DE WITTE TIJGER

ARAVIND ADIGA

De Witte Tijger

Vertaling Arjaan van Nimwegen

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een werkbeurs van de Stichting Fonds voor de Letteren

Eerste druk 2008

Negentiende druk 2021

© 2008 Aravind Adiga

© 2008 Nederlandse vertaling Arjaan van Nimwegen / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Oorspronkelijke titel The White Tiger

Oorspronkelijke uitgever Atlantic Books, Londen

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Netflix 2020. Used with permission

Foto auteur © Mark Pringle

ISBN 978 90 468 2865 6

NUR 302

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de negentiende druk, 2021, met ISBN 978 90 468 2864 9

Voor Ramin Bahrani

DE EERSTE NACHT

Ter attentie van:

Zijne Excellentie de heer Wen Jiabao,

Het bureau van de premier,

Beijing,

Hoofdstad van de Vrijheidslievende Natie China

Afzender:

‘De Witte Tijger’

Een Weldenkend Mens

Tevens ondernemer

Woonachtig in het wereldcentrum van technologie en outsourcing, Electronics City Phase 1 (vlakbij Hosur Main Road),

Bangalore, India

Meneer de premier,

Geachte heer.

Wij spreken geen van beiden Engels, maar sommige dingen kunnen alleen in het Engels gezegd worden.

Pinky Madam, de ex-vrouw van mijn voormalige werkgever, wijlen meneer Ashok, heeft me een van die dingen geleerd, en om 23 uur 32, een minuut of tien geleden, kondigde een dame op All India Radio aan: ‘Premier Jiabao bezoekt komende week Bangalore’, en toen zei ik meteen dat ene ding.

Eigenlijk zeg ik het elke keer als grote mannen zoals u ons land bezoeken. Niet dat ik iets tegen grote mannen heb. Op mijn eigen wijze zie ik mezelf als iemand van uw soort. Maar telkens als ik onze eerste minister en zijn uitgelezen handlangers in zwarte auto’s naar het vliegveld zie rijden, uitstappen en voor de tv-camera namastés voor u maken en u vertellen hoe hoogstaand en vroom India is, dan moet ik dat ene in het Engels zeggen.

En nu bezoekt u ons echt deze week, excellentie, nietwaar? In die zaken is All India Radio over het algemeen betrouwbaar.

Dat was een grapje, meneer.

Ha!

Daarom wil ik u rechtstreeks vragen of u echt naar Bangalore komt. Want als dat zo is, heb ik u iets belangrijks te vertellen. Die dame op de radio zei namelijk: ‘Meneer Wen Jiabao heeft zich een taak gesteld: hij wil de waarheid over Bangalore weten.’

Mijn hart stond stil. Als iemand de waarheid over Bangalore kent, dan ben ik het wel.

Daarna zei de presentatrice: ‘Meneer Jiabao wil een aantal Indiase ondernemers ontmoeten en hun succesverhalen uit hun eigen mond vernemen.’

Ze legde er iets van uit. Kennelijk bent u, het Chinese volk, ons ver voor in alle opzichten, behalve dat u geen ondernemers hebt. En ons land heeft dan wel geen drinkwater, elektriciteit, riolering, openbaar vervoer, besef van hygiëne, discipline, beleefdheid of stiptheid – maar we hebben wel ondernemers. Duizenden en duizenden. Vooral in de technologiebranche. En die ondernemers – wij ondernemers – hebben al die outsource-bedrijven opgezet waarop Amerika tegenwoordig nagenoeg draait.

U hoopt erachter te komen hoe u een paar Chinese ondernemers kunt krijgen, daarvoor komt u op bezoek. Dat deed me goed. Maar toen drong het tot me door dat het internationale protocol moest worden gehandhaafd, en dat de eerste minister en die van Buitenlandse Zaken van mijn land u op het vliegveld zullen begroeten met bloemenslingers, sandelhouten souvenirbeeldjes van Gandhi en een boekje vol informatie over verleden, heden en toekomst van India.

Op dat moment móest ik dat ene in het Engels zeggen, excellentie. Hardop.

Dat was om 23 uur 37. Vijf minuten geleden.

Ik ben niet iemand die alleen maar vloekt en scheldt, maar iemand van daden en ingrepen. Ik besloot op datzelfde moment een brief aan u te gaan dicteren.

Laat ik u om te beginnen vertellen hoezeer ik de oude Chinese natie bewonder.

Ik heb gelezen over uw geschiedenis in een boek, Spannende verhalen uit het exotische Oosten, dat ik indertijd op de stoep heb gevonden toen ik trachtte enig inzicht te verwerven door de zondagse tweedehandsboekenmarkt in Old Delhi af te struinen. Dat boek ging vooral over piraten en goud in Hongkong, maar het gaf ook wat nuttige achtergrondinformatie: er stond in dat uw volk, de Chinezen, een grote liefde koesterde voor vrijheid, ook individuele vrijheid. De Britten hebben geprobeerd u te knechten, maar dat hebt u nooit toegelaten. Dat bewonder ik, meneer de minister-president.

Ik ben zelf ooit een knecht geweest, ziet u.

Er zijn maar drie naties die zich nooit door buitenlanders hebben laten overheersen: China, Afghanistan en Abessinië. Dat zijn de enige drie naties die ik bewonder.

Uit respect voor de vrijheidsliefde van het Chinese volk, en vanuit de overtuiging dat de toekomst van de wereld in handen ligt van de gele mens en de bruine mens, nu onze voormalige meester, de blanke mens, zichzelf te gronde heeft gericht door flikkerij, mobiele telefonie en drugsmisbruik, doe ik het aanbod u, geheel kosteloos, de waarheid over Bangalore te vertellen.

Door u mijn levensverhaal te vertellen.

