HET GEHEIM VAN LANGE LIEFDE

Oorspronkelijke titel Lob der langen Liebe.

Wie sie gelingt und warum sie unersetzbar ist

© 2020 Rowohlt · Berlin Verlag GmbH, Berlijn

© 2021 Nederlandse vertaling Ronnie Boley / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp DPS Design & Prepress Studio

Foto auteur © Stefan Hobmaier

NUR 860

ISBN 978 90 468 2871 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met

ISBN 978 90 468 2870 0

Inhoud

Een opbeurend woord

Beter oude liefde dan nieuwe problemen

OP WEG NAAR DE LANGE LIEFDE

Wat de liefde zo moeilijk maakt

De liefde als overbelasting

De tragiek van de begeerte

De liefde als zelfbelevingstrip en strategische berekening

Altijd in de weer

Wanneer is het eigenlijk liefde?

Van sprint naar duurloop

Opkomst en ondergang van de romantische liefde

De roze bril en ander gezichtsbedrog van de liefde

Niks ‘seven-year itch’

Grijze scheidingen

Dat is geen verveling, dat is liefde

Liefdessignalen

De kleurenleer van de liefde

Liefde in zicht

De geur van de liefde

De juiste plek voor de bruiloft kiezen

Verwisseling van gevoelens

De moeilijk opvoedbare Stones-generatie

Vijfenveertigplus, getrouwd, verward

De meervoudig onverzadigde generatie

De nieuwe vruchtbaarheid

De babyboomers: gevangen in het eigen narcisme

De ouderdom helpt, normaal gesproken

Over het nut van oude liefde

Lange liefde houdt je gezond

Wat stress in het lichaam aanricht

Een huwelijk is goed voor het hart

Samen eten

De prijs van de relatiebreuk

Verlaten en verkouden

DE LANGE LIEFDE EN HAAR VIJANDEN

Toxische twijfel in een relatie

Taboevraag: Hou ik eigenlijk nog wel van deze man of vrouw?

Taboevraag: Zou iemand anders geen betere partner zijn geweest?

Taboevraag: Heb ik niet veel gemist?

Taboevraag: Is dit eigenlijk wel de juiste?

Taboevraag: Wie doet het meest?

Gevaren voor de lange liefde

Wie is de verzorger en wie de kostwinner?

De meedogenloze blik

Zonden in de relatie

Verraderlijke taal, oude patronen

De eerste waarschuwingssignalen niet negeren

Hoe groot is het gevaar dat je uit elkaar gaat?

Wat te doen als de kijk op de partner almaar somberder wordt?

Als familie ziekmakend is: de last van je afkomst

Broers en zussen als rolmodel voor de partnerkeuze

Op afscheidstournee gaan

Relatiegif: verraad in plaats van loyaliteit

Klaar, over, uit: als er niets anders op zit dan uit elkaar te gaan

Hoe houd je oude liefde fris?

Succesvol ouder worden

Het passende ritme vinden

Als geboortegrond een probleem wordt

Nieuwe doelen stellen

Stoppen, aftreden

LANG SAMEN EN TOCH GELUKKIG

Strategieën voor de lange liefde

Begin met het verwenprogramma voor de oude liefde, nu!

Liefde toelaten en herkennen wat je kunt veranderen

Niet alles pikken

Bedachtzaam omgaan met je eigen gevoelens

De ‘ruiters van de Apocalyps’ verjagen

Zeven recepten voor een lang huwelijk

Geheimen hebben voor elkaar

Rituelen ja, routine nee

Een rampzalige affaire

Hoe om te gaan met ontrouw?

Waarom het tot ontrouw komt

Wat ontrouw betekent

De bekoring van het roekeloze

Vergeven of de eigen pijn laten blijken?

Fouten vermijden: het reddingspakket voor de lange liefde

Weten wat je aan elkaar hebt

Niet altijd voor dezelfde vallen

De juiste communicatie op het juiste moment

De liefde niet verwaarlozen

Je niet laten gaan

Niet de ander willen veranderen, maar jezelf

Het verlangen naar verandering uitspreken

De partner tot ontplooiing brengen

Tijd vinden voor elkaar

Waar blijft de tederheid?

Touch me. Hoe aanraken helpt

Elkaar echt aanraken, ook na jaren niet eenvoudig

De passende aanraking vinden

Is het gedaan met de seks als de liefde op leeftijd raakt?

Als de leegte in bed vroeg begint

Verleidingen weerstaan voor de lange liefde

Zilveren seks. Hoe vaak doen anderen het?

Wie, wanneer, hoe vaak?

Seks vroeger, seks nu

Slaap met je partner, anders doen anderen het

Dus toch: vaker seks verbetert ook de lange relatie

Seks in de lange relatie, hoe praat je daarover?

Werkelijk waar: liefde voor een heel leven

Noten

Geraadpleegde literatuur

Register

Een opbeurend woord

Voor de scheidingsrechter verschijnt een echtpaar.

Hij is zesennegentig, zij vijfennegentig. De rechter vraagt bars:

‘Waarom gaat u nu nog scheiden?’ Het stel antwoordt:

‘We wilden wachten tot de kinderen dood zijn.’

Dit hoogbejaarde paar heeft het behoorlijk lang met elkaar uitgehouden, maar hun motivatie om alsnog uit elkaar te gaan, wijst niet bepaald op een gelukkig huwelijk in de voorbije tientallen jaren. De reden dat ze niet al veel eerder zijn gescheiden is een klassieker: vanwege de kinderen.

