WAAR VADER WAS

Monika Helfer

Waar vader was

ROMAN

Vertaald door Ralph Aarnout

Nieuw Amsterdam

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning van het Bundeskanzleramt Oostenrijk

Oorspronkelijke titel Vati

© 2021 Carl Hanser Verlag GmbH & Co. KG, München

© 2022 Nederlandse vertaling Ralph Aarnout /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © United Archives / Lämmel / Bridgeman Images

Foto auteur © Stefan Kresser

NUR 302

ISBN 978 90 468 2883 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2882 3

voor mijn bagage

We zeiden papa. Hij wilde het zo. Dat klonk modern, dacht hij. Hij wilde voor ons en door ons een man uitvinden die bij de nieuwe tijd paste. Aan wie een ander verleden af te lezen viel. Overdag en ook ’s nachts denk ik aan hem, hoe hij daar in zijn leunstoel zit onder de schemerlamp, zijn eigen kinderen en die van anderen om zich heen, die van de begane grond bijvoorbeeld. Hun bal rolt langs zijn voeten, onder zijn stoel, hij schrikt er niet van. Hij leest.

Op de foto die ik boven mijn bureau heb gehangen staat hij links, aan de kant. Hij ziet eruit alsof hij er niet bij hoort. Op alle andere foto’s die mijn stiefmoeder me heeft laten zien staat onze vader midden tussen de mensen, onze echte moeder aan zijn zijde, zo hoorde dat, hij was de beheerder van een herstellingsoord voor oorlogsslachtoffers op de Tschengla, 1220 meter boven zeeniveau, de gastheer, op de meeste foto’s glimlacht hij. Op de foto boven mijn bureau niet. Mijn zus Gretel en ik staan vooraan bij onze moeder, ze heeft haar handen op onze schouders gelegd. Niemand zou vermoeden dat de man helemaal links onze vader is. Hij ziet eruit als iemand uit de stad die erbij is gaan staan. Tegen wie iemand heeft gezegd: ‘Kom erbij staan!’ Sommige anderen komen inderdaad uit de stad, de meesten waarschijnlijk, maar door de kleren die ze aanhebben lijkt het of ze uit onze streek komen, jasjes met hoornen knopen, stevige hoge schoenen, terwijl het zomer is. Ze waren vast graag hier vandaan gekomen. Want hier was het paradijs. De weides die vol stonden met bloemen in alle mogelijke kleuren. Ik kende ze allemaal.

In de jaren negentig, ik had toen zelf al vier kinderen, was ik samen met hem naar mijn zus Renate in Berlijn gereisd. Hij wilde dat. Ik niet. Ik was bang voor pijnlijkheden. Ik was bang dat hij bepaalde raadsels zou onthullen, over zichzelf zou vertellen, ik had alles pijnlijk gevonden, de onschuldigste verhalen. Als je iemand je hele leven kent, en je komt er pas laat achter wie hij in feite is, dan is dat misschien moeilijk te verdragen. Het was al middernacht toen we aankwamen, onze treinen hadden bijna tweeënhalf uur vertraging, de restauratiewagen was uitgevallen, we waren doodop en hadden honger. Renate had niets in huis, omdat ze erop had gerekend dat we naar een goed restaurant zouden gaan. Maar de meeste restaurants in de buurt waren al dicht, op eentje tegenover haar huis na, een homocafé, waar je heel goed kon eten en ook geen luide muziek werd gedraaid, want daar kon onze vader volstrekt niet tegen. We bestelden zuurkool met van dat vlees dat zacht was en er grijzig uitzag, en toen wenkte hij de ober en vroeg: ‘Waar kan ik hier mijn neus poederen?’ Bulderend gelach in het restaurant. Dat vond hij leuk. Toen hij terugkwam van de wc, met gebogen rug, hinkend, ging hij aan de bar zitten bij de mannen met make-up op hun gezicht en laag uitgesneden onderhemden en getrainde, getatoeëerde bovenarmen, en die betaalden borrels voor hem en zongen hem toe, hij was de kleinste in de groep, een grijze mus te midden van bontgekleurde vogels. Ze lachten, en hij lachte mee. Ze lachten hem niet uit, ze wilden alleen maar lachen, en ook hij wilde alleen maar lachen na deze vermoeiende dag. Om mijn zus en mij bekommerde hij zich niet meer. We hoorden hem praten op een toon die we van hem niet kenden, luid en duidelijk, anders murmelde hij maar wat voor zich uit, vaak moest je vragen wat hij zei. Een van de mannen kwam naar onze tafel en zei: ‘Kom er toch bij zitten. Jullie vader is een goeie vent, echt een goeie vent, we vinden hem aardig.’ Ik heb dat woord voor woord onthouden en Renate ook. Daarmee bedoelde hij – zo interpreteerden wij achteraf – dat onze vader, die er zo grijs uitzag, typisch als een ambtenaar, wat hij ook was, van de belastingdienst nog wel, dat onze vader in werkelijkheid een kleurrijke man was. Als Renate en ik daaraan terugdenken, moeten we vreselijk lachen – en hard, zoals hij lachte. Mijn man zegt dan: ‘Jullie lachen weer zo omdat jullie je vader voor je zien, hoe hij in Berlijn was.’ Ik zeg: ‘De spijker op zijn kop.’

