Vanessa de Gaay Fortman
Rob Willemse

Salo Muller

Zijn onderduikperiode, de jaren bij Ajax en zijn strijd tegen de NS

Nieuw Amsterdam

Deze publicatie is mede mogelijk gemaakt door Stichting Makaria en Mobeta BV.

© 2022 Vanessa de Gaay Fortman en Rob Willemse

© 2022 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Correctie Yulia Knol

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Foto omslag Mark Kohn

Auteursfoto Carla van Thijn

Lithografie Michiel Hofmans

NUR 686

ISBN 978 90 468 2863 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2022 met ISBN 978 90 468 2862 5

Inhoud

Voorwoord – Job Cohen

Verantwoording

1 Opmaat naar de oorlog

2 Een wrede scheiding

3 Jopie in de Zaanstreek

4 Japje in Friesland

5 Terug naar Amsterdam

6 Een rebelse scholier

7 Het werkende leven

8 Ajax, 1957-1963

9 Een eigen gezin

10 Ajax, 1963-1965

11 Ajax, 1965-1972

12 Godfather van de fysiotherapie

13 In gevecht met de NS

14 De eindstrijd

Bijlage

Dankwoord

Bronnen

Beeldverantwoording

Namenregister

Een ‘nee’ betekent voor mij ‘misschien’,
‘misschien’ is voor mij een ‘ja’.
De aanhouder wint!

Salo Muller

Voorwoord

Salo Muller is een bijzonder mens. Zijn hele leven staat in het teken van het dramatische verlies van zijn ouders, van wie hij in de Hollandsche Schouwburg werd gescheiden. Zijn ouders zijn nooit uit zijn gedachten; bij iedere overwinning voelt dat als iets wat hij voor hen verdiend heeft.

En er zijn nogal wat overwinningen die hij heeft behaald. Het feit dat hij ondanks een oorlogsverleden met zoveel verschillende onderduikadressen en met zoveel verschillende onderduikouders zichzelf gevonden heeft en zichzelf geworden is, is al een enorme overwinning. En wie slaagt erin om als fysiotherapeut uit te groeien tot een Ajax-fenomeen? Om een meer dan vooraanstaande positie als fysiotherapeut te verwerven?

Maar het voelt als zijn grootste overwinning dat hij zijn gevecht met de Nederlandse Spoorwegen gewonnen heeft. Dat was het ultieme wat hij voor zijn ouders kon doen. En niet alleen voor zijn ouders, maar voor al diegenen die in de oorlog mede door de NS met het oog op genocide naar vernietigingskampen zijn vervoerd. Een drama dat nooit goedgemaakt kan worden. Maar wel een drama waarvoor ook de huidige bestuurders van de Nederlandse Spoorwegen zich verantwoordelijk moeten voelen en genoegdoening moeten geven op een manier die het bedrijf zelf raakt. Dat is wat Salo vond, en dat is wat Salo, tegen de verwachting van zeer velen in, heeft bereikt: een individuele financiële tegemoetkoming voor slachtoffers van deze transporten door NS, of hun nabestaanden.

Het is een gevecht met gevolgen die veel verder reiken dan zijn eigen, individuele leven. Burgemeester Halsema formuleerde dat bij zijn benoeming tot Officier in de Orde van Oranje-Nassau aldus: ‘Het wordt een nationale kwestie. De sleutel tot de morele erkenning van de verkeerde rol die de Nederlandse Spoorwegen tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben gespeeld. Bovendien riep het een grotere vraag op: hoe ons land zich nu daadwerkelijk had opgesteld tijdens de Tweede Wereldoorlog. Die vraag blijft een open zenuw.’

Was dit zijn laatste overwinning? Vast wel, zullen velen denken, maar Salo vecht verder. Waar de Nederlandse treinen bij de grens stopten, gingen de Duitse rijden. En dus richt Salo zich eerst tot de Deutsche Bahn en daarna tot de Bundesregierung, met hetzelfde oogmerk als waarmee hij eerder de strijd met de NS aanging.

