Waarom we niet bang hoeven te zijn voor kernenergie

Voor alle tovenaars

Marco Visscher

Waarom we niet bang hoeven te zijn voor kernenergie De emoties & de feiten

Nieuw Amsterdam

Deze publicatie werd mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten te Amsterdam (www.fondsbjp)

© 2022 Marco Visscher

© 2022 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Ontwerp omslag Philip Stroomberg

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

NUR 740

ISBN 978 90 468 2867 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 2866 3

Inhoud

Proloog – Rebellie

Deel 1 – BOEM!

1 Pandemonium

Waarom moesten we zo nodig atomen splijten?

2 Per atoomfiets naar de maan!

Vanwaar het enthousiasme over kernenergie?

3 Splijtstroom

Vanwaar de weerstand tegen kernenergie?

Deel 2 – OEPS!

4 Ten dode opgeschreven

Wat ging er mis bij de grootste kernramp ooit?

5 Een vreemde gloed

Hoe gevaarlijk is radioactieve straling?

6 Exodus

Wat (niet) te doen na een kernongeluk?

Deel 3 – HUH?!

7 Vrede met de atoombom

Hebben kernwapens de wereld echt onveiliger gemaakt?

8 Perverse prikkels

Werkte de industrie zelf aan de neergang van kernenergie?

Deel 4 – POEF!

9 Verhit

Hoe kan kernenergie klimaatverandering tegengaan?

10 Verborgen schat

Hoe gaan we om met kernafval?

11 Dromen van vooruitgang

Hoe ziet de toekomst voor kernenergie eruit?

Nawoord

Dankwoord

Noten

Aanbevolen literatuur

Register

Over de auteur

‘Maar op mijn reis door ’t land hierheen vond ik Het volk ter prooi aan vreemde geestverbijstring, Bezeten van geruchten, ijdle droomen, Niet wetend, wát zij vreezen, maar vol vrees.’

William Shakespeare, in: Koning Jan

Proloog Rebellie

‘De grote vijand van de waarheid is vaak niet de leugen – opzettelijk, gekunsteld en oneerlijk – maar eerder de mythe: hardnekkig, overtuigend en onrealistisch.’

– John F. Kennedy, van 1960 tot 1963 president van de Verenigde Staten

Hij is niet bepaald in een goed humeur. Best gek. James Hansen is een van de eerste en meest gezaghebbende wetenschappers die waarschuwden voor klimaatverandering, en hij bevindt zich op de jaarlijkse klimaatconferentie. Eindelijk een plek waar de hele wereld samenkomt voor afspraken over een lagere CO₂-uitstoot!

Maar als we tegenover elkaar zitten, tijdens de Klimaattop van 2017 in Bonn, blijkt dat Hansen er weinig vertrouwen in heeft. Hij zucht eens diep. ‘Het zijn maar woorden.’¹

Zijn kenmerkende hoed ligt op de tafel tussen ons. ‘Politici zéggen wel dat we catastrofale veranderingen in het klimaat moeten voorkomen,’ vervolgt Hansen, ‘maar dit soort onderhandelingen maakt geen zier uit. Regeringsleiders geven elkaar schouderklopjes en lachen vriendelijk voor de foto, maar al die woorden? Bullshit.’

Ja, we mogen James Hansen gerust ongeduldig noemen.

Hij heeft er ook alle reden toe. Sinds het Kyoto-protocol in 1997 heeft ieder klimaatverdrag een verwaarloosbaar effect op de uitstoot van broeikasgassen. Ondanks alle mooie beloften is de concentratie CO₂ in de atmosfeer sterk toegenomen. Het lijkt erop dat we moeten leren leven met de gevolgen, en volgens Hansen liegen die er niet om.

De keuze voor Duitsland als gastheer van deze conferentie van de Verenigde Naties zou veelbelovend moeten zijn. Hier maken windmolens en zonnepanelen een ongekende opmars. De Duitse regering heeft er al honderden miljarden euro’s aan uitgegeven.² Het gastland geldt als een gidsland.

Of toch niet? Hansen denkt er in elk geval anders over. ‘Stroom uit zon en wind,’ legt hij uit, ‘is zeker nuttig, maar kan nog niet langdurig en betaalbaar worden opgeslagen voor als het weer niet meewerkt.’ Dus vallen de Duitsers terug op centrales op aardgas of steenkool die dan een tandje moeten bijzetten. Om van fossiele brandstoffen af te gaan met slechts weersafhankelijke stroom is naar Hansens oordeel dan ook ‘geen goede strategie’.

De cijfers bewijzen zijn gelijk. De CO₂-uitstoot in de Duitse elektriciteitsvoorziening is in de afgelopen jaren amper afgenomen.³ Sterker, het jaar vóór de klimaattop steeg die nog.⁴ Duitsland beschikt over enkele van Europa’s meest vervuilende kolencentrales.⁵ De CO₂-uitstoot per inwoner ligt boven het Europese gemiddelde.⁶

En wie is James Hansen dan wel? Hansen is een boerenzoon, geboren in 1941 in een stadje in Iowa, in het maïs producerende hart van de Verenigde Staten. Tijdens zijn studies astronomie en natuurkunde kreeg hij een opvallende interesse in de stofwolken rondom Venus. Hij ging werken bij de NASA, de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie. In 1969 vertrok hij voor een half jaar naar de Sterrewacht in Leiden. Daar leerde hij een Nederlandse vrouw kennen, Anniek, met wie hij zou trouwen, maar verder bleek hij toch vooral geboeid door Venus.

Na terugkeer in Manhattan verschoof zijn aandacht. De ozonlaag in de atmosfeer werd aangetast door het gebruik van chemicaliën in alles van koelkasten en airconditioning tot schuimplastic en spuitbussen. Dat droeg bij aan een broeikaseffect, maar dat effect, zo leerde Hansen, kwam vooral door de verbranding van fossiele brandstoffen. Welke gevolgen zou dat hebben voor de planeet waarop hij leefde? Hansen liet Venus voor wat zij was.

Hij ging sleutelen aan een programma op wat destijds ’s werelds grootste computer was. Tijdens zijn lange dagen in het NASA-lab in hartje New York – enkele etages boven Tom’s Restaurant, vermaard als het eettentje in de sitcom Seinfeld – ontwikkelde hij een van de eerste klimaatmodellen. De wetenschapper raakte gealarmeerd.

Hansen deed onderzoek en gaf presentaties, maar het is zijn verklaring voor het Amerikaanse Congres in 1988 die alom wordt gezien als hét moment waarop klimaatverandering op de politieke agenda kwam. Zijn boodschap: het broeikaseffect bestaat, de aarde wordt warmer.

Op dat moment was Hansen hoofd van het Goddard Institute for Space Studies, de NASA-afdeling die zich bezighoudt met atmosferische veranderingen. Dat zou hij blijven tot 2013, toen hij afzwaaide met op zijn naam een flinke stapel studies naar klimaatverandering die hoog aanzien genieten bij vakgenoten.