De foto boven mijn bureau heb ik van mijn stiefmoeder. Ik was bij haar op bezoek, onze vader was toen al tien jaar dood en zij zelf was boven de tachtig.

Ik zei: ‘Heb je tijd voor me?’

‘Hoelang?’ vroeg ze.

‘Lang.’

‘Het gaat dus om je vader,’ zei ze. ‘Of niet soms?’

‘Ik wil een roman over hem schrijven.’

‘Waargebeurd of verzonnen?’

Ik zei: ‘Allebei, maar meer waargebeurd dan verzonnen. Als je iets hebt?’

Zij: ‘Wacht ermee tot ik dood ben. Dan hoef ik me niet op te winden.’

Ze ging de trap op en kwam terug met een grote envelop, er zaten een stuk of tien foto’s in, allemaal uitvergroot tot schoolschriftformaat. Ze schoof de asbak en de maggifles aan de kant en spreidde de foto’s uit op de keukentafel. Op alle foto’s waren ook mijn oudere zus Gretel en ik te zien.

‘Die zijn van Erwin Thurnher,’ zei ze. ‘Die heeft ze me eens gestuurd.’

‘Wie is dat?’ vroeg ik.

‘Die moet jij toch kennen! De fotograaf die jullie heeft gefotografeerd op de Tschengla. Na elke termijn.’

Ik kon me de man herinneren. Een bedrijvig type. Het was elke keer opwindend geweest als hij zijn statief opzette en aanwijzingen gaf.

‘Hoe zit het met deze foto?’ vroeg ik. ‘Deze. Waarom staat papa niet bij ons?’

‘Jij moet het weten,’ zei ze. ‘Ik was er immers niet bij. Ik kende hem toen nog helemaal niet. Kijk hem nou! Wat denkt hij op dit moment? Dat hij misschien toch nog gaat studeren? Of toch niet? Dat er misschien toch nog iets van hem terechtkomt? Of dat er niets meer van hem terecht kan komen, nooit meer? Of dat misschien toch nog alles goed komt? Of toch niet? Dat alles vervlogen is waar hij van heeft gedroomd? Dat alles voorbij is? Dit keer voorgoed? Dat hij jullie in het ongeluk zal storten, zijn vrouw en zijn kinderen? Dat hij zichzelf in het ongeluk heeft gestort? Alles uit, voorbij? Dat hij niet meer wil leven? Omdat hij er niet bij wil zijn als alles uit en voorbij is, ook met jullie…’

‘Hou op!’ riep ik. ‘Je kunt niet op een foto zien wat iemand denkt!’

‘Als je weet wat iemand denkt, kun je het zien aan zijn gezicht,’ zei ze.

‘Bij hem niet,’ zei ik. ‘Bij hem heeft niemand ooit iets aan zijn gezicht kunnen zien.’

Hij was kleiner geweest dan de andere jongens, en geen van de andere jongens had ooit hoogte van hem kunnen krijgen, en dat was de reden waarom ze hem niet lieten meespelen. De anderen waren ook klein, kleiner dan de lummels uit de stad, maar wel groter dan hij waren ze en potiger. Hij was tenger. Een witte huid. Geen rode vlekken op zijn wangen. Helemaal geen vlekken in zijn gezicht. Een beetje spleetogen. En zwart haar. Smetteloze witte huid. Als een meisje. Niemand lachte hem uit. Ook als kind was mijn vader met respect behandeld. Ik vermoed dat dat kwam doordat hij altijd kalm praatte. Als je kalm praat, denken mensen dat je geen reden hebt om je op te winden. Daar houden mensen van. Daarom hield iedereen van mijn vader. Maar als de jongens kattenkwaad wilden uithalen, en op het platteland doen ze niet anders dan kattenkwaad uithalen, dan wilden ze hem er niet bij hebben. Omdat ze bang waren dat hij ze zou vertellen dat het kattenkwaad was wat ze uithaalden. Alles krijgt pas achteraf een naam – wat kindertijd is, wat complexiteit, kattenkwaad, kalmte, ondoorgrondelijkheid…