Als u namelijk in Bangalore bent en voor een stoplicht stilhoudt, dan stormt er een knul op uw auto af, klopt op uw raam en houdt een piratendruk van een Amerikaans managementboek omhoog, zorgvuldig in cellofaan verpakt en met een titel als:

TIEN GEHEIMEN VAN ZAKELIJK SUCCES!

of

HOE WORD IK ONDERNEMER IN ZEVEN ZORGELOZE DAGEN!

Verspil uw geld niet aan die Amerikaanse boeken. Die zijn totaal uit de tijd.

Ik ben de toekomst.

Qua officiële opleiding schiet ik mogelijk wat tekort. Ik heb de school nooit afgemaakt, grof gezegd. Wat maakt het uit! Ik heb niet veel boeken gelezen, maar wel alle boeken die ertoe doen. Ik ken het werk van de vier grootste dichters aller tijden uit m’n hoofd – Rumi, Iqbal, Mirza Ghalib en een vierde wiens naam ik vergeten ben. Ik ben ondernemer door zelfstudie.

Dat zijn de beste die er zijn, geloof me.

Als u het verhaal gehoord hebt over hoe ik in Bangalore terechtkwam en een van de meest geslaagde (hoewel waarschijnlijk minst bekende) ondernemers aldaar werd, weet u alles wat er te weten valt over hoe ondernemerschap ontstaat, groeit en zich ontwikkelt in deze glorieuze eenentwintigste eeuw van de mens.

De eeuw van de gele en de bruine mens, juister gezegd.

U en ik.

Het is nu even voor middernacht, meneer Jiabao. Voor mij een goed moment om te praten.

Ik blijf de hele nacht op, excellentie. En in mijn kantoor van veertien vierkante meter is verder niemand. Ik ben alleen met boven me een kroonluchter, al heeft die kroonluchter een eigen persoonlijkheid. Het is een enorm ding, vol met diamantvormige stukjes glas, zoals je ze wel zag in de films uit de jaren zeventig. Hoewel het ’s nachts koel genoeg is in Bangalore, heb ik een miniventilator – vijf spinnenwebachtige wieken – boven de kroonluchter aangebracht. Als die namelijk draait, dan hakken de wieken het licht van de kroonluchter in stukken en slingeren het de kamer door. Net als het stroboscooplicht in de beste disco’s van Bangalore.

Dit is de enige ruimte van veertien vierkante meter in Bangalore met een eigen kroonluchter! Maar het is nog steeds een bezemkast en ik zit hier de hele nacht.

De vloek van de ondernemer. Hij moet zijn zaken voortdurend in de gaten houden.

Nu zet ik de miniventilator aan, zodat het licht van de kroonluchter door de kamer tolt.

Ik ben ontspannen, meneer. U ook, hoop ik.

Laten we beginnen.

Maar eerst nog dit: de zin die ik in het Engels leerde van Pinky Madam, de ex-vrouw van wijlen mijn voormalige werkgever, meneer Ashok, luidt:

What a fucking joke.

*

Ik ga niet meer naar Hindi-films – uit principe – maar in de tijd dat ik dat nog deed, zag je voor het begin van de film ofwel het getal 786 opflitsen tegen een zwarte achtergrond – moslims denken dat het een magisch getal is dat voor hun god staat – ofwel het beeld van een vrouw in een witte sari met gouden munten die tot op haar voeten viel, en dat is de godin Lakshmi van de hindoes.

Het is een oude en geëerbiedigde gewoonte van mensen in mijn land om een verhaal te beginnen met een gebed tot een Hogere Macht.

Ik denk, excellentie, dat ook ik moet beginnen met het kontlikken van een of andere god.

Maar de kont van wélke god? Er is zoveel keus.

De moslims hebben namelijk één god.

De christenen hebben er drie.

En wij hindoes hebben zesendertig miljoen goden.

Daarmee kom ik op een totaal van zesendertig miljoen en vier goddelijke konten om uit te kiezen.

Nu zijn er mensen, en dan bedoel ik niet alleen communisten zoals u, maar weldenkende lieden van alle politieke partijen, die denken dat niet veel van die goden echt bestaan. Sommigen geloven dat geen enkele ervan bestaat. Alleen wij bestaan, en om ons heen ligt een oceaan van duisternis. Ik ben geen filosoof of dichter, hoe zou ik de waarheid moeten kennen? Het is waar dat al die goden ontzettend weinig schijnen uit te voeren – ongeveer zoals onze politici – en toch jaar na jaar weer tot hun gouden tronen in de hemel herverkozen worden. Daarmee bedoel ik niet dat ik geen respect voor ze heb, meneer de minister-president! Haalt u zich dat godslasterlijke idee nooit in uw gele schedel. Mijn land is er zo een waar het loont om dubbelspel te spelen: de Indiase ondernemer dient tegelijk rechtdoorzee en slinks te zijn, spotlustig en gelovig, sluw en oprecht.

En dus sluit ik mijn ogen, vouw ik mijn handen in een eerbiedig namasté en bid ik de goden om licht te doen schijnen op mijn duistere verhaal.

Heb geduld met mij, meneer Jiabao. Dit kan even duren.

Hoe snel denkt u dat u zesendertig miljoen en vier konten kunt kussen?

*

Klaar.

Ik heb mijn ogen weer open.

23 uur 52. Hóógste tijd om te beginnen.

Een officiële waarschuwing – zoals op sigarettenpakjes staat – voor we beginnen.

Op een dag, toen ik mijn voormalige werkgevers meneer Ashok en Pinky Madam rondreed in hun Honda City, legde meneer Ashok een hand op mijn schouder en zei: ‘Stop hier eens even.’ Na dat bevel leunde hij zo ver naar voren dat ik zijn aftershave kon ruiken – een verrukkelijke, fruitige geur die dag – en zei, even beleefd als altijd: ‘Balram, ik wil je wat vragen stellen, goed?’

‘Jawel, meneer,’ zei ik.

‘Balram,’ vroeg meneer Ashok, ‘hoeveel planeten staan er aan de hemel?’

Ik antwoordde zo goed ik kon.

‘Balram, wie was de eerste premier van India?’