Toch mogen stellen eigenlijk weer meer vertrouwen hebben in hun relatie. En dat ondanks die vervloekte 40-procentsregel. Statistisch gezien is in grote steden namelijk ruim 40 procent van de volwassenen alleenstaand, zoals je regelmatig in onderzoeken kunt lezen. En van de huwelijken waartoe enkele waaghalzen toch besluiten (van jaar tot jaar op steeds latere leeftijd), wordt bijna 40 procent weer ontbonden. Geen heel fraai vooruitzicht voor wie graag een langere relatie wil. Bijna een reden zelfs om eenzaam en wanhopig naar een fles sterkedrank van 40 procent te grijpen, ware het niet dat er toch een sprankje hoop is: sinds 1990 is de houdbaarheid van huwelijken, of in elk geval van de eerste speelhelft, veel beter geworden. Echtparen houden het weer langer met elkaar uit. De gemiddelde duur van een burgerlijk huwelijk is de afgelopen dertig jaar aanmerkelijk toegenomen.

De huwelijken die in 1990 werden ontbonden, waren veel breekbaarder. Ze hielden gemiddeld maar een jaar of tien stand, dan was het gedaan. In 2018 is de duur van stukgelopen relaties in ieder geval tot gemiddeld 15,5 jaar gestegen. Vijf jaar, oftewel bijna de helft, langer. Dat laat nog altijd veel ruimte voor verbetering, maar is niettemin een veelbelovende indicatie die mensen kan aanmoedigen om zich voor langere tijd te binden.

Overigens moet je daar meteen een kanttekening bij plaatsen: hoewel het inmiddels veel langer duurt voordat een echtpaar het voor gezien houdt, zijn huwelijken niet echt stabieler geworden. Er is namelijk ook sprake van een andere onmiskenbare trend: steeds meer oudere stellen, vijftigers of zestigers die al jaren bij elkaar zijn, gaan toch nog scheiden. Terwijl ze op een bank in de zon van hun pensioen zouden kunnen genieten en op de kleinkinderen zouden kunnen passen, lopen hun relaties toch nog ontstellend vaak op de klippen.

Kennelijk worden babyboomers op hun oude dag minder geduldig met zichzelf en hun partner. Zo is het aantal echtparen dat zelfs na zesentwintig of meer huwelijksjaren uit elkaar gaat tussen 1992 en 2012 meer dan verdubbeld. Relaties houden dus weer wat langer stand, maar de kans dat mensen voor altijd bij elkaar blijven is helaas afgenomen. Dat kan niet alleen liggen aan de toegenomen levensverwachting en de grotere mobiliteit op latere leeftijd.

Het gaat met huwelijken dus bepaald niet zoals met kinderen, die ‘op eigen benen beginnen te staan’ als ze de eerste jaren eenmaal goed zijn doorgekomen. Juist als de kinderen bijna volwassen zijn en zelfstandig worden, vindt vaak een algehele evaluatie van de relatie plaats waarop dan een late relatiebreuk volgt. Daarom zouden vijftigplussers ook nog iets voor hun relatie moeten doen als deze op leeftijd is gekomen. Met name in die lastige fase vormt het huwelijk, wanneer het wat roestig is geworden en de routines ingesleten zijn geraakt, allang geen ‘veilige haven’ meer.

Sommige relaties dreigen overigens al eerder in de versukkeling te raken, nog voor de ‘tinnen bruiloft’, zoals het tienjarig huwelijksjubileum weleens wordt genoemd. Dan zijn al in een vroeg stadium enkele zwakke plekken te herkennen, maar ook crisisbestendig te verbeteren. In dit boek beschrijf ik de eerste tekenen van het dreigende huwelijkseinde en geef ik nuttige tips om te voorkomen dat de relatie stukloopt.

Op het eerste gezicht lijkt scheiden relatief gemakkelijk; het kan erg snel en gaat tegenwoordig nog maar zelden gepaard met morele verwijten. Als het er plotseling minder vriendelijk aan toe gaat, de betovering van de eerste verliefdheid allang is verdwenen en de dagelijkse gang van zaken niet meer gekenmerkt wordt door vurige hartstocht maar door weinig opwekkende gewoontes, is het vaak moeilijker om bij elkaar te blijven. Toch is het de moeite waard, meestal tenminste, en daar zijn legio goede redenen voor die ik ook noem in dit boek.

Veel oudere stellen vragen zich af wat er van hun liefde overblijft als er na al die tijd nog steeds zo veel huwelijk is, maar proberen ondanks wrijvingen toch zo goed en zo kwaad mogelijk tot elkaar te komen en samen verder te gaan. Vaak gebeurt dat echter uit puur pragmatische overwegingen: de kinderen, langlopende schulden, het huis, of alleen maar vanwege het gemak en de akelige onzekerheid over wat er na een breuk misschien komt. De angst voor het onbekende is vaak groter dan de dagelijkse verschrikkingen thuis. Ontgoocheld slaan de partners zich dan door de vele jaren heen die ze nog voor de boeg hebben, zonder dat ze tevreden, laat staan gelukkig, met elkaar zijn. Dat kun je natuurlijk doen, maar een prettig vooruitzicht is het niet.