Terwijl Hansen de bewijzen voor de mondiale opwarming zag toenemen, raakte hij gefrustreerd over het falende klimaatbeleid. Fossiele brandstoffen waren ontmaskerd als de grootste boosdoener. Toch zijn ze nog steeds de dominante energiebronnen. Steenkool, aardolie en aardgas leveren zo’n 80 procent van het wereldwijde energieverbruik – een aandeel dat in de laatste veertig jaar nauwelijks is gedaald.⁷ Energie uit zon en wind is weliswaar in opkomst, maar in de mondiale energiemix zit hun gezamenlijke productie nu nog maar op 3 procent.⁸

Toen de politiek bleef aanmodderen en hijzelf grootvader werd, besefte Hansen: we moeten méér doen, en snel ook.

Zo ontpopte de wetenschapper zich op latere leeftijd tot een activist. Hansen liet zich in de handboeien slaan bij protesten tegen fossiele brandstoffen. Hij verkondigde dat topmannen van oliebedrijven moeten worden aangeklaagd wegens misdaden tegen de menselijkheid en de natuur.⁹ Kolentransporten vergeleek hij met de treinen naar een concentratiekamp.¹⁰

Op de klimaattop in Bonn ziet Hansen de toekomst somber in. ‘Wij hebben te maken met een noodtoestand,’ vertelt hij. ‘Als we niet snel komen met een regelbare, schaalbare bron van CO₂-vrije energie, zullen onze kinderen en kleinkinderen dat moeten doen. Zij zullen nóg minder tijd hebben om de schade te repareren die wij veroorzaken.’

• • •

Er zijn oplossingen, meent Hansen. Even voor ons gesprek, op een persconferentie, sprak hij over een van die oplossingen.¹¹ Hij had het over kernenergie. Zoveel succesverhalen over klimaatbeleid zijn er niet, weet Hansen, ‘maar de keren dat landen in staat waren om in korte tijd veel nieuwe CO₂-vrije energie te produceren,’ zegt hij in Bonn, ‘deden ze dat telkens met kernenergie’.

Kennelijk is dat een ongemakkelijke waarheid. Tijdens de persconferentie, op een van de voorste rijen, schudden enkele activisten tegen kernenergie opzichtig hun hoofd. Na het verhaal van Hansen stelden ze kritische vragen. Kernenergie is toch veel te duur? Waar sla je het afval de komende tienduizenden jaren op? Niemand zit toch te wachten op kernenergie?

Hansen is zulke weerstand wel gewend. Het zit volgens hem zeker niet alleen bij de actiegroepen die zich drukker maken over de eventuele risico’s van kernenergie dan over de echte gevaren van fossiele energie. In de samenleving stuit kernenergie op een diepgewortelde argwaan. Voor veel mensen heeft het iets boosaardigs, iets geniepigs. Voor hen hangt er een geheimzinnige, onheilspellende sfeer omheen, een dreiging van gevaar. Het is alsof de splijting van atomen, zoals dat gebeurt in een kernreactor, op deze wereld niet thuishoort.

De bezwaren tegen kernenergie zijn bekend. Een ongeluk maakt hele gebieden onbewoonbaar. De vrijgekomen straling zal in de wijde omtrek leiden tot misvormingen en ziekten. Er is geen manier om het afval tienduizenden jaren veilig op te slaan. De bouw van een kerncentrale – tussen 2000 en 2021 gemiddeld zesenhalf jaar¹² – duurt te lang om nog iets te betekenen in de klimaatstrijd. Een terrorist die zich toegang verschaft tot een kerncentrale zou kernwapens kunnen maken, of de boel kunnen opblazen…

Al die tegenwerpingen laten zich eenvoudig ontkrachten, meent Hansen, maar hij weet ook: niet iedereen laat zich gemakkelijk overtuigen. Nu hijzelf een kleine organisatie runt en afhankelijk is van donaties, merkt Hansen iets van dat hardnekkige verzet. Veruit de meeste potentiële weldoeners steunen zijn protesten tegen de aanleg van oliepijpleidingen en zijn oproepen voor een internationale CO₂-belasting, maar wanneer ze horen dat hij kernenergie een goed idee vindt, deinzen ze terug. Kernenergie?! Vaak leidt het ertoe dat ze zijn werk niet willen ondersteunen.

Hansen, schouderophalend: ‘Dat is dan maar zo.’

Het gesprek over kernenergie is lastig, begrijpt Hansen. Het is ook onvermijdelijk. Want de rol van kernenergie is nog niet uitgespeeld. Op de hele wereld zijn zo’n 440 kernreactoren in bedrijf, verdeeld over meer dan dertig landen, die samen 10 procent van alle elektriciteit leveren.¹³ In Europa brandt een op de vier lampen dankzij een kerncentrale.¹⁴ Geen andere bron produceert hier meer elektriciteit.

Er is volop beweging. Op dit moment worden er zo’n vijftig kernreactoren gebouwd.¹⁵ Ook zijn er landen, waaronder Nederland, met plannen om te bouwen. China kondigde eind 2021 aan dat het in vijftien jaar tijd liefst honderdvijftig kernreactoren wil bouwen.

De interesse in kernenergie is er niet alleen omdat het klimaat verandert, ook de wereld verandert. Al voordat Vladimir Poetin in februari 2022 zijn leger Oekraïne liet binnenvallen, klonk de behoefte om minder afhankelijk te zijn van fossiele brandstoffen uit Rusland. Met kerncentrales, draaiend op uranium dat uit alle windstreken kan komen, beschikt een samenleving over een constante bron van CO₂-vrije stroom en warmte. Bovendien zal de vraag naar energie in de komende decennia aanzienlijk toenemen. Als de mensen in arme en opkomende landen een beter leven willen, zullen ze heel wat meer energie nodig hebben. Voor hun eigen welzijn is het beter als die energie komt van elektriciteitscentrales die de lucht niet vervuilen en het klimaat niet veranderen.

Nooit hadden we kernenergie echt nodig. Vandaag is dat wellicht anders.

Toch is het te vroeg om te concluderen dat kernenergie in de lift zit. Tussen 1999 en 2020 werden weliswaar 104 kernreactoren opgestart, maar 103 werden gesloten.¹⁶ Het aandeel van kernenergie in de wereldwijde energiemix is in de afgelopen 25 jaar gekelderd van 17 procent naar minder dan 10.¹⁷ Een aantal landen is vastberaden om er voorgoed mee te stoppen. Elders is de politieke steun kwetsbaar. Een ongeluk met een kerncentrale – niet ondenkbaar, ongeacht de bezweringen van voorstanders – zou de bouwplannen zomaar kunnen torpederen.