Wordt dat succesvol? ‘Hou maar op man, je trekt aan een dood paard.’ Die tekst kent Salo inmiddels... Maar hij gaat door want, aldus het slot van een reportage op de Duitse televisie: Salo Muller geeft niet op, hij doet dit voor zijn ouders, die hij in zijn vroege jeugd in Amsterdam verloren heeft.

Job Cohen

april 2022

Verantwoording

Het verleden zou een spiegel voor de toekomst moeten zijn: wat kan anders en beter? De Tweede Wereldoorlog is nog altijd een historische gebeurtenis waar we van leren. De oorlogsgeschiedenis van Salo Muller maakt weer eens duidelijk tot welke wreedheden mensen in staat zijn en hoe langdurig de gevolgen voor de slachtoffers en hun dierbaren zijn. De ontwrichtende kindertijd van Salo Muller is de bron gaan vormen voor zijn veerkracht en strijdvaardigheid. Die levenshouding kan een inspirerend voorbeeld voor anderen zijn.

Ruim een jaar hebben wij Salo Muller wekelijks gesproken. Zo hebben wij een inkijk gekregen in het hoofd en hart van een dapper mens, wiens aandacht en liefde altijd sterk op anderen is gericht. Na de achterstand die hij in zijn jonge jaren opliep en heel moeilijk in te halen leek, heeft hij zowel een succesvol professioneel als een gelukkig privéleven opgebouwd. Niet alleen heeft hij zich ontpopt tot de man op de juiste plek bij Ajax, dat in zijn tijd uitgroeit tot internationale topclub, maar ook tot een fysiotherapeut die voor zijn patiënten door het vuur gaat. Om uiteindelijk als een gemotiveerde strijder het gevecht aan te kunnen gaan met de Nederlandse Spoorwegen. Op scholen wordt al jaren naar zijn indrukwekkende onderduikverhaal geluisterd. Met dit boek is die geschiedenis voor volgende generaties vastgelegd.

De levensgeschiedenis van Salo Muller hebben we in een verhalende stijl geschreven, waarbij personen sprekend worden opgevoerd, ook in de hoofdstukken over de oorlog. Alle citaten zijn gebaseerd op de gesprekken met hem en met anderen. De volledige tekst is geautoriseerd door Salo Muller.

Een duidelijke boodschap die doorklinkt in dit thematische levensverhaal is: blijf te allen tijde alert op discriminatie, racisme en fascisme en besef dat vrijheid een groot goed is. Salo laat zien hoe iemand zich kan wapenen tegen onrecht. Zijn uitspraak Wees niet bang en ga altijd door getuigt van zijn positivisme en strijdlust; typerende eigenschappen die hem hebben geholpen tegenslagen te overwinnen en overwinningen te behalen.

Vanessa de Gaay Fortman en Rob Willemse

april 2022

Salo met zijn ouders Lena Muller-Blitz en Louis Muller, Scheveningen, 1939.
Privé-archief Salo en Conny Muller

1

Opmaat naar de oorlog

Ongeduldig loopt de vierjarige Salo naar het raam en gaat op de uitkijk staan. Hij wacht tot het vertrouwde familiedeuntje klinkt. Zijn vader fluit het altijd, ook weer na deze lange werkdag. Louis Muller heeft het melodietje opgepikt uit de opera Nabucco van Giuseppe Verdi; hij is dol op de partij van het Hebreeuwse slavenkoor. Salo’s blik kruist die van zijn vader, die naar hem omhoogkijkt. Meeneuriënd zwaait Salo naar de stoep, en zoals gewoonlijk rent hij naar het trappenhuis en trekt aan het touw in het trapgat. De deur gaat open en op de trap klinken de vertrouwde ritmische voetstappen van zijn vader.