Zelfs de armste familie had het beter dan mijn vader en zijn moeder. Zij was de dienstmeid van een boer in de Lungau. En vrijgezel. Ze had twee garderobes: een doordeweekse – jurk, schort, kousen, hemd, ondergoed – en een zondagse. Net als de meeste andere mensen. Maar de zondagse kleren waren niet van haar. Die waren te leen van de vrouw van de boer. Voor altijd te leen weliswaar, maar wel te leen. Ze had meer in haar huishouden voor altijd te leen – servies, een lampenkap, een koperen pan, ik kan niet alles opsommen, ik weet ook niet alles. Te leen betekende niets anders dan: het is niet van jou. Zelf bezat ze zo goed als niets. De vader van haar zoon was de boer. Dat werd noch erkend, noch ontkend. Dus was haar zoon ook maar half van haar. Daar werd bij ons thuis niet over gepraat. Mijn vader keek wel uit. Hij wilde van deze periode niets weten. Als de boer was aangewezen als zijn wettige vader, zou hij waarschijnlijk ‘vaar’ tegen hem hebben gezegd. Dat was hem bespaard gebleven. Zo kon hij hem, zonder ondankbaar te lijken, uit de weg gaan. Bij vermaak als dansen en zingen en zwemmen en toneelspelen zei mijn vader: ‘Gelukkig is dat me bespaard gebleven.’ Dat klinkt misantropisch. Maar dat was hij niet.

Mijn zus Gretel is eens naar de Salzburger Lungau gegaan, naar Mariapfarr, ze is geïnteresseerd in herkomst, geschiedenis en familie. Ze wilde zien waar onze vader was opgegroeid. Niet om serieus contact te leggen met wie dan ook. We moesten het alleen weten, vond zij. Toen leefde de moeder van onze vader al niet meer. Maar haar blinde zus leefde nog wel, de goeiige tante Genoveva, die Vev genoemd werd. Onze vader wist niet dat Gretel op zoek was naar zijn herkomst. Hij zou het niet gewaardeerd hebben. Tante Vev woonde inmiddels in het boerenhuis, ze was al bijna honderd. De zoon van de boer, die in zomervakanties aan toeristen verhuurde, had een goed hart, of beter gezegd: hij deed wat een beschaafd mens doet, het huis was groot, hij liet op zolder voor tante Vev een kamer in orde brengen. Op een commode stond een grote porseleinen kom, ernaast een bijpassende kan en een zeepbakje, daarmee was het kamertje al halfvol. Het water droeg ze zelf naar boven. Haar lichaam rook naar kernzeep, haar haar ook. Volgens Gretel zat tante Vev elke ochtend op bed haar haar te kammen. Haar tot op haar achterste. Honderd keer kamde ze haar haar, ze telde mee. De vrouw en de heer des huizes noemden haar ‘onze goede geest’, ze was altijd overal, ze roetsjte naar boven en naar beneden, naar haar kamer boven, en weer naar de keuken beneden, met haar hand aan de leuning, dat was haar levenspad, haar ogen lege, melkwitte bollen. Ze at mee bij de familie aan tafel. Ze werd goed behandeld.

Toen mijn vader nog een schooljongen was, woonden moeder en tante en hij niet bij de boer in huis. Ze waren ondergebracht in een schuur ernaast. Als je in een huis woont, een goed huis, dan heb je het niet over ‘ondergebracht zijn’, dan heb je het over ‘wonen’. De schuur had maar één vertrek, met een vloer van aangestampt leem. Twee raampjes, elk niet groter dan een schoolatlas. De bedden waren britsen en stonden op hoge poten, omdat het na een flinke regenbui kon gebeuren dat de vloer in blubber veranderde. Van onderaf. De poten van het bed werden in kommen met water gezet, waar elke avond water in gegoten moest worden. Tegen ongedierte. Of het hielp, weet ik niet. Wantsen kunnen niet zwemmen, werd er gezegd, en springen, zoals vlooien, al evenmin. Maar vlooien kunnen wel springen.

De rijkste man in Mariapfarr was een bouwmeester. Zijn huis was van steen. Een echt, groot huis, de begane grond gemetseld uit grove steenblokken, de eerste en tweede verdieping van gepleisterd vakwerk, de luiken donkerrood, een brede witte streep diagonaal eroverheen, als bij een paleis. Op het zuiden een veranda, het huis had meer ramen dan alle andere huizen bij elkaar. Er was geen stal aangebouwd, geen schuur. Al van verre rook het naar cement. Dat was een van de weinige dingen waar mijn vader graag over vertelde: die cementgeur. Een stadsgeur. Ik hou ook van de geur van cement. Vers aangemaakt cement, mmm! De bouwmeester heette Brugger. En hij bezat: een bibliotheek.

Ik vroeg mijn vader: ‘Vanaf hoeveel boeken is iets een bibliotheek?’

Hij vond dat een heel slimme vraag en prees me erom. Omdat hij me prees, stelde ik hem graag vragen die met boeken te maken hadden. We waren in ‘onze bibliotheek’ – in de bibliotheek van het herstellingsoord. Dat is de tweede geur waar ik sinds mijn jeugd van hou: boekenstof. Cement en boekenstof – wat wil je nog meer?