Zulke mensen zijn dan ook zelden in het reine met zichzelf en hun partner. Ze hebben eerder het gevoel dat ze op een cruciaal moment in het leven de verkeerde afslag hebben genomen en allang het punt zijn gepasseerd waarop ze nog konden omkeren of een andere richting konden inslaan. Ze liggen overhoop met zichzelf en hun gebrek aan lef, en raken moegestreden. Soms vervallen ze in zelfmedelijden of opperste gelatenheid. De lont van de liefde wordt almaar korter. Als deze uiteindelijk volledig is opgebrand volgt er op enig moment toch een explosie en komen alle opgebouwde frustratie en ergernis tot ontlading.

Mensen die zo in zichzelf en hun relatie gevangenzitten, komen vrijwel nooit meer op het idee om er nog iets aan te doen. Toch is ‘zelfeffectiviteit’ niet alleen een nuttig instrument voor conflicten tussen partners, maar bruikbaar in alle moeilijke levensfasen. Psychologen verstaan eronder dat je jezelf geen slachtofferrol aanmeet en het bijltje erbij neergooit, maar uitpluist hoe je zelf iets aan je situatie kunt veranderen.

Dat kan bijvoorbeeld betekenen dat je tegen jezelf zegt: eigenlijk red ik het best goed met mijn partner, laten we het nog eens proberen, ik ga wat meer mijn best doen en laat me niet meer zo snel uit het veld slaan. Het is dan wel van belang om ook mislukkingen en stagnatie voor lief te nemen, want daar zal af en toe zeker sprake van zijn. Maar als je allebei doorzet, nemen de frustratietolerantie en het uithoudingsvermogen toe.

In plaats van je vol vertwijfeling blind te staren op de vermeende verloren jaren en de huidige struikelblokken in de relatie, kan het ook anders. Het is mogelijk om je geluk, of in ieder geval je tevredenheid met elkaar, te behouden en de liefde te laten voortduren. Samen zijn en samen blijven kan tenslotte best fijn zijn, en soms is oude liefde zelfs de beste liefde.

Het begrip ‘oud’ heeft in veel opzichten een slechte reputatie in een maatschappij die vooral gericht is op meerwaarde en innovatie, en ‘nieuw’ automatisch als ‘beter’ beschouwt. Het is hoog tijd dat daar verandering in komt. Tenslotte zijn er genoeg redenen om naast oude wijn, oude strijkinstrumenten en oude vrienden eindelijk ook de woordcombinatie ‘oude liefde’ wat positiever op te vatten. ‘Oud’ kan immers evengoed betekenen dat iets zijn waarde heeft bewezen en daarom heel kostbaar is.

Ook chronische relaties (zo noem ik het troosteloze samenleven dat niet alleen al heel lang duurt, maar voor beide partijen ook gepaard gaat met heel wat leed) zijn te verbeteren en kunnen een bron van levensvreugde in plaats van verbittering worden. Dat vereist wel dat je met andere ogen leert kijken naar je partner en het leven samen; je hebt, met andere woorden, een nieuwe mindset nodig. Er moet een nieuwe kijk komen op de liefde en op het gezamenlijke leven als koppel.

Beter oude liefde dan nieuwe problemen

‘Er is maar één manier om een gelukkig huwelijk te hebben,

en zodra ik weet welke dat is, trouw ik weer.’

– Clint Eastwood

Om de liefde in stand te houden is het zinvol om de golfbewegingen ervan op een realistische manier te aanvaarden. Op andere gebieden kunnen we prima accepteren dat het leven verschillende fasen kent, of het nu tijdens de kinderjaren, de puberteit, de middelbare leeftijd of de oude dag is, maar ook in opleiding of werk. De liefde en het samenleven als stel worden daarentegen nog altijd hopeloos geïdealiseerd, alsof het altijd zo blijft als in de slotscène van een romantische film.

Je zou er eens even bij stil moeten staan (en in de liefde steeds opnieuw) welke buitengewone prestatie er eigenlijk van een koppel wordt verwacht. Het gaat immers om een abrupte verandering van de staat van twee mensen die kort daarvoor meestal nog volslagen vreemden waren. Dan vinden ze elkaar en zijn ze opeens een stel.

En na die bliksemsnelle frontale botsing van genegenheid en enthousiasme zouden ze het dan langdurig met elkaar moeten uithouden. Dus ook als de aanvankelijke hartstocht allang is geluwd. Er bestaan eenvoudiger opgaven in het leven, en toch wordt die enorme aanpassingsprestatie zwaar onderschat en tegelijkertijd meedogenloos geïdealiseerd. ‘In de film wordt na een happy end/ in het algemeen het licht gedempt,’ merkte Kurt Tucholsky op, en hij noemde daarvoor ook de reden in een terugblik op de gezamenlijke tijd: ‘Och mensenkinderen, ’t is lang gelee/ dat hij nog geilde op moeder de vrouw (…) het huwelijk was voor ’t grootste deel/ verbrande melk en saai en grauw/ dus wordt in de film bij het happy end/ in het algemeen het licht gedempt’.

Terwijl het leven voortdurend ups en downs kent, en hoogte- en dieptepunten geen uitzondering maar regel zijn, verwachten we van de liefde een eeuwigdurend geluksgevoel, een sprookjesachtige lichtheid, een van hormonen doortrokken hartstocht, een leeftijdloos gelukzalig samenzijn, een roze ballenbak vol overmoedige gevoelens en sensuele prikkels. Het wordt tijd om dat vertekende beeld een beetje recht te trekken, en mensen aan te moedigen zich niettemin voor langer dan een bepaalde levensfase aan elkaar te binden.