En toen: ‘Balram, wat is het verschil tussen een hindoe en een moslim?’

En toen: ‘Hoe heet ons continent?’

Meneer Ashok leunde achterover en vroeg aan Pinky Madam: ‘Heb je z’n antwoorden gehoord?’

‘Maakte hij een geintje?’ vroeg ze, en mijn hart sloeg sneller, zoals altijd als ze iets zei.

‘Nee. Hij denkt écht dat dat de goede antwoorden zijn.’

Ze giechelde toen ze dat hoorde, maar zíjn gezicht in mijn binnenspiegel stond ernstig.

‘De kwestie is dat hij waarschijnlijk… wat zal het zijn, twee, drie jaar school heeft gehad. Hij kan lezen en schrijven, maar snapt niet wat hij gelezen heeft. Hij is halfbakken. Het land zit vol met mensen zoals hij, neem dat van me aan. En wij vertrouwen onze glorieuze parlementaire democratie’ – hij wees op mij – ‘toe aan types zoals dit hier. Dát is nu net de tragiek van dit land.’

Hij zuchtte.

‘Goed, Balram, rij maar weer door.’

Die nacht lag ik in bed onder mijn klamboe over zijn woorden na te denken. Hij had gelijk, meneer – ik vond het niet leuk dat hij zo over me had gesproken, maar hij had gelijk.

‘De autobiografie van een halfbakken Indiër.’ Zo zou ik mijn levensverhaal moeten noemen.

Ik en duizenden anderen zoals ik in dit land zijn halfbakken, omdat we nooit de kans kregen onze opleiding af te maken. Maak onze schedel open, kijk erin met een zaklamp en dan treft u een bizar museum aan: zinnen over geschiedenis of wiskunde, herinnerd uit schoolboeken (niemand herinnert zich zo goed wat hij geleerd heeft als een jongen die van school gehaald is, dat verzeker ik u), zinnen over politiek, opgepikt uit een krant tijdens het wachten op een kantoorafspraak met iemand, driehoeken en piramides, gezien op bladzijden die uit oude meetkundeboeken gescheurd zijn, en waarin elk theehuis in dit land zijn snacks verpakt, flarden nieuwsberichten van All India Radio, dingen die in je bewustzijn vallen als hagedissen van het plafond in het halve uur voor je in slaap valt – al die half gevormde, half verteerde en half juiste ideeën vermengen zich met andere halfbakken ideeën in je hoofd, en ik vermoed dat al die half gevormde ideeën met elkaar rotzooien en nog meer half gevormde ideeën voortbrengen, en daar handel je naar en daar leef je mee.

Het verhaal van mijn opvoeding is het verhaal van de productie van een halfbakken gast.

Maar let op, meneer de minister-president! Volledig gevormde gasten dragen na twaalf jaar school en drie jaar universiteit mooie pakken, gaan bij bedrijven werken en nemen de rest van hun leven bevelen aan van andere mensen.

Ondernemers worden gevormd uit halfgebakken klei.

*

Om u de fundamentele feiten over me te geven – afkomst, lengte, gewicht, bekende seksuele afwijkingen, enz. – is niets beter geschikt dan dat aanplakbiljet. Dat de politie van me heeft gemaakt.

Ik moet u opbiechten dat het niet helemaal klopt als ik mezelf het minst bekende succesverhaal van Bangalore noem.

Een jaar of drie geleden, toen ik kortstondig iemand van nationaal belang werd, dankzij een daad van ondernemerschap, vond een affiche met mijn gezicht erop zijn weg naar ieder postkantoor, spoorwegstation en politiebureau in dit land. In die tijd hebben heel veel mensen mijn gezicht en naam gezien. Ik heb het originele papieren exemplaar niet meer, maar ik heb een afbeelding ervan gedownload op mijn zilverkleurige Macintosh-laptop – online gekocht bij een bedrijf in Singapore en echt, hij loopt als een zonnetje – en als u een momentje hebt, klap ik de laptop open, zoek de scan van het affiche en lees ik er rechtstreeks van voor…

Maar even iets over dat originele affiche. Dat heb ik gevonden in een station in Hyderabad, in de periode waarin ik zonder bagage reisde – behalve één erg zware rode tas – en van Delhi op weg was naar Bangalore. Dat origineel bewaarde ik een heel jaar hier, in dit kantoor, in mijn bureaula. Op een dag rommelde de schoonmaker in mijn spullen en vond hij bijna het affiche. Ik ben geen sentimenteel man, meneer Jiabao. Dat kunnen ondernemers zich niet veroorloven. Dus heb ik het ding weggegooid – maar daarvoor had iemand me leren scannen – en u weet dat wij Indiërs zich in de technologie thuisvoelen als een vis in het water. Het kostte maar een uur, of twee uur. Ik ben een man van de daad, meneer. En daar heb ik het dan, op het scherm voor me:

HULP GEZOCHT BIJ ZOEKTOCHT NAAR VERMISTE

Algemene bekendmaking dat de man op de foto, genaamd Balram Halwai alias MUNNA, zoon van Vikram Halwai, riksjachauffeur, gezocht wordt ter ondervraging. Leeftijd: tussen 25 en 35. Huidskleur: donker. Gezicht: ovaal. Lengte: naar schatting een meter zestig. Lichaamsbouw: mager, tenger.

Dat klopt overigens niet meer precíes, meneer. Dat over dat ‘donkere gezicht’ is nog wel waar – hoewel ik overweeg om eens zo’n blekende huidcrème te gaan gebruiken die ze onlangs op de markt hebben gebracht, zodat Indiase mannen er net zo wit kunnen uitzien als westerlingen – maar de rest is helaas totaal onbruikbaar. Het leven in Bangalore is goed – stevig eten, bier, nachtclubs, dus wat zal ik zeggen? ‘Mager’ en ‘tenger’ – ha! Ik ben beter in vorm tegenwoordig! ‘Dik’ en ‘vette pens’ zou nu beter kloppen.