Ondanks de oorlogsdreiging beleeft Salo heerlijke eerste levensjaren, waarin hij veel geknuffeld wordt. Moeder Lena zingt dagelijks liedjes voor hem, zoals ‘Omdat ik zoveel van je hou’ van Heintje Davids. Vader Louis is liefhebber van opera. Zelfs op sabbat, de zaterdagse Joodse rustdag, luistert hij naar klassieke muziek op de radio. Salo maakt dan dirigerende bewegingen als zijn vader het volume hoger zet bij het Pianoconcert op. 16 van Edvard Grieg. Voor familie en vrienden schrijft Louis revues, die worden opgevoerd tijdens bruiloften en jubilea.

Barend Muller, de vader van Louis en dus de opa van Salo, heeft die muzikaliteit doorgegeven. Met zijn prachtige basstem zingt opa Barend in het koor van de Grote Synagoge of Grote Sjoel dat wordt geleid door dirigent Sam Englander en internationale faam geniet. De vrijdagavonddienst van chazan (oppervoorzanger) Israel Maroko is een belevenis, en ook Salo gaat om die reden vaak met zijn vader naar deze synagoge. Barend Muller is met het beroemde Joodse mannenkoor zelfs een keer op het Polygoonjournaal geweest ter gelegenheid van het driehonderdjarig bestaan van de Grote Synagoge vlak bij het Jonas Daniël Meijerplein. Ook is hij componist van diverse sjoelcomposities en dirigeert hij een kwartet van zangers tijdens extra sjoeldiensten in het Concertgebouw op Rosj Hasjana en Jom Kipoer.

De muziek geeft een zekere lichtheid en draaglijkheid aan het bestaan van de Mullers in een tijd waarin een duistere schaduw over de Joodse gemeenschap aan het vallen is. ‘De Hollandsche Hitlerianen’ kopt de arbeiderskrant Voorwaarts al in 1930 met een spottende ondertoon over een ‘nationaalsocialistische partij in de broedmachine’. Tien jaar voordat in Nederland de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, roepen Nederlandse fascisten deze nieuwe organisatie in het leven ter verspreiding van hun denkbeelden en een jaar later wordt de NSB opgericht. Het ontstaan van vier belangrijke fascistische partijen staat niet los van de crisisjaren in Nederland, die het gevolg zijn van de beurskrach van 1929 op Wall Street. In 1932 gaat het in economisch opzicht niet goed, met meer dan een half miljoen werklozen op een bevolking van acht miljoen inwoners.

In deze barre tijd treedt op 6 juni 1932 Lena Blitz in het huwelijk met Louis Muller (afb. 1). De getuigen van het burgerlijk huwelijk vormen een afspiegeling van de Amsterdamse Joodse gemeenschap. Henriette Benavente, de moeder van Lena, handelt op straat met een fruitkar sinds ze jong weduwe is geworden. Barend Muller, getrouwd met Sara Blog, is diamantslijper. Zowel Lena als Louis heeft een oom als getuige gevraagd: Raphael Sarphatie en Jesaja Blog, allebei koopman.

In die feestelijke week voor het echtpaar Muller – het huwelijk in de synagoge vindt na het burgerlijk huwelijk plaats – klinkt in een Joodse krant de onheilspellende boodschap dat een grote groep mensen ‘het niet kunnen dulden, dat dit kleine Israël dit handjevol menschen, dat in alle landen slechts een zeer gering percentage van de bevolking vormt, den moed heeft, zijn eigen beginselen hoog te houden.’ Al op 30 januari 1933 wordt ‘het niet kunnen dulden’ voor de ogen van de wereld zichtbaar als een jubelende menigte in Berlijn naar Hitler zwaait die rijkskanselier is geworden. In 1935 voert hij de Neurenberger rassenwetten in ter bescherming van Duits bloed.