Zowel ervaren stellen als singles die op zoek zijn naar een partner doen er goed aan om zich vol nieuwsgierigheid op iets heel eenvoudigs in te stellen: erken en aanvaard de verschillende golfbewegingen en fasen van het leven. Ze komen niet alleen steeds weer voor in het leven in het algemeen, maar ook in het liefdesleven en de relatie, en bepalen mede hoe je je voelt. Er zijn voortdurend ups en downs, en naast zonnige ook altijd weer sombere momenten.

In de jaren zestig van de vorige eeuw identificeerde de Zwitserse arts en auteur Elisabeth Kübler-Ross vijf fasen die kenmerkend zijn voor de manier waarop mensen omgaan met het bericht dat ze ongeneeslijk ziek zijn.

Aanvankelijk, in de periode vlak na de diagnose, overheerst de ontkenning, het niet willen weten. Het kan niet waar zijn, de diagnose kan gewoon niet kloppen, de uitslag van het onderzoek moet onjuist zijn! Algauw volgen verontwaardiging en boosheid, en de vraag ‘waarom uitgerekend ik?’ De patiënt zoekt naar oorzaken en verklaringen. Hij gaat zijn levensgeschiedenis na, vraagt zich af wat hij mogelijk verkeerd heeft gedaan of waarom juist hem dit moet overkomen.

Dan volgt een fase waarin veel mensen hopen dat ze hun lot nog gunstig kunnen beïnvloeden door zich goed te gedragen of bepaalde rituelen uit te voeren. Ze gaan anders eten, scheiden van hun partner, trekken zich terug of maken een grote reis, vaak tot opperste verbazing van hun naaste omgeving. Uiteindelijk volgen dan neerslachtigheid en lijden, tot ze zich ten slotte neerleggen bij het onvermijdelijke.

Natuurlijk, alleen in zeer zware gevallen kun je de liefde vergelijken met een ongeneeslijke ziekte, en het aanvaarden van het onvermijdelijke hoeft in een relatie niet het einde te betekenen. Maar ook daar gaat het erom de cycli en wisselvalligheid van het samenleven te leren kennen en waarderen, en ze samen op een enigszins vergelijkbare of (wat nog moeilijker is) zelfs tegengestelde wijze te doorstaan. Dan blijkt meestal dat de relatie veel sterker is dan beide partners hadden verwacht, en dat oude liefde over het algemeen beter is dan nieuwe problemen.

Ik interesseer me al geruime tijd voor de gezondheidseffecten van geslaagde relaties, ontmoetingen, contacten en wederzijdse waardering, en voor wat er gebeurt als dat allemaal niet lukt.

Het boeiende is dat er relatief weinig onderzoek is gedaan naar het welbevinden van mensen die ouder worden en al lang als stel samenleven. De meeste boeken gaan over jonge, ‘prille’ relaties. In dit boek staan juist de sociale betrekkingen centraal tussen mensen die al lang bij elkaar zijn, en hun samenleven en liefde na al die jaren. Ik heb daar veel met deskundigen en ‘betrokkenen’ over gesproken, en me met behulp van boeken en artikelen in mensen en hun relaties verdiept. Die inzichten heb ik uiteraard ook in dit boek opgenomen.

Ik wil graag laten zien wat de specifieke ervaringen en uitdagingen zijn van veertigers, vijftigers, zestigers, zeventigers of tachtigers die met hun partner alle crises moeten overwinnen. Hoe spelen ze het klaar om samen te blijven zonder elkaar voortdurend op de zenuwen te werken?

Een realistische kijk op het verloop van de liefde is overigens helemaal niet ontnuchterend of zelfs afschrikwekkend. Integendeel, hij kan helpen om beter met elkaar overweg te kunnen, samen tevreden te zijn en jezelf, je partner of je relatie niet te overvragen met al te hoge eisen en onjuiste verwachtingen.

Op weg naar de lange liefde

Wat de liefde zo moeilijk maakt

‘Van veraf ziet een huwelijk er buitengewoon eenvoudig uit.’

– Hans Fallada

Het is me wat met de liefde. We willen doen wat ons hart ons ingeeft maar onszelf niet volledig uit het oog verliezen, of hoogstens gedurende de korte periode van acute verliefdheid. We willen onszelf verwerkelijken maar soms toch met volle overgave alles vergeten. We willen zelfstandig zijn maar toch de zekerheid hebben dat we ook in volledige afhankelijkheid op de ander kunnen vertrouwen. We zijn economisch onafhankelijk en hebben onze eigen opleiding gevolgd, zodat we het ons kunnen veroorloven om de relatie (ook een huwelijk) te beëindigen. We hebben een gemiddelde levensverwachting van tachtig jaar en meer, hoe kunnen we nu zeker weten dat de aantrekkingskracht van de eerste maanden ook de komende vijftig jaar standhoudt? En we hebben die enorme berg aan keuzemogelijkheden. Lastig allemaal, heel lastig.

‘Jij en ik waren getrouwd/en ieder een zalig enkelvoud,’ schrijft de dichter Mascha Kaléko. Prachtig, maar hoe doe je dat, getrouwd zijn en toch helemaal jezelf zijn?