Maar we gaan door, we hebben niet de hele nacht. Ik kan deze kwestie beter meteen even uitleggen.

Balram Halwai alias MUNNA…

U moet weten, op de eerste schooldag zette de meester alle jongens op een rij en liet ze naar zijn tafel komen zodat hij hun namen in zijn klassenboek kon schrijven. Toen ik zei hoe ik heette, gaapte hij me aan: ‘Munna? Dat is geen echte naam.’

Hij had gelijk: het betekent gewoon ‘jongen’.

‘Meer heb ik niet, meneer,’ zei ik.

Dat was waar. Ik had nooit een naam gekregen.

‘Heeft je moeder je geen naam gegeven?’

‘Ze is heel ziek, meneer. Ze ligt in bed en geeft bloed op. Ze heeft geen tijd om me een naam te geven.’

‘En je vader?’

‘Die is riksjachauffeur, meneer. Hij heeft geen tijd om me een naam te geven.’

‘Heb je geen oma? Tantes? Ooms?’

‘Die hebben ook geen tijd.’

De meester wendde zich af en spuwde – een straal rode paan spatte op de vloer van het lokaal. Hij likte zijn lippen af.

‘Nou, dan moet ik het maar doen, hè?’ Hij streek met zijn hand door zijn haar en zei: ‘We noemen je… Ram. Wacht, hebben we niet al een Ram in deze klas? Ik wil niet in de war raken. Het wordt Balram. Je weet toch wel wie Balram was?’

‘Nee, meneer.’

‘Dat was de rechterhand van de god Krishna. Weet je hoe ik heet?’

‘Nee, meneer.’

Hij lachte. ‘Krishna.’

Toen ik die dag thuiskwam, vertelde ik mijn vader dat de meester me een nieuwe naam had gegeven. Hij haalde zijn schouders op. ‘Als hij dat wil, dan noemen we je zo.’

Dus was het voortaan Balram. Later heb ik natuurlijk nog een derde naam op de kop getikt. Maar dat komt nog.

En wat is dat nou voor plek waar mensen vergeten hun kinderen namen te geven? Ik ga even terug naar de poster:

De verdachte komt uit het dorp Laxmangarh, in het…

Zoals alle goede verhalen uit Bangalore, begint het mijne ver weg van Bangalore. Ziet u, ik sta nu in het Licht, maar ik ben geboren en getogen in het Donker.

Maar ik heb het nu niet over de tijd van de dag, meneer de premier!

Ik heb het over een gebied in India, ten minste eenderde van het land, een vruchtbaar gebied vol rijstvelden en graanvelden en midden in die velden vijvers tjokvol lotussen en waterlelies en waterbuffels die door de vijvers waden en op de lotussen en waterlelies kauwen. Mensen die daar wonen noemen het het Donker. Begrijpt u alstublieft, excellentie, dat India twee landen in één is: een India van het Licht en een India van het Donker. De oceaan schenkt mijn land licht. Elke plek op de kaart van India die dicht bij zee ligt, is goed af. Maar de rivier schenkt India duisternis – de zwarte rivier.

Over welke zwarte rivier heb ik het – welke Doodsrivier met oevers vol vette, donkere, kleverige modder die alles wat erin verzinkt verraderlijk vastgrijpt, stikt en wurgt en omknelt?

Nou, ik heb het over Moeder Ganga, dochter van de Veda’s, stroom der verlichting, ons aller beschermster, verbreekster van de keten van geboorte en hergeboorte. Elke plek in haar stroomgebied is het Donker.

Een feit over India is dat je bijna alles wat je van de eerste minister over het land hoort kunt omkeren, en dan weet je de waarheid erover. Zo hoor je dat de Ganga de rivier der bevrijding genoemd wordt, en elk jaar komen er honderden Amerikaanse toeristen foto’s maken van naakte sadhu’s in Hardwar of Benaras, en onze eerste minister zal hem ongetwijfeld zo beschrijven en erop aandringen dat u er ook een duik in neemt.

Nee! – Meneer Jiabao, ik bezweer u geen duik te nemen in de Ganga, tenzij u uw mond vol wilt krijgen met uitwerpselen, stro, doorweekte menselijke lichaamsdelen, rottend buffelvlees en zeven verschillende soorten industriële zuren.

Ik weet alles over de Ganga, meneer. Toen ik zes of zeven of acht jaar oud was (niemand in mijn dorp weet zijn leeftijd precies), ging ik naar de heiligste plek aan de oevers van de Ganga: de stad Benaras. Ik weet nog hoe ik in de heilige stad Benaras de treden afliep van een dalende weg, achter in een begrafenisstoet waarin het lichaam van mijn moeder naar de Ganga werd gedragen.

Kusum, mijn oma, leidde de stoet. Die sluwe oude Kusum! Ze had de gewoonte om stevig over haar onderarmen te wrijven als ze zich prettig voelde, alsof het stukken gember waren die ze raspte om een grijns op te wekken. Al haar tanden waren verdwenen, maar dat maakte haar grijns des te geslepener. Al grijnzend had ze de macht over het huis verkregen; elke zoon en schoondochter leefde in angst voor haar.

Mijn vader en Kishan, mijn broer, stonden achter haar en droegen de voorkant van het bamboebed met het lijk; mijn ooms, te weten Munnu, Jayram, Divyram en Umesh, stonden erachter en hadden de andere kant vast. Mijn moeders lichaam was van top tot teen gewikkeld in een saffraankleurige zijden doek, overdekt met rozenblaadjes en jasmijnslingers. Ik denk dat ze haar hele leven niet zoiets moois gedragen had. (Haar dood was zo groots dat ik opeens besefte dat haar leven ellendig geweest moest zijn, want mijn familie had ergens schuld aan.) Mijn tantes – Rabri, Shalini, Malini, Luttu, Jaydevi en Ruchi – draaiden zich steeds om en klapten in hun handen om te zorgen dat ik bij zou blijven. Ik weet nog dat ik met mijn handen zwaaide en zong: ‘Shiva’s naam is de waarheid!’