Na bijna vier huwelijksjaren kunnen de drieëndertigjarige Louis en de achtentwintigjarige Lena zich verheugen op hun aankomende ouderschap. De zwaarste crisisjaren zijn voorbij. Louis is in korte tijd opgeklommen van magazijnbediende tot inkoper van kousen en sokken bij een Joods textielbedrijf. Op 29 februari 1936, een schrikkeldag, wordt Salomon Barend Muller geboren in de Molenbeekstraat, in de Rivierenbuurt. Zo’n 17.000 Joden wonen in deze wijk in Amsterdam-Zuid die in 1900 door architect H.P. Berlage is ontworpen. Louis en Lena vernoemen hun kindje naar hun beide vaders. Zijn naam is afkomstig van Lena’s vader Salomon, die stierf toen Lena vier was. De tweede naam is van Barend Muller, die dat jaar zijn veertigjarige jubileum viert als koorzanger in de Nieuwe Synagoge. Op de achtste dag na de geboorte wordt het jongetje besneden volgens het joodse gebod in de Thora.

Vader Louis neemt de eerste babyfoto in Salo’s slaapkamertje (afb. 2). Gelegen op de commode – op zijn buik, hoofdje omhoog – lacht hij naar zijn moeder. Bijna elke dag gaan Lena en Salo met hartsvriendin Marja en haar dochtertje Roos met de kinderwagens naar buiten. Vanaf hun geboorte zijn Salo en Roos onafscheidelijk.

Het contrast tussen het prille gezinsleven op de tweede verdieping van de Molenbeekstraat 34 en de sombere krantenberichten is groot: ‘Ontrechting, laster, verguizing, uitplundering, vernieling, moord – ziedaar de schaal, die het peil van de ervaringen der Jodenheid in onze dagen aangeeft. En zelfs in landen als Engeland en ons vaderland, met hun vroede en vrome Vorstenhuizen, met hun vaderlijke regeeringen en ruimdenkende volksvertegenwoordigingen, zijn de echo’s van het satanisch gekrijsch der Jodenvijanden hoorbaar en merkbaar.’ In 1938 komen die ‘uitplundering’ en ‘ontrechting’ van de Joden in Duitsland tot een climax tijdens de Kristallnacht. Winkelruiten van Joodse winkels worden ingegooid, meer dan duizend synagogen in steden en dorpen worden in brand gestoken en Joden worden op straat aangevallen, waarbij 91 dodelijke slachtoffers vallen.

Opeens verdwijnt Salo’s vriendinnetje Roos uit zijn leven. Het is afgelopen met doktertje spelen onder de tafel in de nabijgelegen Diezestraat. In 1939 is Marja’s man door een auto-ongeluk om het leven gekomen, en niet lang na zijn dood verhuizen moeder en dochter naar familie in Brabant. Precies op het moment dat de oorlog in Nederland uitbreekt, brengen ze de pinkstervakantie met familie in Het Zoute aan de Belgische kust door. Daar neemt een familielid het moedige besluit om niet terug te keren naar bezet Nederland, maar te vluchten en een gevaarlijke tocht per auto naar veiliger oorden te ondernemen. Via Portugal belanden ze dankzij overzeese familie uiteindelijk in Amerika.

Salo woont dan nog steeds in de Rivierenbuurt. Sinds het begin van de bezetting plakt zijn vader elke avond kranten op de ramen vanwege de verduisteringsplicht. Het is een maatregel die Duitsers hebben ingesteld om de navigatie van geallieerde bommenwerpers naar Duitsland te bemoeilijken. De alleenstaande Judith Benavente-Querido – Salo’s overgrootmoeder van in de tachtig – besluit in deze angstige tijd in te trekken bij haar dochter Henriette Benavente, die in een Joods buurtje in Amsterdam-Oost woont, in de Blasiusstraat.

In de zomer van 1940 gaat het gezin Muller niet meer naar Scheveningen voor een dagje strand. Een jaar later is deze badplaats onderdeel van de Atlantikwall, de verdedigingslinie van de Duitsers. Van de ene op de andere dag komt de niet-Joodse dienstbode van de familie Muller niet meer opdagen en komt een einde aan de sabbatbezoeken aan opa Barend en oma Sara. Salo mist het vrolijke samenzijn met alle neefjes en nichtjes op de eerste etage van nummer 14 in de levendige Lepelstraat.