De liefde als overbelasting

‘Leef je met haar tezaam

Dan voel je je juist eenzaam

Maar ben je weer alleen, dan word je koud als steen

Leef je alleen? Leef je met twee?

De middenweg is vast het beste idee.’

– Kurt Tucholsky

Onze voorstellingen van de liefde zijn vreselijk overtrokken. Dat blijkt uit datingsites en datingshows, maar ook al uit een gesprek met je beste vriend of vriendin. De ware jakob moet immers een betrouwbare kameraad zijn, maar tegelijkertijd ook een lonkende levenskunstenaar die altijd in is voor een verrassing. Daarnaast moet hij een handige klusser zijn, creatief, je beste vriend, succesvol in zijn werk, een hartstochtelijke minnaar, de grote probleemoplosser, en ook nog een fantastische vader. En natuurlijk heeft hij, niet te vergeten, een lekker kontje of op zijn minst een kuiltje in zijn kin.

Je moet dus een soort casanova zien te vinden die een goede baan heeft, in het weekend het onkruid wiedt, ’s avonds geduldig met de kinderen het huiswerk doorneemt en ’s morgens het vuilnis al buiten heeft staan voordat hij jou koffie en croissantjes op bed brengt. Een soort kruising tussen Justin Trudeau, Elon Musk, George Clooney en die leuke krullenbol die altijd het kratje groenten voor de deur zet.

De verwachtingen ten aanzien van de droomvrouw zijn al even hooggespannen. Ze moet liefst een hartverwarmende, goede fee zijn, aandachtig en liefdevol in huis, een uitmuntende kok en een opofferingsgezinde, liefhebbende moeder. Ze heeft een tot in de poriën gereinigde huid, ook nadat ze een nacht aan het bed van een ziek kind heeft gezeten. Ze is succesvol in haar werk zonder in haar privéleven haar eigen interesses te verwaarlozen, en ze verandert ’s avonds in een opwindende vamp of een beest in bed.

Ze is zo’n beetje een kruising tussen Moeder Teresa, Penélope Cruz, Christine Lagarde en een sexy lingeriemodel. Mag het misschien nog een onsje meer zijn? Een schaap met vijf poten is er niets bij.

Natuurlijk is dat allemaal wat overdreven. Maar even eerlijk, tussen ons gezegd en gezwegen: wie heeft nu een partner die dat ideaalplaatje ook maar enigszins benadert? Waar vind je zo iemand? Of wie kent ook maar één stel waarop ten minste de helft van de genoemde kenmerken van toepassing is, twee mensen die niet alleen zelf de hoofdprijs zijn maar ook hunkerend wachten tot ze elkaar weer zien en dan met elkaar versmelten? Geen wonder dat haast geen enkele relatie op den duur aan deze eisen kan voldoen. Wat overblijft zijn smachtende, onvervulde fantasieën en een teleurgestelde, bedenkelijke blik op het vormloze geval dat naast je in bed ligt te woelen.

Dat overspannen beeld van de liefde (en de liefdespartner) is natuurlijk allesbehalve realistisch. Toen in de eerste helft van de negentiende eeuw, met de periode van de romantiek, de ideële verheffing van het huwelijk inzette, begonnen partners ook steeds meer van elkaar te verlangen. Het zakelijke of volledig van buitenaf geregelde verstandshuwelijk, waarvan in voorafgaande eeuwen meestal sprake was, moest voortaan een vrolijke lusthof worden. Sindsdien gaan de meeste paren gebukt onder die al te hooggespannen verwachtingen.

Dat er na de romantische ommekeer van 1820 steeds hogere eisen werden gesteld aan relaties, betekende niet dat ze automatisch beter werden. Ook in de daaropvolgende tweehonderd jaar bestonden er, tot op de dag van vandaag, talloze slechte huwelijken en ontwrichte liefdesverhoudingen. Maar de hoop op de unieke droompartner, het streven naar bevrediging en de verwachting het grote geluk in het kleine te zullen vinden, bleven overeind; die fantastische wensdromen lieten zich niet meer helemaal de kop indrukken.

Toch moet je de romantici van de negentiende eeuw ook een beetje in bescherming nemen. Hun beeld van de romantische liefde was niet synoniem aan wat wij er tegenwoordig onder verstaan: hartstochtelijke overgave en lichamelijke extase. Bij de romantische schrijvers ging het veel meer om een diepe, innerlijke verbondenheid, die je misschien het best een zielsverwantschap kunt noemen. En daarmee kwamen ze al dicht in de buurt van de lange, duurzame liefde waarin intimiteit en vertrouwdheid de grootste rol spelen, niet wilde hartstocht.

Dat is echter lang niet tot iedereen doorgedrongen. In de hedendaagse profielschetsen moet een kandidaat er één uit een miljoen zijn, iemand die door een hogere macht persoonlijk op maat gesneden is en uitsluitend voor de eigen behoeften gemaakt. De op het eerste gezicht irritante boektitel Waardeer jezelf. En word gelukkig in je relatie¹ maakt heel mooi duidelijk waarom het weinig zin heeft om op je droomprins of droomprinses te wachten en alle potentiële kandidaten daaraan af te meten. Het is de zekerste weg naar ellende. Het geluk in de liefde ligt namelijk voor een groot deel bij jezelf, niet bij je droompartner.