‘Hier,’ zei hij, ‘hier staan 1324 boeken. Dat mag een bibliotheek heten.’

‘En wanneer is het nog geen bibliotheek?’ vroeg ik.

‘Minstens een kast moet er vol zijn,’ zei hij. ‘Maar dan wel van de vloer tot het plafond, en minstens een meter breed moet hij zijn. Dan telt het mee.’

‘En wat voor boeken moeten het zijn?’

‘Dat is de slimste vraag,’ zei hij. Terwijl ik de vraag helemaal niet zelf, uit het niets had bedacht. Ik herinnerde me iets wat hij eerder had gezegd: dat niet alle troep die je kon lezen en die op een rij stond zomaar een bibliotheek was.

‘Als je een bibliotheek bekijkt,’ zei hij en hij hinkte de kasten langs, streek met de vingernagels van zijn rechterhand over de boekenruggen, ‘weet je alles over degene van wie hij is.’

De bibliotheek van bouwmeester Brugger uit Mariapfarr in de Lungau was volgens de definitie van mijn vader eigenlijk geen bibliotheek geweest. De man bezat – mijn vader herinnerde het zich precies, en ook wij wisten het precies, hij had het vaak genoeg herhaald – drieëntachtig boeken. Drieëntachtig slechts. Maar het vertrek waarin de twee planken aan de muur waren geschroefd, meer dan twee waren het niet, had geen enkel ander doel. Alleen om te lezen. Verder stonden er alleen nog een leren fauteuil, een staande lamp, een klein tafeltje en daarvoor een stoel. Bouwmeester Brugger was van plan geweest ooit een echte bibliotheek op te bouwen en in te richten en had, toen hij zijn huis ontwierp, er een kamer voor gereserveerd. Later waren er zo veel andere dingen te doen dat hij de bibliotheek zogezegd voor zich uit had geschoven, tot na zijn pensioen – ook die uitdrukking kwam van mijn vader, ‘een bibliotheek voor je uit schuiven’, hij zei het alsof hij de bouwmeester citeerde, vol verachting zei hij het. In ieder geval hadden ze in het gezin van bouwmeester Brugger de kamer consequent ‘de bibliotheek’ genoemd, of ‘de herenkamer’. Mijn vader kon zich ieder boek herinneren.

De zoon van de bouwmeester zat bij mijn vader op school. Het was een lagere school met maar één klas. Mijn vader was de slimste van alle kinderen. Met afstand. Met zo veel afstand zelfs dat hij haast een soort sensatie was. Hij had, zo ging het verhaal in de familie, zichzelf leren lezen en schrijven. Al op zijn vijfde, twee jaar voordat hij naar school ging. Zijn moeder leende regelmatig tijdschriften van de boerin en las haar blinde zus daaruit voor. De jongen zat ernaast en luisterde. En vroeg zijn moeder wat lezen was, hoe dat wat ze voorlas op het papier terechtkwam en vervolgens in haar mond. Ze liet hem de letters zien en legde uit dat het er maar zesentwintig waren en dat de leestekens – de komma, de dubbele punt, de punt, het uitroepteken, het vraagteken enzovoort – niet bij de letters hoorden, maar ertoe dienden om de zin te kunnen begrijpen. Het waren allemaal oude tijdschriften en als zijn moeder ze gelezen had, werden ze verbrand. Op een dag bewaarde de jongen er een. Zonder het te vragen. Hij verstopte het onder zijn matras. Ook al had het tijdschrift verbrand zullen worden, hij had het gestolen en dat bezwaarde hem. Het was zomer en het enige wat een jongen van vijf hoefde te doen was braaf te zijn, oftewel: rustig te zijn, niet lastig te zijn, de volwassenen niet te storen. Er niet te zijn. Dat kon de jongen goed. Hij stak het tijdschrift in zijn broek, trok zijn hemd eroverheen en liep de berg op, het bos in. Daar wist hij een schaduwplekje waar varens groeiden en bemoste stenen lagen, daar ging hij zitten. Hij veegde met zijn voet de grond om hem heen leeg, zodat die als een lei was, waar hij met zijn wijsvinger tekens in kon krassen. Hij had allang leren tellen, nog maar tot dertig, maar hij had een vermoeden hoe het verder ging, hij had het alleen steeds voor zich uit geschoven om verder te tellen. In welke volgorde de letters in het alfabet stonden, wist hij niet. Alleen dat het er zesentwintig waren. Ook het verschil tussen hoofdletters en kleine letters kende hij niet. Zijn moeder had hem alleen de hoofdletters aangewezen. De meeste kleine letters leken in niets op de hoofdletters. De C leek erop, de K, de O, de P ook wel een beetje, de S, de U en ook de V, de W en de Z. Dat bracht hem in verwarring. ’s Avonds legde hij het tijdschrift op tafel en bekende hij zijn moeder dat hij het gestolen had. Hij was bereid de straf op zich te nemen, als ze in ruil het mysterie van de kleine letters voor hem oploste. Hij rekende op een pak slaag. Dat kreeg hij zelden. Hij wist niet precies wanneer en waarvoor wel en waarvoor niet. Een keer voor iets wat hem zelf onbenullig leek, bijvoorbeeld toen hij zijn hemd verkeerd om aantrok. En dan weer niet voor iets zwaarwegends, zoals toen de suikerpot was stukgegaan. Van de pijn liet hij niets merken. Hij vertrok zijn gezicht niet en gaf geen kik als zijn moeder hem sloeg. Alsof ze een pop sloeg. Een vriend van mijn man en mij is psychiater en treedt op als getuigedeskundige bij rechtszaken. Volgens hem kan zulke emotieloosheid van het slachtoffer bij de dader verschillende reacties oproepen: nog meer wreedheid, of ontsteltenis over zijn eigen wreedheid. Het slachtoffer, zei hij, geeft op het moment van de pijn zijn lichaam op, het verlaat het als het ware, waardoor de spieren niet meer tot beweging in staat zijn, dus ook niet tot gezichtsuitdrukkingen. Dit keer lachte zijn moeder hem uit. Stelen was iets anders, zei ze, echt iets heel anders. Ze bleef hem onderwijzen. Veel was er niet nodig. Hij leerde snel.