Een lichtpuntje zijn de dierbare bezoeken aan Lena’s jongere zus Judith, die met haar man, ook Louis geheten, en hun eenjarige dochter Etty achter het gezin Muller in de Dintelstraat wonen (afb. 3). Buiten spelen mag niet meer. Intuïtief weet de vierjarige Salo dat de situatie ernstig is (afb. 4). Zonder dat zijn ouders het hem verbieden speelt hij niet meer op zijn geliefde drumstelletje. Nooit stelt Salo vragen in het stille bovenhuis.

Een razzia in de Amsterdamse Rivierenbuurt (1942), waar Salo en zijn ouders woonden.
Beeldbank WOII (Verzetsmuseum Amsterdam)

2

Een wrede scheiding

De crèche

Ieder moment kan de deur openzwaaien. Natuurlijk is de tienjarige Lynn nerveus, maar ze heeft zich goed voorbereid en ingeleefd. Groep zeven heeft ‘de buurt en onderduiken’ als projectonderwerp gekozen. Basisschool De Witte Olifant ligt in wat eeuwenlang door Amsterdammers de Jodenbuurt is genoemd. De kans is groot dat tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden en hun kinderen ondergedoken hebben gezeten in deze buurt. Misschien wel in hun school, dus zijn de leerlingen in de kelder en kruipruimtes met zaklantaarns gaan speuren. De juf heeft verteld over de Hollandsche Schouwburg, waar de Joden werden verzameld die door de Duitsers waren opgepakt (afb. 5). Daarvandaan werden ze naar kamp Westerbork gebracht en vervolgens gedeporteerd naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor. In die jaren was op Plantage Middenlaan 38, tegenover de Hollandsche Schouwburg, een crèche waar Joodse baby’s en kinderen werden opgevangen. Gescheiden van hun ouders stond hun hetzelfde afschuwelijke lot te wachten (afb. 6).

Een van die kinderen was Salo Muller, die in de herfst van 1942 in de crèche verbleef. En op hem wachten Lynn en haar klasgenootjes. Hij zal komen vertellen over wat hij in de oorlog heeft meegemaakt. Vanwege zijn traumatische kinderjaren voelt Lynn een zekere verbondenheid. Ze is een geadopteerd Chinees meisje, dat tien maanden oud was toen ze bij een Nederlands gezin in Amsterdam belandde. Daar ontbreekt het haar aan niets en is ze gelukkig. Maar van een aantal landgenootjes met een vergelijkbare geschiedenis weet ze dat dit niet altijd zo is. Lynn zal op haar verzoek Salo Muller over zijn tijd als jonge onderduiker interviewen. Met haar klas heeft ze de vragen bedacht, een klasgenoot is cameraman en een ander is regisseur. Dat het een zwaar onderwerp is beseft Lynn heel goed. Vandaar dat de spanning bij haar nog wat verder oploopt. Misschien barst Salo Muller wel in tranen uit als hij over de nare dingen vertelt die hij in zijn jeugd heeft meegemaakt. Wat doe je dan als tienjarige interviewer?

De deur gaat open en Salo Muller komt binnen, gedistingeerd gekleed in een lichtgrijze broek, witte coltrui en zwart colbert. Vriendelijk groet hij iedereen en gaat zitten op de plek die de regisseur voor hem heeft bedacht. ‘Dus jij bent Lynn, de interviewer?’ klinkt het vriendelijk en geïnteresseerd. ‘Nou, ik zou zeggen: barst maar los met je vragen.’ Lynn knikt en zegt: ‘Eh, wat voelde u toen u in de crèche was?’ Als Salo Muller begint te vertellen, valt de spanning al snel van haar af en gaat ze op in het verhaal van deze geboren verteller.