Het IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties, geeft aan dat het tempo van de uitbreiding van kernenergie wordt ‘afgeremd wegens maatschappelijke bezorgdheid’ over de risico’s van ongevallen en kernafval.¹⁸

In Bonn maakt Hansen een vergelijking met Galileo Galilei, de astronoom die zich vierhonderd jaar geleden realiseerde dat de aarde rond de zon beweegt. De autoriteiten vertelden Galilei dat hij maar beter kon instemmen met hun opvatting over de aarde als middelpunt van het universum, of anders… Galilei slikte. Zijn zwijgen maakte het leven voor hem een stuk makkelijker en hij wist, zo vertelt Hansen, dat zijn bevindingen op een goede dag vanzelf zouden doordringen.

‘Maar nu,’ zegt Hansen, ‘nu kunnen we niet zwijgen. Als we nu achteroverleunen en zeggen dat over een paar decennia vanzelf zal blijken dat de uitfasering van fossiele brandstoffen niet lukt zonder kernenergie, dan krijgen we wel gelijk, maar dan is het te laat!’

James Hansen – de wetenschapper, de activist – kan niet anders dan zeggen waar het op staat. Zo doet hij dat als hij praat over het klimaat, en zo doet hij dat als hij praat over kernenergie. ‘Het verzet tegen kernenergie is echt krankzinnig,’ verzucht hij. ‘Al die angsten – over straling, over afval, over ongelukken – hebben geen basis in de wetenschap. Ze zijn quasireligieus en irrationeel.’

Zou het?

Zou het echt?

Deel 1 Boem!

De atoombom, daar begon het allemaal mee. De kracht die altijd verborgen zat in de kern van het atoom – kernenergie – werd voor het eerst ingezet in oorlogstijd. Terwijl de wapenproductie in het diepste geheim verliep, werd de stroomproductie met de grootste bombarie aangekondigd. Kerncentrales konden de wereld opstuwen naar een hogere levensstandaard zonder die vieze, eindige fossiele brandstoffen. Regeringen en bedrijven deden graag alsof een kernreactor geen enkel verband had met kernwapens, maar de natuurkunde erachter is toch echt dezelfde. Dat besef ging niet voorbij aan de maatschappelijke stroming die vraagtekens plaatste bij de vooruitgang en zich afkeerde van hét symbool ervan: kernenergie.

1 Pandemonium

Waarom moesten we zo nodig atomen splijten?

‘Is het juist om zo diep in de geheimen van de natuur te graven? We kunnen ons afvragen of het de mensheid ten goede komt de geheimen van de natuur te leren kennen, en of de mensheid voldoende volwassen is om ervan te profiteren, of dat deze kennis schadelijk voor haar is.’

– Pierre Curie (1859-1906), natuurkundige, toespraak bij de aanvaarding van de Nobelprijs voor Natuurkunde, 1903

Op zijn twaalfde, tijdens een kermis in een stadje in Florida, mocht de kleine Paul mee in een stuntvliegtuig. Pakketjes snoep dwarrelden aan een parachute naar beneden. Het was een prachtig gezicht. En zo hoog boven de grond was ook al zo fijn. Opeens wist hij het: ik word piloot.

Paul wordt niet zomaar een piloot, hij wordt de beste van de Amerikaanse luchtmacht. In de Tweede Wereldoorlog bestuurt hij de voorste bommenwerper wanneer de Amerikanen zich voor het eerst op klaarlichte dag boven Europa vertonen. Ook leidt hij de invasie van Noord-Afrika, waar de Franse nazi’s worden verjaagd. En in december 1944 krijgt Paul W. Tibbets Jr., 29 jaar, de leiding over de eenheid die een geheim wapen moet inzetten: eentje dat een einde kan maken aan de oorlog.

Dat moet wat zijn.

En nu, 6 augustus 1945, zit kolonel Tibbets aan de stuurknuppel van een B-29 voor een historische missie boven Japan. Hij weet precies wat hij moet doen. Eindeloos oefende hij op de scherpe bocht die hij direct moet inzetten zodra de lading is gelost. Als hij die beweging straks perfect uitvoert en snelheid maakt, is hij vermoedelijk veilig wanneer de explosie komt. Zijn leven hangt ervan af.

Twee dagen eerder was er een briefing van zijn bemanning. Ze vernemen van hun bijzondere vracht: het meest vernietigende wapen dat de mens ooit heeft gemaakt. De mannen, vrijwel allemaal twintigers, weten niet wat ze moeten zeggen en staren wat naar hun veters.

De wapenmeester geeft geen details over de aard van het wapen, maar vertelt hoe de test van een vergelijkbaar exemplaar was verlopen. In de Amerikaanse woestijn sloeg die ene bom een krater van meer dan driehonderd meter diep. Tweehonderdvijftig kilometer verderop trilden de ramen in hun sponningen. Dichterbij, maar nog altijd op dertig kilometer afstand, keek een aantal experts toe. Een van hen had geen zonnebril op en raakte een halve minuut verblind door de felle lichtflits in het holst van de nacht. Een ander werd door de schokgolf verrast en omvergeblazen, veertig seconden na de ontploffing. De stofwolk ging twaalf kilometer de lucht in.

De woorden maken indruk op de mannen van Tibbets. Er wordt niet bij verteld dat de man die later bekendheid verwierf als de ‘vader’ van deze bom, Robert Oppenheimer, na afloop van de test vol kwelling citeerde uit het eeuwenoude epos Bhagavad Gita: ‘Nu ben ik Dood geworden, vernietiger der werelden.’¹

Onderweg, met de Grote Oceaan beneden hem, is Tibbets vermoeid. Koffie en broodjes met ham houden hem wakker. Hij was vroeg uit de veren. Voor het opstijgen vanaf de luchtmachtbasis op het eilandje Tinian om kwart voor drie, na een ontbijt met ei en ananasbeignets, hadden ze nog foto’s laten maken bij de Boeing. Het was, zou een van hen later vertellen, alsof ze bij een Hollywood-première waren.

De copiloot neemt het over, zodat Tibbets de ogen kan sluiten, maar hij is rusteloos, kruipt naar achteren en kletst wat met de anderen. Hebben zij eigenlijk wel een idee wat voor bom het is? Er wordt wat gegokt, gegrapt en gegrinnikt. Dan begint het bij iemand te dagen: ‘Gaan we vandaag atomen splijten?’²

Bingo.

Even over acht, met Tibbets terug in zijn stoel, vliegen ze boven Hiroshima, een stad van ruim 300.000 inwoners. Het is een zonnige dag. Dan komt het doelwit, de Aioi-brug in het stadscentrum, in zicht. En daar gaat-ie: de eerste atoombom op vijandelijk terrein. Van bijna tien kilometer hoogte valt hij neer. Het vliegtuig, ineens ruim vierduizend kilo lichter, slingert omhoog. Tibbets rukt het stuur naar rechts voor de lastige bocht waarop hij zo had geoefend en geeft vol gas. Wegwezen!