Van enige afstand bezien is het hoe dan ook een grote paradox: de laatste jaren gaat de maatschappelijke ontwikkeling nog sneller dan daarvoor. Op sociaal, economisch en politiek gebied volgen de hoogte- en dieptepunten elkaar steeds sneller op, net als de fasen van ontnuchtering en stagnatie, en zijn ze in het dagelijks leven soms pijnlijk voelbaar. Maar uitgerekend in de liefdesrelatie moet alles zo vrolijk en suikerzoet blijven als in het begin. Dat kan gewoon niet, en wie dat wel verwacht zal bedrogen uitkomen. Tegenslagen en teleurstellingen zijn dan onvermijdelijk.

De tragiek van de begeerte

‘Er bestaat een angst om nooit de top te bereiken

(en niet eens te weten welke weg daarnaartoe leidt),

maar ook een angst om hem daadwerkelijk te beklimmen

(en dan te weten dat je niet meer hoger kunt komen).’

– Zygmunt Bauman, socioloog

De mythische figuur koning Midas komt in verschillende vertellingen voor. Een van de bekendste verhalen gaat over zijn wens dat alles wat hij aanraakte onmiddellijk in goud zou veranderen. Dionysos vervulde die wens en de koning was verrukt: lichtjes beroerde hij een boom, en die veranderde op slag in goud. Met het vooruitzicht van onuitputtelijke rijkdom liet Midas een groot feestmaal bereiden. De zaal werd prachtig versierd, de lange tafel boog door onder de heerlijkste gerechten en er waren veel gasten gekomen. Maar toen Midas de eerste hap naar zijn mond wilde brengen, veranderde het voedsel ogenblikkelijk in goud en was niet meer te eten. Even later arriveerde de geliefde dochter van de koning. De dolblije Midas omhelsde haar hartelijk, waarop ook zij van goud werd en verstarde. De koning was wanhopig en bedroefd, en viel bovendien behoorlijk af. Het duurde niet lang of hij smeekte Dionysos zijn onlangs nog zo diep gekoesterde wens zo snel mogelijk terug te draaien. Op deze manier zou hij immers niet lang meer te leven hebben. De snelle en totale vervulling van zijn wens had hem korte tijd gelukkig gemaakt, maar was zo allesoverheersend dat zijn leven ondraaglijk werd. In plaats van geluk kreeg hij alleen maar ellende over zich heen.

Wat is de moraal van het verhaal? Wat is de les voor de liefde? De honger blijft, ook als het grootste verlangen is gestild. Een rijk van puur goud mag dan een mooie gedachte zijn, uiteindelijk draait het toch vooral om doodnormale dingen als menselijk contact en aanraking, en de mogelijkheid om je buik rond te eten.

Deze mythe laat op imponerende wijze zien dat lust en begeerte niet voor altijd te bevredigen en op de lange duur nooit te stillen zijn. Nietzsches uitspraak ‘maar alle lust wil eeuwigheid / wil diepe, diepe eeuwigheid!’ wijst een paar duizend jaar later op iets soortgelijks. Misschien is het niet zo vreemd dat de Fransen, met hun legendarische reputatie op amoureus gebied, voor het orgasme (en het gevoel meteen daarna) de mooie omschrijving ‘la petite mort’ hebben bedacht, de kleine dood.

Wat een beeldspraak! Gedurende een kort moment kom je heel dicht in de buurt van de perfecte lustbevrediging en krijg je een vaag vermoeden hoe het zou zijn als het altijd zo bleef. Toch voelt het al snel een beetje alsof je sterft, want de extase kan nu eenmaal niet voortduren. Maar omdat je er wel van hebt geproefd, volgt onvermijdelijk een melancholiek verlangen naar de wellust en ga je die nog feller najagen.

Ook de mythe van koning Tantalus is een goede metafoor voor de tragiek van het menselijk verlangen. De goden hadden Tantalus het privilege gegund om een feestmaal voor hen te organiseren, en hij wilde ze op de proef stellen. Waren ze werkelijk zo veel beter dan hij en doorzagen ze alles? Om daarachter te komen, doodde hij zijn eigen zoon, hakte hem fijn en liet hem bij de maaltijd opdienen.

De goden hadden de wandaad binnen de kortste keren in de gaten en straften Tantalus met de naar hem vernoemde kwellingen. Die behelsden onder meer dat de misdadiger werd vastgebonden aan een boom vol grote vruchten waar hij niet bij kon, wat hij ook probeerde. Telkens kwam hij verleidelijk dicht bij zijn doel, maar bereiken mocht hij het nooit. Een andere, soortgelijke straf was de eeuwigdurende dorst die Tantalus teisterde terwijl hij tot aan zijn kin in een vijver stond. Als hij zijn hoofd boog om eruit te drinken, week het water terug en verdween het in de grond rond zijn voeten.

Deze twee mythen over Midas en Tantalus hebben elk een heel verschillende achtergrond en een ander motief. Maar of de wens van de hoofdpersoon nu onmiddellijk wordt vervuld of keer op keer wordt geweigerd: bevrediging vinden ze geen van beiden en kunnen ze ook helemaal niet vinden. Daarom zullen ze ook nooit tevreden zijn en is het begeren definitief tot mislukken gedoemd, ook al blijft de hunkering bestaan en neemt ze juist steeds toe.