Dat verhaal begint op 27 november 1942 in de eerste klas van een Joodse lagere school – vanaf september 1941 moesten Joodse kinderen naar Joodse scholen. Daar wordt de les plotseling verstoord door een bovenbuurman van Salo die de klas komt binnenvallen. Deze meneer Coltof speurt even rond en als hij zijn buurjongetje ziet zitten, stapt hij vastberaden op hem af. Hij pakt zijn hand, trekt hem van zijn stoeltje en zegt tegen de juf: ‘Ik kom Salo ophalen, want zijn ouders zijn door de Duitsers opgepakt.’

Die ochtend is er een razzia geweest bij De Vries Van Buuren, het confectie- en fourniturenbedrijf aan de Jodenbreestraat. Salo’s moeder, die op de verkoopafdeling staat, is opgepakt en naar de Hollandsche Schouwburg afgevoerd. In die tijd verspreidt slecht nieuws zich snel en wanneer Louis Muller hoort wat zijn vrouw Lena is overkomen, weet hij wat hem te doen staat. Al bij het begin van de bezetting hebben Salo’s ouders met elkaar afgesproken dat wat er ook gebeurt, het gezin altijd bij elkaar zal blijven. Dus pakt Louis zijn jas en hoed, vraagt aan bovenbuurman Coltof om Salo van school te halen en hem naar de Hollandsche Schouwburg te brengen, waar Lena al is en waar hij zelf ook heen zal gaan.

Daar loopt de buurman dan, met aan zijn hand het jongetje dat hij naar de Plantage Middenlaan moet brengen. Coltof, zelf ook Jood, is erg nerveus en de jonge Salo merkt dat. Hij kijkt zijn begeleider aan en ziet dat de man bloed op zijn gezicht heeft. In de borstzak van zijn colbert zit een schaartje waarvan de punt naar boven wijst. In zijn nervositeit heeft Coltof daar zijn hand aan opengehaald zonder dat te voelen. Nietsvermoedend heeft hij zo het bloed over zijn gezicht gesmeerd. Salo zegt beleefd: ‘Meneer Coltof, u heeft bloed aan uw gezicht.’ Die besluit daarop een omweg langs de apotheek te maken om zijn gezicht schoon te maken en een verbandje op de wond te doen. Intussen is hij gaan twijfelen aan zijn bestemming. Geen enkele volwassene is ooit teruggezien na een verblijf in de Hollandsche Schouwburg, wat ook voor alle kinderen geldt. Zou het waar zijn wat hij heeft gehoord? Dat Amsterdamse Joden vanuit de Hollandsche Schouwburg via het Muiderpoortstation en het Centraal Station naar doorvoerkamp Westerbork worden vervoerd? En dat het onduidelijk is wat ze daarna te wachten staat?

Even houdt Coltof zijn pas in en gaat in gedachten snel een aantal alternatieve oplossingen langs. Dan bedenkt hij de beste. Lena Muller, meisjesnaam Blitz, heeft een zus: Judith, kortweg ‘Ju’ genoemd. Ze woont met haar man Louis Menist en driejarige dochtertje Etty in de Dintelstraat op nummer 47, tweede etage. Dat is direct achter de Molenbeekstraat, dus vlak bij het huis van Louis, Lena en Salo. De zussen zijn heel goed met elkaar en zien elkaar dagelijks. Als hij Salo nou eens naar zijn tante en oom brengt en de vervolgstap aan hen overlaat? Als buurman Muller hem ooit boos zal aanspreken over het negeren van diens wens, zal hij het uitleggen en Louis Muller zal hem vast begrijpen en bedanken: ‘Goed gedaan, Coltof!’

‘Mitkommen!’

Groep zeven luistert aandachtig naar de vriendelijke en grage prater. Lynn bewondert zijn kalmte en krachtige stem. Salo Muller vertelt intussen verder. Coltof heeft net aangebeld bij Dintelstraat 47-II. Salo’s oom en tante hebben het slechte nieuws al gehoord. Judith huilt voortdurend en haar man Louis is alleen maar aan het ijsberen. Bij Salo zijn de alarmbellen steeds harder aan het afgaan. Zomaar van school gehaald worden door zijn buurman had hij al vreemd gevonden en hij wordt alleen maar ongeruster nu hij zijn oom en tante hier zo ziet. Wat is er aan de hand? En zijn ouders, waar zijn die? Dat er hier iets niet klopt is hem wel duidelijk. Maar oorlog, bezetting en Jodenhaat zijn onbevattelijke begrippen voor een zesjarige. Salo besluit af te wachten tot hem iets wordt verteld.