De bom, nu tuimelend naar beneden, is uitgerust met een ingenieus radarsysteem dat voor een optimale vernietiging de ontsteking op 580 meter boven de grond zal activeren. Vierenveertig seconden na afwerping is dat moment daar. De springstof laat twee blokken met samen 64 kilo verrijkt uranium op elkaar botsen. Het wonder geschiedt: atomen splijten. En dan? Slechts 0,7 gram van het uranium – niet meer dan het gewicht van een vlinder – wordt omgezet in energie. Maar wat er dan gebeurt…

Er ontstaat een vuurbal, met een diameter van wel driehonderd meter. In één klap verschroeien ontelbare mensen. Ze verdampen, een schaduw achterlatend in het beton, ze veranderen in een hoopje rokende as, of ze blijven in kantoorgebouwen als skeletten op hun bureaustoel achter, soms met slechts een horloge om de botten.

Dan komt de schokgolf. Gebouwen storten in, stoeptegels vliegen rond. Mensen raken bedolven onder het puin, of worden weggeslingerd, dwars door ramen heen, hun lichamen vol glas.

Een vuurstorm verkoolt iedereen in de buurt. Gezichten, zwart of rood gekleurd, zwellen op. Het haar is verdwenen. Je kunt niet zien waar de ogen en de mond zitten. Voor- en achterkant zijn niet te onderscheiden.

Sommigen krijsen, anderen kreunen. Kinderen roepen om hun ouders, ouders roepen om hun kinderen. De overlevenden zijn naakt of hebben slechts flarden kleding om zich heen. Huid komt los en hangt als een lap langs hun lichaam.

Dan daalt zwarte regen vol radioactieve roet over hen neer.

Hoog in de lucht vliegt de B-29 terug. Een schokgolf geeft de staart een stevige opdonder. Het vliegtuig kraakt ervan. Voorin stelt Tibbets tevreden vast dat hij snel genoeg is geweest.

Achter hem, helemaal aan de andere kant van het toestel, weet de staartschutter niet wat hij ziet. Een wolk vol verpulverd puin richt zich dreigend op in de vorm van een paddenstoel. Pas zeshonderd kilometer verderop is de wolk niet meer te zien.

De copiloot noteert in zijn logboek: ‘Mijn God, wat hebben we gedaan?’³

• • •

De atoombom kwam niet zomaar uit de lucht vallen, hij bevond zich al langer in de gruwelkamer van de verbeelding. Het idee voor zo’n wapen ontstond nadat knappe koppen verkondigden dat een ontzagwekkende hoeveelheid energie in het atoom zit opgesloten.

Rond 1900 veert de gezapige wereld van de natuurkunde op. Er lijkt iets aan de hand met het atoom. Zeker tweeduizend jaar werd het atoom gehouden voor de kleinste bouwsteen van alle materie. Hoe klein? Een atoom is zo’n miljoen keer kleiner dan de doorsnee van een hoofdhaar. Elk atoom, zo werd gedacht, heeft een bepaalde grootte, vorm en massa, en daar verandert nooit iets aan. Het Griekse a-tomos betekent ‘ondeelbaar’. Ieder nieuw materiaal is slechts een herschikking van atomen.

Dat beeld wankelt. Er wordt gesproken over mysterieuze stralen die x-rays worden genoemd. Het gedrag van die stralen is veel krachtiger dan het schijnsel van een glimmend mineraal. Waar komt die straling vandaan? Het lijkt erop dat uranium die straling van nature uitzendt. Maar hoe dan? Is het iets binnen in het uranium? Is de straling het werk van een atoom dat iets doet wat voor onmogelijk werd gehouden?

Er valt volop te ontdekken. Jonge wetenschappers ruiken hun kans. Zij leggen een ware miniatuurwereld bloot. Ieder atoom, zo blijkt, heeft een kern, een nucleus, die is omgeven door rondvliegende elektronen. Deze zijn negatief elektrisch geladen en worden aangetrokken door de positief geladen protonen in de kern. Het bouwwerk is minuscuul. Hoe minuscuul? Stel, de atomen in een grapefruit zijn zo groot als een bosbes. Dan zal de grapefruit zo groot zijn als de aarde. Wil je de kern van een atoom zien, blaas dan de bosbes op tot een groot voetbalstadion, pak een verrekijker en zoek de kern, ter grootte van een knikker.⁴

Een van de wetenschappers die aan de basis staan van deze kennis is Ernest Rutherford. Als jongen hielp hij met klusjes op de boerderij van zijn ouders in Nieuw-Zeeland: hij pootte aardappelen, verjoeg vogels uit de fruitboompjes en dirigeerde de koeien naar de stal als het tijd was om ze te melken. Hij won een studiebeurs, blonk uit en mocht in 1895 naar de University of Cambridge. Rutherford zou er, met een Nobelprijs op zak, terugkeren als hoogleraar en directeur van de faculteit Natuurkunde. Bij zijn overlijden in 1937 was de boerenzoon alom erkend als de wegbereider van het atoomtijdperk.

Die erkenning verdient Rutherford als hij in 1900 ontdekt dat thorium – een radioactief element dat dus zelf straling uitzendt – verandert in iets anders. Het is een soort uitwaseming, een gas. Hij heeft iemand nodig met verstand van scheikunde en komt uit bij de jongere Frederick Soddy, zoon van een graanhandelaar. Soddy stelt vast dat het helium is, een kleurloos edelgas. Samen achterhalen ze wat hier gaande is: de transmutatie van atomen.

Transmutatie? Dat klinkt als de droom van de oude alchemisten. Sinds de Middeleeuwen waren alchemisten in de weer met vloeistoffen, poeders, flesjes en ovens om het ene metaal om te vormen in iets anders: lood in goud. Lukte dat, dan waren ze gestuit op de Steen der Wijzen die de mens onsterfelijkheid zou geven.

Kerkelijke leiders waarschuwden voor deze tovenaars. Ze zouden proberen de heilige mysteries van het universum te ontrafelen! Het was de moderne scheikunde die de alchemie ontmaskerde als een occulte bezigheid. Transmutatie zou altijd – en dat gaf toch ook een zucht van verlichting – een illusie blijven, een hobby voor charlatans.

Nou, toch niet, dus. Zeker de voorzichtige Rutherford durft het woord niet te gebruiken. ‘Noem het geen transmutatie,’ zegt hij tegen Soddy. ‘Ze halen onze kop eraf als alchemisten.’⁵

Maar misschien zaten de oude alchemisten wel degelijk op het goede spoor. De ontdekking van Rutherford en Soddy toont aan dat de natuur zelf een element na verloop van tijd kan laten vervallen in een ander element. In dat proces, zo redeneert het tweetal, wordt energie afgegeven – energie die zich schuilhoudt in dat kleine atoom.