We passeerden de ene tempel na de andere, baden tot de ene god na de andere en liepen toen in ganzenpas tussen een rode tempel, gewijd aan Hanuman, en een openluchtsportschool waar drie bodybuilders roestige gewichten boven hun hoofd tilden. Ik rook de rivier voor ik hem zag: een stank van rottend vlees die rechts van me opsteeg. Ik ging harder zingen: ‘… de enige waarheid!’

Toen klonk er een enorm kabaal: er werd brandhout gehakt. Er was een houten vlonder gebouwd bij de rand van de ghat, pal boven het water; daarop waren boomstammen gestapeld en mannen met bijlen hakten op de stammen in. Van stukken hout werden brandstapels gebouwd op de treden van de ghat die tot in het water liepen; vier lijken brandden op de trappen van de ghat toen wij eraan kwamen. We wachtten onze beurt af.

In de verte schitterde een eiland van wit zand in het zonlicht, en boten vol mensen voeren naar dat eiland. Ik vroeg me af of de ziel van mijn moeder daarheen gevlogen was, naar die stralende plek in de rivier.

Ik zei dat mijn moeders lichaam in een satijnen doek was gewikkeld. Die doek werd nu over haar gezicht getrokken en stukken hout, zoveel als we konden betalen, werden op het lichaam gestapeld. Toen stak de priester mijn moeder in brand.

‘Ze was een braaf, rustig meisje op de dag dat ze bij ons thuis kwam,’ zei Kusum en ze legde een hand op mijn gezicht. ‘Ik was niet degene die uit was op ruzie.’

Ik schudde haar hand van mijn gezicht. Ik keek naar mijn moeder.

Het vuur vrat het satijn weg en een bleke voet schoot tevoorschijn als een levend ding; de tenen die smolten in de hitte begonnen om te krullen en boden weerstand tegen wat ze werd aangedaan. Kusum schoof de voet in het vuur, maar hij wilde niet branden. Mijn hart begon te bonken. Mijn moeder liet niet toe dat ze haar vernietigden.

Onder de vlonder met het opgestapelde brandhout lag een enorme blubberige heuvel van zwarte modder op de plek waar de rivier tegen de oever stroomde. De heuvel was bezaaid met linten van jasmijn, rozenblaadjes, flarden satijn, verkoolde beenderen; een bleke hond kroop snuivend tussen de bloembladen, het satijn en de verkoolde botten.

Ik keek naar het slijk en naar mijn moeders verkrampte voet en ik begreep het.

Die modder weerhield haar, die grote gezwollen heuvel van zwart slijk. Ze verweerde zich tegen de zwarte modder; haar tenen waren verkrampt en afwerend, maar de modder zoog haar op, zoog haar op. Die was zo dik en telkens wanneer de rivier tegen de ghat stroomde ontstond er meer van. Binnenkort zou ze een deel worden van de zwarte heuvel en de bleke hond zou aan haar gaan likken.

En toen begreep ik het: dit was de echte god van Benaras – die dikke, zwarte modder van de Ganga waarin alles stierf en ontbond, waaruit het herboren werd en waarin het weer stierf. Met mij zou hetzelfde gebeuren als ik stierf en ze me hierheen brachten. Niets zou hier bevrijd worden.

Ik hield op met ademen.

Dat was de eerste keer van mijn leven dat ik flauwviel.

Sindsdien ben ik niet meer teruggegaan om de Ganga te zien: die rivier laat ik over aan de Amerikaanse toeristen!

… komt uit het dorp Laxmangarh, in het district Gaya.

Dat is een beroemd district, wereldberoemd. De geschiedenis van uw land is gevormd door mijn district, meneer Jiabao. U hebt vast wel gehoord over Bodh Gaya – de stad waar de Heer Boeddha onder een boom ging zitten en zijn verlichting vond en het boeddhisme stichtte, dat zich toen over de hele wereld inclusief China verspreidde – en waar die stad ligt, namelijk hier, in mijn geboortedistrict. Op maar een paar kilometer van Laxmangarh!

Ik vraag me af of de Boeddha door Laxmangarh heeft gelopen – sommigen zeggen dat dat zo is. Zelf heb ik het idee dat hij erdoorheen gerend is, zo snel als hij kon, en toen hij aan de andere kant was nooit meer heeft omgekeken!

Een kleine tak van de Ganga stroomt net buiten Laxmangarh; daar komen elke maandag boten uit de buitenwereld voorraden brengen. Het dorp kent maar één straat, in tweeën gesplitst door een regenboogkleurige rioolgoot. Aan beide zijden van de blubber is markt: drie min of meer dezelfde winkels die min of meer dezelfde versneden en verschaalde producten verkopen: rijst, bakolie, kerosine, biscuits, sigaretten en palmsuiker. Aan het eind van de markt staat een hoge, witgekalkte kegelvormige toren, aan alle zijden beschilderd met zwarte, verstrengelde slangen – de tempel. Binnenin vind je de afbeelding van een saffraankleurig wezen, half mens, half aap: dat is Hanuman, ieders lievelingsgod in het Donker.

Weet u iets van Hanuman, meneer? Hij was de trouwe dienaar van de god Rama, en wij vereren hem in onze tempels omdat hij een stralend voorbeeld voor ons allen is van hoe we onze baas moeten dienen met absolute trouw, liefde en toewijding.

Dat soort goden hebben ze ons aangesmeerd, meneer Jiabao. U zult begrijpen hoe moeilijk het is om je vrijheid te veroveren in India.

Tot zover de plek. Nu de mensen. Excellentie, met trots kan ik u melden dat Laxmangarh een typisch Indiaas paradijsje is, ruimschoots voorzien van elektriciteit, stromend water en functionerende telefoons, en dat de kinderen van mijn dorp, dankzij hun voedzame dieet van vlees, eieren, groenten en linzen, bij metingen met maatlat en weegschaal zullen blijken te voldoen aan de maatstaven van minimumlengte en -gewicht, opgesteld door de Verenigde Naties en andere organisaties wier verdragen onze eerste minister heeft ondertekend en aan wier forums hij regelmatig plechtstatig deelneemt.