Hetzelfde geldt voor het ideaalplaatje van de perfecte relatie en de grote liefde. Waarschijnlijk wordt het verlangen groter naarmate de dagelijkse werkelijkheid met de partner minder rooskleurig blijkt. En als de relatie niet brengt wat je had gedroomd en gewenst, mogen in ieder geval je eigen behoeften niet tekortkomen. De liefde, of wat er nog van over is, wordt dan geen feest van saamhorigheid maar steeds vaker een berekenende egotrip.

Eva Illouz, de Israëlische socioloog die op de parabels van Midas en Tantalus in samenhang met de tragiek van de begeerte heeft gewezen, stelt nuchter vast: ‘In veel opzichten zijn wij in ons seks- en gevoelsleven een Midas geworden en proberen we alles in het goud van de eeuwige begeerte te veranderen. We hebben onze liefdesverlangens uit instituties en conventies bevrijd en ze in plaats daarvan onderworpen aan de logica van de begeerte, maar dat heeft de vervulling ervan niet gemakkelijker gemaakt.’² De morele, seksuele en emotionele vrijheid, die we bejubelen als de grote verworvenheden van de afgelopen decennia, hebben ontegenzeggelijk veel voordelen met zich meegebracht, maar stellen de liefde wel voor enorme uitdagingen.

De liefde als zelfbelevingstrip en strategische berekening

‘Hebben we nog wel stellen nodig tegenwoordig?

Het stel lijkt een overbodige institutie te zijn geworden,

het hindert het individu in zijn ontwikkeling en dwingt het

om te worstelen met de tegenstrijdigheden ervan.

Stellen veroorzaken verwarring, conflicten,

eenzaamheid en pijn. Alleen de cijfers spreken al tegen het stel,

want steeds meer mensen besluiten hun leven alleen te leiden.’

– Eva Illouz, Israëlische sociologe

Het klinkt paradoxaal: uitgerekend de liefde en de romantiek zijn meer dan ooit onderwerp van strategische afwegingen en vreemd aandoende berekeningen. Terwijl het vroeger overduidelijk om economische overwegingen ging (de hectare bestaat, de schoonheid vergaat), vragen de partners tegenwoordig algauw naar het waarom van de liefde, onderzoeken haar vliegensvlug op haar emotionele gebruikswaarde en beschouwen haar soms zelfs als een soort ruilhandel. De waarneming van een relatie, ja alleen al de bereidheid om er een aan te gaan, is steeds vaker op heldere berekening gebaseerd. De achterliggende gedachten lijken op economische afwegingen en worden dus gestuurd door vragen als: wat heb ik er eigenlijk aan? Levert het me wat op? Is het überhaupt nog de moeite waard? En zo ja, tegen welke prijs?

Als na een paar jaar een scheve emotionele verhouding tussen geven en nemen ontstaat, rijst voor veel stellen opnieuw de vraag: loont het eigenlijk nog wel de moeite en krijg ik op mijn denkbeeldige relatierekening ooit alles terug wat ik volop in ons gezamenlijke leven en in mijn partner heb geïnvesteerd? Die kosten-batenanalyse leidt voor veel mensen tot een vrij onthutsende conclusie zodra ze de voor- en nadelen eenmaal hebben geïnventariseerd en debet en credit tegen elkaar hebben weggestreept.

Deze liefdesrekening kan op elke leeftijd worden opgemaakt, maar steeds vaker gebeurt het dat oudere mensen zichzelf en hun nut voor de ander moeten laten evalueren. Terwijl ze zich allang veilig waanden! Veel van hen zullen zich voelen als een oudere werknemer die bang is dat hij met vervroegd pensioen wordt gestuurd of een vertrekpremie krijgt aangeboden omdat de organisatie niets meer aan hem heeft. Daarom is ook van een huwelijk dat al twintig jaar of langer duurt allerminst gezegd dat het niet met een grote knal zal ontploffen.³ In periodes van ingrijpende veranderingen, zoals de midlifecrisis, de menopauze of het einde van het werkende leven, komt een dergelijke herwaardering steeds vaker voor.

De Israëlische socioloog Eva Illouz stelt in haar boeken dat de verwachtingen van een relatie weliswaar op economische principes zijn gestoeld, maar niet meer op de eerste plaats gericht zijn op zekerheid en materieel voordeel, dus op wat vroeger een ‘goede partij’ werd genoemd. Het gaat niet om voldoende geld, het gaat om een maximum aan gevoelens.

In veel relaties is het belangrijkste doel tegenwoordig het opdoen van zo veel en zo divers mogelijke ervaringen, ‘jezelf ervaren’ en een heleboel intense emoties en persoonlijke groeiprocessen doormaken.⁴ De totale zelfverwerkelijking moet het zijn, daar heb ik tenslotte recht op, zo luidt de maatschappelijk geaccepteerde stelling.

Zodoende worden relaties vooral als nuttige mozaïekstukjes voor zelfbewustwording opgevat, altijd gepaard aan de hoop dat je in een nieuwe relatie een paar heel kostbare edelstenen zult vinden, die dan uitsluitend zijn bedoeld om het eigen gesamtkunstwerk nog waardevoller te maken. Status en eigenwaarde hangen vandaag de dag goeddeels af van het aantal emotionele ontwikkelingsfasen en relaties (en daarmee ook sekspartners) waarop iemand kan bogen, en van de vraag of ze ‘echt hebben bijgedragen’ aan de eigen ontwikkeling of alleen maar stilstand betekenden.