Nieuws over het atoom verschijnt in een onstuimige tijd. Energie ligt aan de basis van allerlei veranderingen. Auto’s verdrijven paard en wagen. Stoomschepen bevaren de oceanen. Er zijn verhalen over reizen met een heus vliegtoestel. De stad met zijn kunstverlichting lonkt. Je kunt er naar de film. De opmars van techniek en wetenschap stemt vrolijk. Met al die energie in het atoom zou je een welvarende, schone wereld kunnen bouwen.

Een nieuwe discipline vormt zich. In de kernfysica zal het nog jarenlang Nobelprijzen regenen. Soms erkennen de gelukkige prijswinnaars nederig hun onwetendheid over zo veel raadsels van de Schepping. Experimentele natuurkundigen kunnen hun merkwaardige bevindingen niet altijd verklaren en de theoretici onder hen hebben moeite hun ideeën te demonstreren. In elk geval weet nog niemand of, en zo ja: hoe je die energie kunt bevrijden.

Maar dit besef is er ook meteen: je kunt er de boel mee laten ontploffen.

In 1903 noteert Rutherford in zijn aantekeningen: ‘Een of andere dwaas in een laboratorium zou het universum onbewust kunnen opblazen.’⁶ In een lezing voor een Brits legerkorps in 1904 meldt Soddy dat wie het atoom kan openbreken en de vrijgekomen energie aanwendt, zou beschikken over ‘een wapen waarmee hij de aarde kon vernietigen’.⁷

Kernfysica klinkt opwindend en eng. Als het atoom zo diep voor ons verscholen is, moet dat dan niet zo blijven? Beroofden we de natuur van haar geheimen?

En dan ineens is het oorlog in Europa. De strijd begint in 1914 en breidt zich uit naar Afrika, het Midden-Oosten en Azië. Zeventig miljoen soldaten doen mee. Ernest Rutherford en Frederick Soddy zien studenten en stafleden naar de frontlinie vertrekken. Niet iedereen keert terug.

Ouderwetse oorlogszucht vermengt zich met moderne techniek. De postduif wordt bedankt voor bewezen diensten; voortaan verloopt militair overleg per veldtelefoon. Wapens worden efficiënter: mitrailleurs, mortiergranaten, fragmentatiebommen. Chemische wapens (traangas, chloorgas, mosterdgas) worden het symbool van het nieuwe vernuft. De oorlog duurt vier lange jaren en eist twintig miljoen levens.

Als de kruitdampen van de Eerste Wereldoorlog zijn opgetrokken, valt een deken van pessimisme over Europa. Wetenschap en techniek blijken niet zaligmakend, maar toch denderen ze gezamenlijk onverminderd door. Rutherford speculeert over het bestaan van neutrale, elektrisch ongeladen deeltjes in de atoomkern die evenwel vrij nutteloos lijken. Een collega van hem bestraalt de atoomkern van stikstof en krijgt als resultaat andere deeltjes; hij wordt de eerste die opzettelijk het ene element in het andere transmuteert.⁸

Hun werk blijft niet onopgemerkt. Journalisten van populaire weekbladen maken de abracadabra begrijpelijk en schrijven over de wonderen uit de laboratoria. Kernfysici worden zo vaak de ‘nieuwe alchemisten’ genoemd, dat het een cliché wordt. Schrijvers en striptekenaars ontdekken een onuitputtelijke bron voor hun sciencefictionverhalen.

De verwachtingen zijn hooggespannen. Lev Trotski, de Russische revolutionair, zegt in 1926: ‘De grootste taak van de hedendaagse natuurkunde is om de latente energie uit het atoom te halen, om de kurk eruit te trekken, zodat de energie uit alle macht opwelt. Dan wordt het mogelijk om steenkool en benzine te vervangen door atoomenergie, die onze basisbrandstof en aandrijfkracht zal worden. (…) Wat een vergezichten zal deze oplossing oproepen.’⁹

Intussen broeit het in Europa. Tradities gaan op de schop, oude machtsbolwerken brokkelen af. Radicale politieke ideeën komen op. De Russische tsaar heeft het veld geruimd voor marxistische groeperingen. Benito Mussolini maakt van Italië een fascistische staat.

In die jaren is de universiteit in Göttingen het intellectuele centrum van de atoomwetenschap. Werner Heisenberg, een jonge natuurkundige, legt hier de basis voor de kwantummechanica, de studie van deeltjes die kleiner zijn dan atomen. In de vakbladen verschijnen meer artikelen in het Duits dan in alle andere talen bij elkaar.¹⁰

Als een magneet trekt de oude Duitse stad studenten uit alle windstreken aan. Onder hen bevindt zich de man die de totstandkoming van de atoombom zal leiden: Robert Oppenheimer, een lange, slanke student die lijdt aan hevige depressies. De Amerikaan leest gedichten en voor een beter begrip van het hindoe-epos Bhagavad Gita leert hij Sanskriet. Als hij naar Leiden vertrekt om er te studeren, zal hij ook Nederlands leren. Zes weken na zijn aankomst aldaar verbaast hij zijn medestudenten met een lezing in het Nederlands. Ze noemen hem ‘Opje’, een bijnaam die voor altijd bij hem zal blijven, verbasterd tot Oppie.

Een andere wetenschapper, de bekendste die er is, maakt de omgekeerde oversteek. Albert Einstein verruilt Europa voor de Verenigde Staten vanwege het oprukkende antisemitisme in Duitsland. Joden krijgen er de schuld van alles. Adolf Hitler, een verbolgen oud-soldaat, droomt van een superieur Germaans ras dat Lebensraum nodig heeft. Een nieuwe wereldoorlog is niet ondenkbaar.

Ook Rutherford is bezorgd. Wat zouden wetenschappers dán allemaal verzinnen? Zouden ze de energie uit het atoom…?

Historici zouden zich later afvragen hoe het toch kon dat iemand als Rutherford niet dacht dat een atoombom mogelijk was. Toen een journalist vroeg of kernsplijting een bruikbare manier kon zijn om energie te verkrijgen, zei hij: ‘Nooit.’¹¹ De kern van het atoom zou altijd ‘een zinkput’ blijven, niet een bron van energie. Tijdens een lezing in 1933 stelde hij dat ‘een hoop onzin’ wordt verkondigd over de mogelijkheden om atoomenergie aan te wenden.¹² De eminente Ernest Rutherford leek de ware potentie niet te beseffen.

Waarschijnlijk zat het anders. Op basis van briefwisselingen en dagboeknotities van vakgenoten uit zijn tijd bleek dat Rutherford aanvoelde dat het geheim over de kern van het atoom een keer moest worden ontrafeld.¹³ Met de oorlogsdreiging wilde hij niet denken aan de gevolgen, en hij wilde het al helemaal niet meemaken. Gekweld door de gedachte dat zijn geliefde atoom onvermijdelijk zou worden ingezet voor vernietiging, besloot hij tot een beleid van ontmoediging. De inmiddels in de adelstand verheven grondlegger van de kernfysica zou publiekelijk gaan verkondigen dat het onmogelijk was, zelfs absurd, om die energie ooit te vangen.