De paniek van Judith en Louis wordt niet alleen veroorzaakt door de bezorgdheid om Salo’s ouders, maar ook door iets wat ze kort daarvoor gehoord hebben van hun benedenbuurman Visser, een NSB’er die zich bij voorkeur vertoont in het zwarte uniform van de partij, met pofbroek en glimmende laarzen. Kennelijk heeft hij het minder slecht voor met zijn Joodse buren dan andere collaborateurs, want hij heeft ze onlangs gewaarschuwd voor een razzia. Wanneer die zal plaatsvinden weet hij niet precies, wel dat het ‘binnenkort, misschien vandaag of morgen al’ zal zijn.

Die avond wordt er aangebeld en op de deur gebonsd: ‘Aufmachen! Polizei!’ Iedereen verstijft, maar Judith vermant zich, pakt Salo bij een arm en trekt hem mee naar hun slaapkamer. ‘Salo, luister héél goed. Je blijft achter deze deur staan en je laat je niet zien totdat wij zeggen dat je tevoorschijn mag komen.’ In de haast vergeet ze bij het weglopen de deur helemaal dicht te trekken.

Even later stormen twee Duitse soldaten en een Nederlandse politieagent de trap op. ‘Mitkommen,’ luidt het bevel. Judith probeert haar nervositeit te verbergen en zegt zo ferm mogelijk: ‘Dat zal niet gaan. Ons dochtertje dat in haar kamertje ligt te slapen heeft roodvonk.’ De soldaten kijken elkaar aan. Een van hen pakt een stuk papier uit zijn borstzak en begint te schrijven: ‘Eintritt verboten. Scharlach!’ Hij dendert de twee trappen af naar beneden, plakt het vel papier op de voordeur en blijft daar demonstratief op wacht staan. Van achter de deur ziet Salo door de kier dat de tweede soldaat en de agent aanstalten maken om te vertrekken. Hij vergeet wat tante Ju heeft gezegd en stapt de gang op. Misschien is hij nieuwsgierig of ziet hij de ernst van de situatie onvoldoende in. Mogelijk herinnert hij zich dat zijn moeder hem heeft verteld altijd netjes gedag te zeggen als gasten vertrekken. Het tweetal is net op de eerste treden van de trap op weg naar beneden als de politieagent nog even omkijkt en Salo ziet. ‘Wie is dat jongetje?’ klinkt het agressief.

‘Dat is... dat is het zoontje van mijn zus,’ zegt Judith geschrokken, zich realiserend dat dit niet met een sisser gaat aflopen. ‘Mitkommen!’ klinkt het bars, terwijl Salo hoopvol naar zijn tante kijkt. Zij zal toch wel met hem meegaan? Maar de soldaat heeft hem al onder zijn arm genomen en draagt hem de trap af. Voor de deur staat een groene overvalwagen en Salo wordt achterin gegooid. Op en naast de banken ziet hij allemaal bange mensen, de hoofden gebogen. Na een klap op de wagen begint die te rijden. Onderweg wordt een paar keer gestopt om meer mensen in te laden. Tevergeefs vecht hij, wanhopig als hij is, tegen de tranen. Hij heeft geen idee wat er deze dag allemaal is gebeurd, en al helemaal niet wat hem nog te wachten staat. Maar aan dit sombere, onbekende gezelschap durft hij niets te vragen. Een jonge vrouw zit te snikken, onhoorbaar vanwege de motor die een hels kabaal maakt. Een man en een vrouw omhelzen elkaar met angstige blikken. Ook de lichaamstaal van de andere passagiers verraadt dat ze weinig goeds verwachten.