Hij had veel plezier in tekens, zowel in letters als in cijfers. Al snel las hij tante Vev voor. Als zijn moeder hem een timmermanspotlood gaf en een stuk karton en een mesje om de punt te slijpen, was hij stil, de hele dag, alsof hij er niet was. Toen hij eindelijk naar school ging, kon hij al lezen en schrijven, beter dan de tweedeklassers en beter dan de derdeklassers en beter dan sommige volwassenen, er waren er genoeg die het helemaal niet konden.

Mijn vader heette Josef. Dat ik daar nu pas mee kom, is niet voor niets. Sommige namen hebben gewicht. Dat gewicht kan vederlicht zijn, maar ook zwaar. Mijn zus Renate heeft haar zoon Josef genoemd. Naar onze vader. En naar onze grootvader van moederskant. Die heette namelijk ook zo. En dan hadden we ook nog een oom Josef. Het lot had die naam aan onze familie toebedeeld, zei ze, hij mocht niet verdwijnen. Ik weet wat ze daarmee bedoelt. Ik zou een ander woord dan ‘lot’ gebruiken. Maar ik wil er niet over nadenken wat voor woord, ik word er moe van.

Renate woont in het verre, verre Berlijn, ze woont daar al lang. Als ik het met haar over onze jeugd heb, over onze vader, dan lijkt het of met de vele kilometers tussen zijn graf en haar stad ook de tijd is opgerekt en licht is geworden. En met de tijd zijn ook de namen licht geworden. Een herinnering als de geur van vers gemaaid gras of de grond in een dennenbos op een middag in de zomer.

Onze grootvader Josef hebben wij als kind niet gekend, die is vroeg overleden. Er is niet eens een foto van hem. Maar genoeg verhalen. Hij schijnt een knappe man geweest te zijn, op wie alle mannen in het dorp jaloers waren. Vooral vanwege zijn knappe vrouw. Ze wilden hebben wat hij had, die vrouw namelijk, maar zijn zoals hij wilde niemand. Een van de armsten. Ik weet niet of hij een goede man was. Toen zijn vrouw zwanger was van mijn toekomstige moeder, moest hij in Italië voor de keizer vechten. Hij meende dat mijn moeder er niet een van hem was. Er was een andere man binnengeslopen die met zijn vrouw had verkeerd terwijl hij bij zijn eenheid was. Daarom heeft hij zijn hele leven geen woord tegen dit kind gezegd. De bezweringen van zijn vrouw geloofde hij niet. En de anderen in het dorp geloofden haar ook niet.

Onze familie werd ‘de bagage’ genoemd. Ze waren gevreesd. Ze hadden hun trots en een geweer, waarmee mijn oom Lorenz, hij was nog niet eens achttien, en mijn oom Walter, die was nog een jongen, gingen stropen, omdat ze anders zouden verhongeren. De jagers waarschuwden: blijf vandaag uit het bos, vandaag schiet de bagage. Op zijn zestiende was Lorenz al een man waarover meer sterke verhalen werden verteld dan over menig ander na een lang leven. Toen zijn vader aan het front was, had hij met het geweer de burgemeester onder schot gehouden, omdat die zich aan zijn moeder, de mooie Maria, wilde opdringen. Iedereen in onze familie is ervan overtuigd dat Lorenz geschoten had als de burgemeester niet vertrokken was. De burgemeester heeft het overal rondverteld. In een andere versie, dat moge duidelijk zijn.