Rutherford rekende buiten de ironie. Juist zijn hardnekkige ontkenning van iedere praktische toepassing zou de aanzet geven tot de atoombom.

• • •

Leó Szilárd was een excentrieke intellectueel: eigenzinnig, briljant, arrogant. Het liefst was hij de hele dag in gedachten verzonken, tijdens wandelingen of in bad, broedend op technische innovaties, mijmerend over hoe hij de wereld zou veranderen. Szilárd publiceerde niets, onderzocht niets en bouwde niets, hij dacht liever na.

Sinds zijn studie natuurkunde in Berlijn kwam Szilárd met een reeks van uitvindingen die hij patenteerde; van de opbrengsten kon hij zichzelf bedruipen. Hij raakte bevriend met zijn ouddocent Albert Einstein en samen dienden ze tientallen patenten in. Enkele ervan betroffen een koelkast die geen elektriciteit nodig had, maar slechts een hittebron. Electrolux kocht de rechten op.

In 1933 kwam Szilárd vanuit Duitsland aan in Londen. Het was de tweede keer dat hij vluchtte voor antisemitisme. In 1919 vertrok hij uit zijn geboortestad Boedapest nadat de bolsjewieken de macht overnamen in het verslagen Hongarije en het op de Joden hadden gemunt. Duitsland bleek evenmin veilig. Nadat Hitler werd benoemd tot rijkskanselier, pakte Szilárd opnieuw zijn koffers.

Daar zit-ie dan, in de lobby van Hotel Imperial in Londen. In de krant valt zijn oog op een bericht over een wetenschappelijke conferentie in Leicester over de stand van zaken in de kernfysica. Het zal zijn stemming geen goed hebben gedaan dat hij, Leó Szilárd, volgens zichzelf toch niet de minste, geen uitnodiging had gekregen. Hij gaat het artikel lezen.

De eerbiedwaardige Lord Rutherford wordt opgevoerd. Die spreekt van een ‘zeer slechte en inefficiënte manier om energie te verkrijgen’.¹⁴ Het is onwaarschijnlijk, zo zegt Rutherford, dat het kan. Wie in de transformatie van atomen een bron van energie ziet, stelt hij, die zit gewoon te kletsen.

Szilárd kijkt op uit zijn krant. Kletspraat. Het moet niet gekker worden… Hij besluit een stukje te gaan lopen.

Dan gebeurt het. Ergens in de buurt van het British Museum krijgt Szilárd een ingeving terwijl hij de straat oversteekt. Die neutronen, die onnodige deeltjes in de atoomkern, zouden tóch een functie kunnen hebben. Je kunt ermee dwars door het atoom snijden. Als er nu een element bestaat, overdenkt Szilárd, dat bij het splijten van de kern van het atoom een neutron overhoudt die op zijn beurt kan botsen op een andere atoomkern die eveneens splijt met een extra neutron als resultaat, dan, ja, dan! Dan houdt het proces zichzelf in stand! Dan heb je kernenergie!

Het is een klassiek geval van eureka. Daar, op straat in Londen, op 12 september 1933, bedenkt de 35-jarige Leó Szilárd de nucleaire kettingreactie. De energie die ermee vrijkomt, zou miljoenen keren meer zijn dan in welke chemische reactie ook. Dan had je in slechts een klein pakketje een overvloedige bron van energie.

Zijn inzicht wordt de basis van de explosieve kracht in de atoombom en van de elektriciteit uit een kerncentrale. Szilárd zou er de wereld mee veranderen.

Maar eerst vraagt hij een patent aan.

Er zijn dan nog veel vragen. Zoals: welk element zou nu twee neutronen opleveren als er eentje wordt buitgemaakt? Bestaat er wel zoiets? Voor een antwoord zou je in een laboratorium alle elementen systematisch moeten onderwerpen aan onderzoek en er vervolgens mee experimenteren: een saaie, tijdrovende klus waar Szilárd geen zin in heeft. Hij reist langs laboratoria, maar daar zien ze er niets in, want zo’n project is duur. Rutherford wijst hem resoluut de deur zodra hij verneemt dat zijn bezoeker een patent heeft ingediend.

Ook bij anderen gaat het idee van een nucleaire kettingreactie leven. Er wordt over nagedacht, er wordt mee geëxperimenteerd. Is het indium? Nee. Beryllium dan? Ook niet.

Dagen, maanden, jaren gaan voorbij. Niets lijkt geschikt. Szilárd, verhuisd naar de Verenigde Staten, heeft er steeds minder vertrouwen in. Zo weinig zelfs dat hij eind 1938 gedesillusioneerd een brief stuurt naar de Britse Admiraliteit, die zijn patent als militair geheim in bewaring had gekregen opdat zijn idee niet in verkeerde handen kon vallen. Ze moeten het hele zaakje maar laten zitten.

Precies als die brief onderweg is, melden wetenschappers in Europa een doorbraak. Otto Hahn en Lise Meitner hebben beet bij het allerlaatste element in het periodieke systeem: uranium, dat met 92 protonen in de atoomkern het zwaarste element is dat in de natuur voorkomt. Wanneer ze de atoomkern van uranium beschieten met neutronen, zitten in het overblijfsel de sporen van andere elementen. Massa is omgetoverd in energie. Het wonder van alchemie is aanschouwd. Ze noemen het ‘kernsplijting’.

Wie zijn zij? Hahn is een Duitser die, zodra de oorlog uitbreekt, gaat werken aan het naziprogramma voor een atoombom, zoals hij in de vorige oorlog mosterdgas ontwikkelde. Meitner is een Oostenrijkse, die door Hahn uit de geschiedenisboeken zal worden geschreven; ze is afkomstig uit een Joodse familie en ontsnapt bij een vlucht naar Nederland ternauwernood aan de nazi’s. De Duitser en de Jodin leggen samen de basis voor de atoombom.¹⁵

Onmiddellijk na hun ontdekking van kernsplijting schrijft Szilárd een nieuwe brief aan de Britse Admiraliteit over zijn patent. Of ze zijn vorige verzoek willen negeren, please. Szilárd wist wat de vondst van Hahn en Meitner betekende. Na jaren van theorievorming en experimenteren is eindelijk aangetoond dat massa direct kan worden omgezet in energie en een nucleaire kettingreactie kan oproepen.

Kernenergie is nu onvermijdelijk. Vooruitziende wetenschappers weten één ding zeker: wie erin slaagt om kernsplijting op grote schaal aan te wenden, gaat niet zozeer elektriciteit maken, maar een bom. En, ook daarover is overeenstemming: wie zo’n krachtige bom als eerste heeft, zal de oorlog winnen.