Ha!

Elektriciteitsmasten: buiten gebruik.

Waterkraan: defect.

Kinderen: te mager en te klein voor hun leeftijd, met te grote hoofden waarin levendige ogen gloeien, als het schuldig geweten van de Indiase regering.

Ja, een typisch Indiaas paradijs, meneer Jiabao. Ik kom ooit eens naar China om te kijken of uw paradijsdorpen er beter aan toe zijn.

Midden op de hoofdstraat wroeten varkensfamilies door het rioolwater – de bovenkant van elk dier is droog, met lange haren die samenklitten tot stekels, de onderkant is pikzwart en glimmend van het rioolvuil. Felrood en bruin flitsende veren: hanen die op de daken van de huizen op en neer vliegen. Voorbij de varkens en de hanen komt u bij mijn huis – als het nog bestaat.

Voor de ingang van mijn huis ziet u mijn belangrijkste familielid.

De waterbuffel.

Ze was de dikste in onze familie; dat gold voor elk huis in het dorp. De hele dag voederden de vrouwen haar vers gras, dat voederen was het belangrijkste in hun leven. Al hun hoop lag in haar omvang, meneer. Als ze genoeg melk gaf, konden de vrouwen er iets van verkopen en dan was er iets meer geld aan het eind van de dag. Ze was een vet schepsel met een glanzende huid en op haar harige snuit een gezwollen ader zo groot als een jongenspikkie, en met lange, dikke, parelkleurige speekselslierten aan haar bek. De hele dag zat ze in haar ontzagwekkende stront. Ze was de dictator des huizes!

Zodra u ons huis binnen loopt ziet u de vrouwen – als er tenminste nog een van leeft na wat ik gedaan heb. Ze werken op de binnenhof. Mijn tantes en nichten en Kusum, mijn oma. Een ervan maakt de maaltijd voor de buffel klaar, een ander is rijst aan het ziften, een derde onderzoekt op haar hurken de hoofdhuid van een andere vrouw en knijpt de teken dood tussen haar vingers. Telkens stoppen ze even met werken, omdat het tijd is om ruzie te maken. Dat houdt in: metalen potten naar elkaar gooien of elkaar aan het haar trekken, waarop het verzoenen volgt, door middel van kussen op hun handpalmen die ze vervolgens op elkanders wang drukken. ’s Nachts slapen ze samen, met hun benen over elkaar geslagen, als één wezen, een duizendpoot.

De mannen en jongens slapen in een andere hoek van het huis.

Vroeg in de morgen. In het hele dorp draaien de hanen dol. Een hand schudt me wakker… ik duw de benen van mijn broer Kishan van mijn buik, schuif de hand van mijn neef Pappu uit mijn haar en ontworstel mezelf aan de slapers.

‘Kom, Munna.’

Mijn vader roept me vanuit de deur van het huis.

Ik hol achter hem aan. We gaan naar buiten en maken de waterbuffel los van haar paal. We brengen haar naar haar ochtendbad – helemaal naar de vijver onder het Zwarte Fort.

Het Zwarte Fort staat op een heuvelrug die over het dorp uitziet. Mensen die in andere landen zijn geweest hebben me verteld dat dit fort net zo mooi is als alles wat er in Europa te zien is. De Turken of de Afghanen of de Engelsen of welke buitenlanders toen ook de baas waren in India, moeten het fort eeuwen geleden gebouwd hebben.

(Want dit land, India, is nooit vrij geweest. Eerst commandeerden de moslims ons, daarna de Britten. In 1947 vertrokken de Britten, maar alleen een idioot zal denken dat we toen vrij werden.)

Nu hebben de buitenlanders het Zwarte Fort allang verlaten, en het wordt bezet door een stam apen. Niemand komt daarboven, behalve een geitenhoeder die zijn kudde er laat grazen.

Bij zonsopkomst gloeit de vijver rondom de voet van het fort op. Rotsblokken van de muren van het fort zijn omlaag gerold en in de vijver gevallen, waar ze vochtig half in het modderwater liggen, als de duttende nijlpaarden die ik vele jaren later zou zien in de National Zoo in New Delhi. Lotussen en waterlelies drijven overal in de vijver, het water schittert als zilver en de waterbuffel waadt erdoor, kauwt op de leliebladeren en veroorzaakt reusachtige rimpelingen die zich in V-vorm vanaf haar snuit verspreiden. De zon gaat op boven de buffel en boven mijn vader en boven mij en boven de wereld.

Wilt u wel geloven dat ik die plek soms bijna mis?

Nu terug naar het aanplakbiljet.

De verdachte is het laatst gezien gekleed in een blauwgeruit polyester overhemd, een oranje polyester broek, kastanjebruine sandalen…

‘Kastanjebruine’ sandalen – oef. Alleen een politieman kan zo’n detail verzinnen. Ik ontken het glashard.

‘Blauwgeruit polyester overhemd, oranje polyester broek…’ tja, dat zou ik graag ook ontkennen, maar helaas klopt het. Dat is het soort kleren, meneer, dat een bediende aantrekkelijk vindt. En ik was nog een bediende op de ochtend van de dag dat dit affiche gemaakt werd. (Tegen de avond was ik vrij – en droeg ik andere kleren!)

Nu is er één zinsnede op het affiche die me dwarszit – laat ik daar even naar teruggaan en het recht zetten:

… zoon van Vikram Halwai, riksjachauffeur…

Menéér Vikram Halwai, riksjachauffeur, mag ik? Mijn vader was een arme man, maar hij was wel een man van eer en moed. Ik zou hier niet onder die kroonluchter zitten zonder zijn leiding.