Zeven kinderen had mijn grootmoeder ter wereld gebracht toen ze op haar tweeëndertigste overleed, drie dochters, Kathe, Grete, mijn moeder, en Irma, en vier zoons, Heinrich, de oudste, Lorenz, Walter en de jongste, Josef, die Sepp genoemd werd.

En toen heette de man op wie onze toekomstige moeder verliefd werd ook nog eens Josef. De derde. Zoals haar vader, zoals haar jongste broer, haar lieveling. Dat noemt mijn zus Renate ‘het lot’. In zekere zin een dubbel lot, omdat het opnieuw oorlog was, de tweede dit keer, toen onze ouders elkaar leerden kennen – zij was verpleegster in een veldhospitaal, hij een soldaat wiens been bevroren was geraakt en geamputeerd. En daarom, zodat de naam in de familie zou blijven, had zij haar zoon Josef genoemd, zei Renate. De vierde.

Bouwmeester Brugger was op Josef gesteld. Hij zag graag dat zijn zoon zijn gezelschap zocht. Hij zei wat hij dacht. Op een dag zei hij: ‘Als ik kon ruilen, deed ik het.’

Tegen Josefs moeder zei hij dat. Het was als compliment bedoeld. Josefs moeder glimlachte. Weerwoord durfde ze niet te geven.

De bouwmeester nam Josef onder zijn hoede. Hij praatte met de pastoor. Of er iets te regelen viel, zodat de jongen naar een echte school kon. Een school die meer was dan alleen een verplichting, bedoelde hij. Het gymnasium. Dat stond zo ver van Josefs moeder af dat ze niet eens het woord kende. Ze sprak het ook altijd verkeerd uit. ‘Ginnasion.’ Maar ze sprak het met zo veel waardigheid verkeerd uit dat niemand haar erom uitlachte. Tante Vev herinnerde zich dat door het verkeerde, waardige uitspreken de school nog groter was geworden dan die al was. De pastoor zei in ieder geval dat het kon. Maar alleen als Josef geestelijke zou worden. De bouwmeester gaf er zijn hand op. De kerk leverde hem protectie op, maar Onze-Lieve-Heer betekende niets voor hem.

Als Josef bij de zoon van de bouwmeester langsging, dan zorgde hij ervoor dat de vader van zijn vriend thuis was. Van hem mocht hij namelijk in de bibliotheek gaan zitten om te lezen. Zijn eigen zoon beval hij Josef met rust te laten. Dat beval hij ook zijn vrouw.

Tegen Josef zei hij: ‘Je mag ieder boek uit de kast halen. Ik vertel je er niets over. Over geen enkel boek. Alles wat er te zeggen valt moet je zelf uitvinden. Nog vragen?’

Josef schudde zijn hoofd.

Hij bracht zijn schoolspullen mee. Ik schat dat hij toen tien was. Hij zal dus al een schrift hebben gehad en niet alleen zijn lei. Hij draaide het schrift om en noteerde de namen van de schrijvers en de titels van de boeken allemaal onder elkaar achter in het schrift. Hij wilde alle boeken lezen. In de volgorde waarin ze in de bibliotheek van de bouwmeester op de twee planken stonden. Maar lezen was hem niet genoeg. Lezen was hem zijn leven lang niet genoeg. Wat dit betreft ben ik heel anders dan mijn vader was. Als ik een boek gelezen heb, laat ik het rondslingeren en op een gegeven moment verdwijnt het in ons huis. Het voorwerp interesseert me niet. Wat erin staat, zit na het lezen in mijn hoofd. Ik heb het liefst pockets. Omdat ze goedkoper zijn. Voor de prijs van een gebonden boek kun je drie of vier pockets kopen. Mijn vader verafschuwde pockets. Voor hem was zijn leven lang het voorwerp net zo belangrijk als de inhoud. Dat is een understatement. Het boek was heilig voor hem.

Tegen mijn man zei ik, voordat ik hem aan mijn vader voorstelde: ‘Hij gaat je zijn bibliotheek laten zien. Hij gaat je aanmoedigen een boek in handen te nemen. De manier waarop je het boek vasthoudt, hoe je erin bladert, hoe je het omslag eraf haalt, hoe je eraan ruikt, dat alles gaat bepalen of hij je mag of niet.’

‘Hoe moet ik dat dan doen?’ vroeg mijn man.

‘Dat weet ik niet,’ zei ik, ‘daar ben ik nooit achter gekomen.’

Hij wilde een boek niet alleen lezen, hij wilde het bezitten. Hij leende zelden boeken van een bibliotheek, van de openbare bibliotheek, de vakbondsbibliotheek, de provinciale bibliotheek, of met een leenaanvraag uit de Nationale Bibliotheek. Hij ging vaak naar dit soort openbare instellingen, nam hier een boek uit een kast, daar een, hij bladerde erin, streelde het, rook eraan en las er even in, soms noteerde hij de auteur en de titel en dan kocht hij het boek.