In de zomer van 1939 zoekt Szilárd zijn oude vriend Einstein thuis op. Einstein is uitgegroeid tot een icoon. Hij moet zijn reputatie aanwenden, vindt Szilárd, zodat de Amerikanen sneller een atoombom hebben dan de Duitsers. Die zijn er al mee bezig, weet Szilárd. In Duitsland lopen ze immers voorop met het onderzoek naar kernsplijting.

Wacht, wacht, onderbreekt zijn gastheer hem. Een atoombom? ‘Daran,’ zegt Einstein, in badjas, op slippers, ‘habe ich gar nicht gedacht.’¹⁶

Szilárd dacht al die tijd aan niets anders.

Als hun gezamenlijke brief via een kennis van een kennis het Witte Huis bereikt, heeft het Duitse leger Polen overrompeld met tanks en duikbommenwerpers. Vooral de luchtaanvallen op burgerdoelen kunnen rekenen op morele afkeuring. De Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt vindt dat die aanvallen ‘het geweten van de mensheid diep hebben geschokt’ en spreekt van een ‘onmenselijk barbarisme’.¹⁷ Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk verklaren Duitsland de oorlog. De Verenigde Staten doen pas twee jaar later mee, nadat Japan zijn invloed in Azië wil vergroten en een luchtaanval doet op Pearl Harbor, de Amerikaanse marinebasis op Hawaï.

Toch houden de Amerikanen zich niet afzijdig. Roosevelt erkent de dreiging die Szilárd en Einstein hem voorlegden en geeft opdracht tot de ontwikkeling van de atoombom. De aanvankelijke scepsis in de legerleiding voor zo’n compleet nieuw wapen wordt langzaam overwonnen. Op hun beurt wennen de wetenschappers eraan dat zij nu in dienst zijn van de Amerikaanse strijdkrachten.

Met een ongehoorde vaart wordt een complete industrie uit de grond gestampt. De Amerikanen, nooit de besten in fundamenteel onderzoek en meer gericht op praktische toepassingen, profiteren daarbij van de kennis van tientallen van Europa’s beste kernfysici die waren gevlucht.

Zoals Enrico Fermi, de zwijgzame Italiaan die na zijn overlijden in 1954 een ‘architect van het atoomtijdperk’ werd genoemd.¹⁸ Fermi was geniaal. Complexe berekeningen maakte hij razendsnel en foutloos. Zijn collega’s in Italië noemden hem ‘de paus’ vanwege, zoals iemand het later verwoordde, een ‘schijnbaar spirituele band met de hogere godheid van de natuurkunde’.¹⁹

Fermi’s vrouw was Joods. Sinds Mussolini in oktober 1938 naar Duits voorbeeld antisemitische wetten invoerde, was een gemengd huwelijk verboden. Fermi kreeg het benauwd. Op 10 november, de dag na Kristallnacht, waarbij Duitse nazi’s Joden aanvielen en hun huizen, winkels en synagogen vernielden, ging de telefoon: Fermi kreeg de Nobelprijs voor Natuurkunde. Een maand later haalde hij met vrouw en kinderen de onderscheiding in Zweden op voor ze met het prijzengeld verder reisden.

En zo was er weer een uitmuntende Europese wetenschapper met open armen ontvangen in de Nieuwe Wereld.

Fermi, die studeerde in Göttingen, krijgt de leiding over een experiment dat het bewijs moet leveren voor een nucleaire kettingreactie. Op de houten vloer van een squashbaan onder de tribune van een ongebruikt American football-stadion van de University of Chicago bouwt Fermi met zijn team een heuse kernreactor. Om zijn Engels te verbeteren leest de Italiaan in zijn vrije tijd Winnie de Poeh, en hij geeft zijn gereedschap en instrumenten namen als Knorretje, Teigetje en Lollifant.

De ovale constructie vult zowat de hele squashbaan. Met blokken grafiet moeten de nieuw gecreëerde neutronen worden afgeremd, zodat ze beter in staat zijn om de kern van een ander uraniumatoom te splijten. Om de kettingreactie te beheersen, laat Fermi ‘regelstaven’ plaatsen: platen van cadmium, een element dat neutronen snel kan vangen. Bij iedere volgende stap zal een regelstaaf worden verwijderd, net zo lang tot een kernreactie zal ontstaan die zichzelf in stand houdt. Mocht de boel op de loop gaan, dan kunnen de regelstaven snel worden teruggeschoven.

Op 2 december 1942 is de demonstratie. Chicago beleeft de koudste dag in vijftig jaar. Vanaf de tribune kijken zo’n dertig toeschouwers ademloos toe, in dikke jassen, met mutsen op en handschoenen aan, verkleumd in de onverwarmde ruimte. Het experiment slaagt. De nucleaire kettingreactie, in het geheim opgewekt zonder enige beschermingsmaatregelen in het centrum van Amerika’s tweede stad, komt er, precies zoals vooraf was uitgerekend. Het razende getik van een stralingsmeter maakt de toeschouwers nerveus. Wanneer de ijzig kalme Fermi na een paar minuten beslist dat het mooi genoeg is geweest, worden de regelstaven weggeschoven en dooft de boel weer.

Na afloop blijft een van de aanwezigen rondhangen. Het is Leó Szilárd. De grillige Hongaar had met de grondige Italiaan samengewerkt en samen zouden ze de patentaanvraag voor de kernreactor opstellen. Szilárd worstelt met gemengde gevoelens. Het is gelukt, weet hij. Hij beseft nog iets anders. Als ze met zijn tweeën overblijven, schudt hij Fermi de hand en zegt: ‘Ik denk dat deze dag de boeken in gaat als een zwarte dag in de geschiedenis van de mensheid.’²⁰

• • •

Nu gaat het snel. Van het gedolven uranium blijkt minder dan een schamele 1 procent van nut. Alleen dat deel – de isotoop genaamd U-235 – kan fungeren als splijtbare brandstof die kan zorgen voor een kettingreactie. Vele tonnen van ogenschijnlijk waardeloze rotssteen worden uitgehakt, verwerkt en gezuiverd om er uiteindelijk een paar pond splijtbaar metaal uit te halen. Niets mag worden verspild. De experts zeggen dat er niet zo veel uranium op aarde is.

Alles verloopt in het geheim. Complete steden verrijzen, haastig gebouwd in dunbevolkte heuvellandschappen. Ze verschijnen niet op de kaart en nergens langs de weg staan borden die je de richting wijzen. De tienduizenden laboranten en fabrieksarbeiders, allemaal nagetrokken door de veiligheidsdienst, mogen niet weten wat ze doen of waaraan ze werken. Alles is omgeven door prikkeldraad, uitkijktorens en bewaakte poorten. Er is niet meer dan een handvol telefoonlijnen, die stuk voor stuk worden afgeluisterd. Alle in- en uitgaande post wordt nagelopen.