’s Middags ging ik vanuit mijn school naar het theehuis om hem op te zoeken. Het theehuis was het middelpunt van ons dorp; de bus uit Gaya stopte hier elke dag om twaalf uur (nooit was hij meer dan een uur of twee te laat) en daar parkeerden de politieagenten hun jeep als ze iemand in het dorp kwamen pesten. Kort voor zonsondergang fietste er een man drie keer om het theehuis heen, luid bellend. Achter op zijn fiets was een stijf karton met een poster voor een pornofilm vastgebonden – welk traditioneel Indiaas dorp is compleet zonder zijn pornobioscoop, meneer? Een bioscoop aan de overkant van de rivier vertoonde elke avond zulke films; fantasieën van tweeënhalf uur met titels als Hij was een echte man, of Wij sloegen haar dagboek open, of De oom had het gedaan, met in de hoofdrollen goudharige vrouwen uit Amerika of eenzame dames uit Hongkong – althans dat raad ik maar, meneer de premier, want ik ben heus nooit met de andere jonge mannen meegegaan om zo’n film te zien!

De riksjachauffeurs parkeerden hun voertuigen in een rij voor het theehuis, wachtend op de bus die zijn passagiers zou uitspuwen.

Ze mochten niet op de plastic stoelen voor de klanten zitten; ze moesten ergens achter wegkruipen, in die gebochelde hurkhouding die bedienden in elk deel van India kennen. Mijn vader kroop nooit – dat weet ik wel. Hij bleef liever staan, hoe lang hij ook moest wachten en hoe ongemakkelijk het ook voor hem werd. Ik trof hem dan aan zonder hemd, meestal alleen, thee drinkend en nadenkend.

Dan klonk er een autoclaxon.

De varkens en zwerfhonden bij het theehuis verspreidden zich en de lucht van stof, zand en varkensstront woei het theehuis binnen. Buiten was een witte Ambassador gestopt. Mijn vader zette zijn theekopje neer en ging erop af.

Het portier van de Ambassador ging open: er stapte een man met een notitieboek uit. De vaste klanten van het theehuis konden doorgaan met eten, maar mijn vader en de anderen gingen in een rij staan.

De man met het notitieboek was niet de Buffel, hij was de assistent.

Er zat een andere man in de Ambassador, een forse vent met een kaal, bruin, gedeukt hoofd, een kalme uitdrukking op zijn gezicht en een geweer op zijn schoot.

Dát was de Buffel.

De Buffel was een van de landheren in Laxmangarh. Er waren er nog drie, en hun namen waren allemaal ontleend aan de bijzondere voorkeuren die ze vertoonden.

De Ooievaar was een dikke man met een forse, vezelachtige snor, dik en krullend en met scherpe punten. Hij bezat de rivier die buiten het dorp stroomde en hij inde een aandeel van elke vangst van elke visser in het dorp, en een tol van elke schipper die de rivier overstak naar ons dorp.

Zijn broer werd het Everzwijn genoemd. Die gast bezat alle goede landbouwgrond rondom Laxmangarh. Als je op dat land wilde werken, moest je tot op zijn voeten buigen en het stof onder zijn sloffen aanraken, en bereid zijn om zijn dagloon te pikken. Als hij vrouwen passeerde, hield zijn auto stil; de ramen zakten en onthulden zijn grijns; twee van zijn tanden, aan weerszijden van zijn neus, waren lang en gebogen als kleine slagtanden.

De Raaf bezat de slechtste grond, de droge, rotsige helling rondom het fort, en hij inde een aandeel van de geitenhoeders die daar hun kudden lieten grazen. Als ze het geld niet hadden, doopte hij graag zijn snavel in hun achterste, dus noemden ze hem de Raaf.

De Buffel was de hebzuchtigste van het stel. Hij had de riksja’s en de wegen opgeslokt. Dus als je een riksja bestuurde of de weg gebruikte, moest je hem zijn portie betalen – niet minder dan eenderde van wat je verdiende.

Alle vier de Beesten woonden in landhuizen met hoge muren vlak buiten Laxmangarh – de wijk der landheren. Ze hadden hun eigen tempels in de landhuizen, en hun eigen bronnen en vijvers, en ze hoefden alleen maar naar het dorp te komen voor voedsel. Er was een tijd dat de kinderen van de vier Beesten in het dorp rondreden in hun eigen auto’s; dat herinnerde Kusum zich nog. Maar nadat de zoon van de Buffel ontvoerd was door de Naxals – misschien hebt u daar wel van gehoord, meneer Jiabao, want het zijn ook communisten, net als u, en ze schieten uit principe rijke mensen dood – hadden de vier Beesten hun zonen en dochters weggestuurd, naar Dhanbad of Delhi.

Hun kinderen waren vertrokken, maar de Beesten bleven en leefden van het dorp en alles wat daar groeide, tot er voor niemand meer iets over was om van te leven. Daarom ging de rest van het dorp weg uit Laxmangarh om voedsel te zoeken. Elk jaar stonden de mannen van het dorp in een grote groep te wachten voor het theehuis. Als de bussen kwamen, stapten ze in – verdrongen elkaar, hingen aan de stangen, klommen het dak op – en gingen naar Gaya, daar liepen ze naar het station en haastten zich de treinen in – verdrongen elkaar, hingen aan de stangen, klommen het dak op – en gingen naar Delhi, Calcutta en Dhanbad om werk te zoeken.

Een maand voor de regentijd kwamen de mannen terug uit Dhanbad, Delhi en Calcutta, magerder, donkerder, bozer, maar met geld op zak. De vrouwen wachtten ze op. Ze verborgen zich achter de deur, en zodra de mannen binnenkwamen, stortten ze zich op hen, als wilde katten op een stuk vlees. Er werd gevochten en gehuild en gegild. Mijn ooms verzetten zich wel en wisten iets van hun geld te houden, maar mijn vader werd elke keer weer kaalgeplukt. ‘Ik heb de stad overleefd, maar de vrouwen in mijn huis overleef ik nooit,’ zei hij dan, in een hoek van de kamer gezakt. De vrouwen gaven hem te eten als de buffel had gehad.