In de bibliotheek van bouwmeester Brugger ging hij aan het tafeltje zitten en begon hij het eerste boek over te schrijven. In zijn schrift. Algauw kwam hij elke middag na schooltijd. Als haar man er niet was, bracht de vrouw hem naar de herenkamer. Daarbij praatte ze zachtjes. Ze bracht hem een glas meikruidlimonade. En zei tegen haar zoon dat hij Josef niet moest storen. Als zijn schrift vol was, bedelde hij bij zijn moeder en tante Vev om geld, of hij stal schriften uit de schooltassen van zijn medescholieren, scheurde de beschreven bladzijden eruit en begroef ze in het bos en ging dan weer verder met overschrijven. Walter Scott, Ivanhoe, vertaald door Richard Zoozman, 352 pagina’s (het ligt hier naast me op mijn bureau, ik sla het open bij het begin van het verhaal). Als zijn medescholieren zeiden dat ze hun schrift waren kwijtgeraakt – ze wisten zelf ook niet waar – en hun leraar ze uitschold, omdat ze zulke luie honden waren, en ze moesten nablijven, of ervanlangs kregen met het Spaanse rietje, zat Josef in zijn bank, en zijn gezicht was uitdrukkingsloos, en toen een van de scholieren suggereerde dat hij zijn schrift helemaal niet was kwijtgeraakt, maar dat het uit zijn tas gestolen was, was iedereen in de klas verdacht, op één na: Josef.

Elke dag zat hij in de herenkamer van bouwmeester Brugger over te schrijven.

In de heerlijke, door de rivier de Don besproeide streken van het bekoorlijke Engeland, vond men in vroeger tijden een groot woud, dat zich uitstrekte over het voornaamste gedeelte der schoone heuvelen en valleien tusschen Sheffield en de vroolijke stad Doncaster. Daar spookte voorheen de beruchte draak van Wantey; daar werden vele van de gevechten op leven en dood geleverd tusschen de aanhangers van de Roode en die van de Witte Roos, en daar ook was het terrein van de benden dappere vrijbuiters, wier daden in de Engelsche liederen bezongen en daardoor zoo populair geworden zijn. Dat is het tooneel waarop een groot deel van de volgende geschiedenis zal afgespeeld worden…

De zoon van de bouwmeester hengelde naar aandacht. Hij was toch gekomen om met hem te spelen? En nu zat hij maar in de herenkamer. Josef keek hem aan, hij keek hem recht in zijn ogen en zei: ‘Zal ik tegen je vader zeggen dat je me stoort?’

‘Wat doe je eigenlijk in de herenkamer?’ vroeg de jongen.

‘Iets belangrijks,’ zei Josef.

‘Weet mijn vader wat je doet?’

‘Ja.’

‘Wil je me vertellen wat je doet?’

‘Nee.’

‘En waarom niet?’

‘Het is geheim.’

‘Waar heeft het mee te maken?’

‘Dat mag ik niet zeggen.’

‘Met politiek soms?’

‘Dat mag ik niet zeggen.’

‘En als ik het aan mijn vader vraag, wat dan?’

‘Dan zal hij zeggen dat het je niets aangaat.’

‘Maar het is mijn vader en niet de jouwe.’

‘Jouw vader en ik moeten een geheime missie volbrengen. Iets heel belangrijks.’

‘Dat geloof ik niet.’

‘Wat jij wel of niet gelooft, is totaal onbelangrijk.’

‘En waarom mag ik niet meedoen?’

‘Omdat je te dom bent.’

‘Ik ben niet dom.’

‘Dat denken alle domkoppen.’

‘Ik ben meer dan jij.’

‘En wat levert het je op?’

Ik zei al eerder dat mijn vader niet veel over zichzelf vertelde en over zijn kindertijd vertelde hij al helemaal niet graag. Maar over dit gesprek heeft hij wel verteld. Vaak. Elke keer alsof hij het ons voor het eerst vertelde. En altijd weer een beetje anders. En altijd klonk er verachting in zijn stem door. We wisten wat er van de zoon van bouwmeester Brugger geworden was. Toen de nazi’s in Oostenrijk aan de macht kwamen, was hij een van de eersten die zich bij de Hitlerjugend aanmeldden, hij maakte meteen carrière en nog voor zijn twintigste verhuisde hij naar de stad, naar Salzburg, en werd hij lid van de ss. Het schijnt dat hij daar de boekverbrandingen heeft helpen organiseren. Uit de manier waarop mijn vader over hem vertelde leidde ik af dat de zoon van de bouwmeester alles alleen maar had gedaan om zijn jeugdvriend Josef te bewijzen dat hij ook iets in zijn mars had. Hij heeft de oorlog ongedeerd doorstaan, mijn vader is veel van zijn dromen en een half been kwijtgeraakt. 1-0 voor de zoon van de bouwmeester.