Iedereen is verdacht, zelfs Robert Oppenheimer, die zonder leidinggevende ervaring en zonder Nobelprijs wordt benoemd tot wetenschappelijk directeur van de geheime operatie die het Manhattan Project is gaan heten. Zijn vrouw, zijn minnares, zijn broer en zijn schoonzus zijn allemaal lid van de Communistische Partij. Zelf koestert hij ook nogal linkse ideeën. De FBI volgt hem nauwlettend en trekt alle wetenschappers na die Oppenheimer overhaalt om mee te doen. Met een beroep op hun patriottisme verlaten zij de veilige omgeving van hun universiteit of laboratorium. Werken aan iets gewichtigs en geheims in oorlogstijd blijkt onweerstaanbaar.

Om die luttele procent splijtbaar materiaal uit het uranium te laten werken in een bom moet het worden ‘verrijkt’, een proces waarbij het percentage U-235 wordt verhoogd. Het is een bewerkelijk klusje, dat zal plaatsvinden met gigantische machines in gigantische fabrieken. Dag en nacht pendelen duizenden vrouwen uit omliggende dorpen met busladingen vol heen en weer. Tijdens hun ploegendienst zitten ze op een kruk en turen ze naar een naald die op een spanningsmeter recht omhoog moet wijzen. Bij de minste afwijking draaien ze aan een knop om te corrigeren. Dat is alles. Overal hangen posters om hen eraan te herinneren dat ze hun werk met niemand mogen bespreken. Heel moeilijk moet dat niet zijn geweest; ze hebben geen idee dat ze uranium verrijken.

Een andere route naar een atoombom verloopt via de productie van plutonium. Dit element komt in de natuur niet voor, maar is in 1940 in een laboratorium ontdekt als bijvangst wanneer uranium wordt beschoten met neutronen. Plutonium is eveneens splijtbaar en je hebt er nóg minder van nodig. De Amerikanen maken het door uranium enkele weken te bestralen in kernreactoren, waarna het transmuteert tot plutonium. Een klompje plutonium, zo klein als een tennisbal, kan door een granaat van gangbare explosieven worden samengedrukt voor een ontploffing die nog veel krachtiger is.

Beide routes naar de atoombom worden bewandeld.

Aan de andere kant van de oceaan is de Tweede Wereldoorlog in volle gang. Oorlogvoering bereikt een dieptepunt in efficiëntie. Bommentapijten leggen steden plat. Vanuit Wassenaar worden maandenlang duizenden V2-raketten op Londen afgevuurd. Joden worden afgevoerd naar concentratiekampen en vergast met Zyklon B, een insecticide dat was vervaardigd door de Joodse chemicus Fritz Haber. Een harteloze bureaucratie ondersteunt de strijdkrachten. In minder dan zes jaar tijd zal de oorlog zo’n 75 miljoen doden eisen, vooral burgers.

De Amerikanen zijn niet de enigen die werken aan de atoombom. Ze krijgen hulp van de Britten en Canadezen. De Russen worden stiekem bijgepraat door spionnen in de Verenigde Staten. Ook de Duitsers zijn ermee bezig, tot grote bezorgdheid van de Amerikanen. De Japanners werken er eveneens aan, onder leiding van een oud-student van Ernest Rutherford.

Slechts een handvol mensen in het Amerikaanse leger weet wat er precies speelt. De vertrouwelijkheid rondom het Manhattan Project wordt uiterst serieus genomen. Dat blijkt als Roosevelt op 12 april 1945 in zijn vakantiehuis een hersenbloeding krijgt en sterft. Van een atoombom weet zijn vervanger, vicepresident Harry Truman, niets.

Diezelfde avond, terwijl het Amerikaanse volk rouwt om de plotselinge dood van zijn populaire president, worden de laatste metingen verricht aan wat in codetaal Little Boy heet. De atoombom is klaar.

Is de wereld er ook klaar voor?

De vraag dringt zich dan op of die bom nog wel zo nodig is. Er is bewijs dat de Duitsers niet ver zijn gekomen met hun atoombom. In Europa lijkt de oorlog bijna voorbij. Voor het einde van de maand wordt Mussolini tijdens een ontsnappingspoging herkend, opgepakt en gedood en Hitler heeft zichzelf door het hoofd geschoten in zijn omsingelde bunker in Berlijn. Op 8 mei is de overgave definitief.

Alleen Japan nog. Dat zal niet meevallen. De Japanners zijn fanatiek. Hun weerzinwekkende moordpartijen en martelingen zijn berucht, hun weigering om zich over te geven eveneens. Wellicht hopen ze dat de Amerikanen de strijd opgeven; die hadden in Europa al meer dan honderdduizend soldaten verloren. Omdat Japanners munitie tekortkomen, sturen kamikazepiloten hun vliegtuigen recht op Amerikaanse schepen af. Burgers graven tunnels en gaan liever dood dan dat ze zich overgeven. Kinderen wordt geleerd hoe ze bij een invasie explosieven op hun borst kunnen vastbinden, plat moeten liggen en het zaakje pas moeten ontsteken als een Amerikaanse tank over hen heen rijdt. Dit kan wel eens een lange, bittere strijd worden.

Dan begint piloot Paul Tibbets aan zijn historische vlucht…

Drie dagen later. Hiroshima staat nog in brand, het dodental van die ene bom bedraagt zo’n zeventigduizend. Japanse legerleiders beginnen net aan een overleg als hun het nieuws bereikt over nóg zo’n bom. Ditmaal ligt Nagasaki in puin, inclusief de fabriek van Mitsubishi waar de torpedo’s werden gemaakt die de Japanners gebruikten op Pearl Harbor. Het is genoeg geweest.

Keizer Hirohito meldt zich op de radio. Nooit eerder hoorden de Japanners de schrille stem van hun keizer, die ze beschouwden als de Zoon van God. ‘De oorlogssituatie,’ zegt hij omzichtig, ‘heeft zich niet noodzakelijkerwijs ontwikkeld in het voordeel van Japan.’²¹

Even later wordt de vrede getekend.

Zo leerde de wereld wat kernenergie is. Kernenergie is een ongehoord krachtige energie, eeuwenlang verscholen in het kleinste deeltje van elementen diep onder de grond. Wetenschappers ontdekten die kracht uit nieuwsgierigheid en ontwikkelden het verder: niet om de samenleving te voorzien van energie, maar om een bruut wapen te leveren aan het leger van het machtigste land ter wereld. Wat de natuur zo goed had verborgen, hadden zij wakker gekust. En toen ze die kracht loslieten, kwam er een explosie van zinderende hitte. In één klap een stad weggevaagd, tienduizenden mensen dood.

Hiroshima werd het eerste symbool van kernenergie: een symbool van totale vernietiging.