Ik ging dan vaak naar hem toe en speelde wat met hem; ik klom op zijn rug en ging met mijn hand over zijn voorhoofd, zijn ogen, zijn neus en omlaag over zijn hals, tot het kuiltje onder aan zijn keel. Daar liet ik mijn vinger liggen – het is nog steeds mijn lievelingsplekje van het menselijk lichaam.

Het lichaam van een rijke man is als een eersteklas katoenen kussen, wit en zacht en blank. Dat van óns is anders. Mijn vaders ruggengraat was een touw met knopen, zoals vrouwen in dorpen gebruiken om water uit de putten te halen, het sleutelbeen boog zich om zijn hals als een hondenhalsband, schrammen en blutsen en littekens als kleine zweepstriemen in zijn vlees overdekten zijn borst en middel, tot onder zijn heupbeenderen en tot op zijn billen. Het levensverhaal van een arme man staat met een scherpe pen op zijn lijf geschreven.

Mijn ooms deden ook uitputtend werk, maar zij deden wat iedereen deed. Elk jaar, zodra de regens begonnen, trokken ze naar de akkers met opgepoetste sikkels en smeekten de een of andere landeigenaar om wat werk. Dan zaaiden ze, wiedden onkruid en oogstten maïs en rijst. Mijn vader had net als zij kunnen werken, hij had in de modder van de landheer kunnen werken, maar hij had besloten om dat niet te doen.

Hij verkoos ertegenin te gaan.

Aangezien ik betwijfel of er in China – of in enig ander beschaafd land op de wereld – riksjachauffeurs zijn, zou u er zelf een moeten zien. Riksja’s worden niet toegelaten in de chique wijken van Delhi, waar buitenlanders ze zouden kunnen zien en zich verbazen. Sta erop om naar Old Delhi te gaan, of Nizamuddin, daar ziet u de straten er vol mee: dunne, stokachtige mannen, voorovergebogen op hun fietszadel, terwijl ze een rijtuigje voortpeddelen met een piramide middenklassevlees erin, een dikke man met zijn dikke vrouw en hun boodschappentassen en levensmiddelen.

En als u die stokmannen ziet, denkt u dan aan mijn vader.

Hij mag dan riksjachauffeur geweest zijn, een menselijk lastdier, maar mijn vader was een man met een plan.

Ík was zijn plan.

Op een dag verloor hij thuis zijn geduld en begon tegen de vrouwen te schreeuwen. Dat was de dag waarop ze hem vertelden dat ik niet naar school was geweest. Hij deed iets wat hij eerder nooit gedurfd had: hij schreeuwde tegen Kusum: ‘Hoe vaak heb ik je niet gezegd: Munna móet kunnen lezen en schrijven!’

Kusum was geschrokken, maar dat duurde maar even. Ze schreeuwde terug: ‘Die knul kwam uit school gerend, kan ik het helpen? Hij is een lafaard en hij eet te veel. Zet hem aan het werk in het theehuis en laat hem wat geld verdienen.’

Mijn tantes en nichten dromden om haar heen. Ik kroop weg achter mijn vaders rug toen ze hem het verhaal van mijn lafheid vertelden.

Nu zult u het misschien ongelooflijk vinden dat een dorpsjongen bang zou zijn voor een hagedis. Ratten, slangen, apen en maki’s doen me niks. Integendeel – ik ben dól op dieren. Maar hagedissen… telkens als ik er een zie, al is hij nog zo klein, verander ik haast in een meisje. Mijn bloed bevriest.

Er stond een enorme kast in mijn klaslokaal, waarvan de deur altijd op een kier stond – niemand wist waarom hij daar stond. Op een morgen piepte de deur open en sprong er een hagedis uit.

Hij was lichtgroen, als een halfrijpe guave. Zijn tong glipte in en uit zijn bek. Hij was minstens een halve meter lang.

De andere jongens merkten het nauwelijks. Tot iemand mijn gezicht zag. Ze gingen in een kring om me heen staan.

Twee klemden mijn handen vast achter mijn rug en hielden mijn hoofd stil. Iemand ving het beest en begon naar me toe te lopen met trage, overdreven passen. De hagedis maakte geen geluid, liet alleen zijn rode tong in en uit zijn bek schieten, en kwam steeds dichter bij mijn gezicht. Het gelach werd luider. Ik kon geen geluid uitbrengen. De meester zat aan zijn tafel achter me te snurken. De kop van de hagedis was vlak voor mijn gezicht, en toen deed hij zijn lichtgroene bek open en toen viel ik voor de tweede keer in mijn leven flauw.

Die dag was ik niet naar school teruggegaan.

Mijn vader lachte niet toen hij het verhaal hoorde. Hij ademde diep in; ik voelde hoe zijn borstkas tegen me aan zwol.

‘Je hebt Kishan van school gehaald, maar ik heb je gezegd dat deze jongen op school moest blijven. Zijn moeder zei dat hij degene was die de school zou afmaken. Zijn moeder zei… ’

‘Laat zijn moeder barsten!’ riep Kusum. ‘Ze was geschift en ze is goddank dood. Luister even goed: jij laat die jongen naar het theehuis gaan, net als Kishan, en zo denk ik erover.’

De volgende dag ging mijn vader voor de eerste en laatste keer met me mee naar school. De zon was net op; het gebouw was leeg. We duwden de deur open. Een vaag blauw licht hing in het klaslokaal. Nu was onze schoolmeester een groot liefhebber van paan kauwen en spugen – zijn slijmklodders hadden een soort laag, rood behang op drie muren om ons heen geschilderd. Als hij in slaap viel, meestal tegen het middaguur, gapten we paan uit zijn zakken, verdeelden het onderling en kauwden het, waarop we zijn spuugstijl nadeden – handen op de heupen, rug licht gebogen – en om beurten de drie vuile muren bespuugden.