Even tussen haakjes: in een dergelijk relatiemodel zijn kinderen een last, omdat zij het streven naar autonomie en hedonisme behoorlijk belemmeren. Geen wonder dat mensen steeds later aan kinderen beginnen, en dat steeds meer kinderen uiteindelijk tot de ontdekking komen dat hun ouders ook die beslissing vooral uit eigenbelang hebben genomen. Hoewel veel paren de geboorte van een kind ook als een vorm van zelfverwerkelijking beschouwen, zijn met name mannen nog weleens verbaasd dat ze met een klein kind niet hetzelfde leven kunnen leiden als ze vroeger hadden, maar dat het ouderschap zowel voor het stel als voor iedere partner afzonderlijk een ingrijpende verandering is.

Het ligt voor de hand dat het egocentrische verlangen naar zelfoptimalisatie en zelfverwerkelijking betekent dat je snel ongeduldig wordt en zelden tevreden bent met de situatie zoals hij is. Altijd is er die onrust, die gepaard gaat met indringende vragen: is dit alles? Wat kan ik in de toekomst nog verwachten van de saaie piet met wie ik al zo lang samen ben? En hoe gaat het verder als de partner door zijn voorraad emoties, intense ervaringen en opwindende ontmoetingen heen is en voortaan alleen nog sporadisch nieuwe emoties toont of helemaal niet meer op verrassende gebeurtenissen zit te wachten?

Altijd in de weer

Als je economische criteria hanteert bij de beoordeling van je relatie (‘wat levert ze me op?’), ontwikkel je een andere visie op het samenleven. Het dagelijks leven als stel is dan niet iets wat geborgenheid en nestwarmte biedt, en als vertrouwd en betrouwbaar wordt ervaren, maar vooral als een gemis, de afwezigheid van het nieuwe, het pijnlijke gebrek aan opwinding en verrassing. Liefde kan echter ook betekenen dat je partner je als een innerlijk kacheltje verwarmt, dat je hem niet voortdurend iets nieuws hoeft te bieden en geen toneel hoeft te spelen, maar vooral samen dat zachte, wollige Persil-gevoel kunt ervaren: je weet wat je hebt.

De verwachting dat de relatie een voortdurende bron van emotionele groei moet zijn, betekent helaas ook dat ze onverwacht kan eindigen en dat dat een permanente optie wordt. Niet alleen in theorie, wat voor elk stel geldt, maar ook in de praktijk, zo meteen al. Van betrouwbaarheid is nauwelijks nog sprake. Zekerheid is bekrompen, iets voor mensen die sparen voor een eigen huis. Zodra de relatie niet meer helemaal tegemoetkomt aan de eisen van de partner, kan ze binnen de kortste keren worden beëindigd. Daarbij regeert het uit de economie bekende principe ‘fix it or close it’: wat niet naar tevredenheid functioneert, wordt stopgezet, en snel ook. Het effect van die latente dreiging moet je niet onderschatten: niemand kan nog zeker zijn van zijn geliefde, niets is gericht op de lange duur en garanties zijn er al helemaal niet meer. Triest, maar zo is het nu eenmaal als niet meer wordt voldaan aan de stilzwijgende afspraak om het gevoelsleven en de gezamenlijke schat aan ervaringen over en weer te verrijken. Er moeten immers voortdurend nieuwe indrukken worden vergaard, en als dat niet meer kan, moet er zo snel mogelijk een nieuwe partner komen, en op middellange termijn misschien zelfs een toereikende reeks partners.

Omdat zelfverwerkelijking en de zucht naar bevredigende ervaringen op de eerste plaats komen, worden relaties soms tamelijk abrupt beëindigd, zoals Eva Illouz heeft geconstateerd: tussen neus en lippen door bijna, met een tekstberichtje of een kort briefje op de keukentafel. Wie onvoldoende bijdraagt aan het gevoelsleven van de ander verdient tenslotte niet anders dan snel te worden afgeserveerd, aldus de logica van die emotionele ruilhandel. Opdracht niet volbracht, project afgebroken, je bent ontslagen; het heeft iets van een mislukte missie in een James Bondfilm.

In een gesprek met Der Spiegel heeft Illouz fraai geschetst hoe iemand zich zomaar opeens kan terugtrekken uit zijn jarenlange relatie, terwijl hij verder toch de hoogste morele eisen aan zichzelf stelt. Een betrokken dierenbeschermer, die streng veganistisch leeft en zich als vrijwilliger inzet voor hulp aan vluchtelingen, kan bijvoorbeeld plotseling zijn vrouw verlaten en haar in een zuinig sms’je de helaas onvermijdelijke relatiebreuk mededelen. Op grond van zijn zelfbeeld beschouwt hij zichzelf desondanks nog altijd als iemand die vasthoudt aan hoogstaande ethische normen,⁵ die hij echter niet hoeft toe te passen op zijn relatie omdat dat tenslotte wat anders is.

Het eigen gevoel gaat boven alles en wordt zodoende tot absolute graadmeter voor de kwaliteit van een relatie. Zodra er sprake is van teleurstelling is een snel einde gerechtvaardigd, vermoedt Illouz. Deze generatie heeft immers al jong geleerd om uitgebreid over de eigen gevoelens te praten en is geoefend in navelstaren. Daarom beschikt ze ook over een verbijsterend repertoire aan excuses waarmee ze zelfs de ellendigste scheiding weet goed te praten en het eigen ondoorgrondelijke gedrag kan verdedigen.