, altijd nieuwsgierig en, naar ik hoop, zonder illusies.

Het gaat grotendeels over Barcelona als reguliere werkgever. Maar het gaat ook over uitzonderlijk talent: Cruijff, Messi en de jonge vleugelspeler die vier privékoks achter elkaar ontsloeg. De spanning tussen het alledaagse en het uitzonderlijke is wat Barça tot Barça maakt.