Op een gegeven moment kreeg de bouwmeester in de gaten wat Josef in de herenkamer deed. Niet alleen lezen dus. Toen waren er al tien schriften volgeschreven. In een priegelig, regelmatig handschrift. Bijna een derde van Ivanhoe. Bouwmeester Brugger was ontroerd. Tot diep in zijn hart. Dat boeken voor een jongen van tien zo veel konden betekenen! ‘Wil je soms mijn hele bibliotheek overschrijven?’ riep hij uit. Hij was zo ontroerd dat de tranen hem over de wangen liepen. Hij had fijn cementstof op zijn wangen omdat hij van een bouwplaats kwam, hij kwam namelijk altijd van een bouwplaats, de tranen trokken duidelijk zichtbare sporen links en rechts van zijn neus, links en rechts langs zijn mondhoeken en verder over zijn onderkin tot onder de kraag van zijn overhemd, waar ze verdwenen. Zijn vrouw schrok, ze dacht dat er iets was gebeurd, iets met een zuur of zo. Ze vroeg wat er was gebeurd. ‘Het merkwaardigste wat jij en ik ooit hebben meegemaakt,’ zei haar man en hij vertelde het haar. ‘En we zullen van onze levensdagen nooit meer zoiets merkwaardigs meemaken.’ Zijn vrouw was niet ontroerd, ze voelde weerzin. Het was voor haar alsof de jongen het boek opvrat. Het begon met een boek, en dan, wat gebeurde er dan? Dus voelde de bouwmeester uiteindelijk ook weerzin. Hij gaf Josef zijn Ivanhoe cadeau (het exemplaar dat hier op mijn bureau ligt). En hij nodigde hem niet meer uit in de bibliotheek in zijn huis. Hij wilde ook niet meer dat zijn zoon met hem omging.

‘Josef is niks voor jou. Ik weet niet voor wie hij wel iets is.’

De smalle, bleke jongen aan wiens gezicht hij niets kon aflezen en zijn vrouw ook niet en zijn zoon ook niet, niemand kon dat of zou dat ooit kunnen, hij vond de jongen griezelig. Hij had de pastoor beloofd dat hij aan de opleiding van Josef zou meebetalen. Dat heeft hij niet gedaan. Die belofte is de bouwmeester uit Mariapfarr in de Lungau niet nagekomen.

De pastoor heeft zich om Josef bekommerd. Hij lachte fijntjes om het overschrijven van de boeken. In de middeleeuwen hadden monniken de hele dag niets anders gedaan, en als ze het niet hadden gedaan, dan stonden we er nu mooi op, zei hij. Hij meldde Josef aan voor het gymnasium in Salzburg. En regelde een plek op een katholiek internaat.

Josef was een goede leerling, niet altijd de beste van zijn klas, maar voor geen enkel vak kreeg hij minder dan ‘bevredigend’ op zijn rapport – en dat alleen voor lichamelijke opvoeding, waar toch geen mens belang aan hechtte. Met Kerstmis, Pasen en in de zomervakantie ging hij naar huis. Vaak meldde hij zich vrijwillig aan voor de schoonmaak van het internaat, zodat hij nog mocht blijven en niet direct naar huis hoefde. Hij had het naar zijn zin in het internaat. Het was een fijne manier van alleen zijn, als hij ’s avonds op de slaapzaal samen met de vijftig andere jongens naar bed ging, zijn hoofd diep in zijn kussen, en de boenwas rook en het mottenpoeder en fantaseerde tot hij in slaap viel en zijn ware fantasieën tot hem kwamen.

Een half jaar voor zijn eindexamen werd hij opgeroepen voor het leger. Voor zover ik weet moest hij al snel naar Rusland, maar details liet hij zich nooit ontfutselen. Naar een heel koud land ging hij. Op een dag liepen de jonge soldaten bij dertig graden onder nul over een akker en de wind blies ze in het gezicht, zodat het aanvoelde als veertig graden onder nul of nog kouder, en toen kwamen ze in een bos, daar was het nog maar vijftien graden onder nul en waaien deed het er niet, het voelde als een warme huiskamer, en daar zijn de jonge soldaten gaan liggen, hun hoofd op de wortels van een boom, hun handen onder hun linker- of rechterwang gevouwen, omdat ze zo moe waren en zo verlangden naar hun bed thuis, en ze vielen in slaap en veel van hen vroren dood, sommigen verloren alleen een hand of een arm. Onze vader zijn rechterbeen. ‘Ze stierven of ze stierven bijna, als helden of idioten’ – dat heb ik mijn oom Lorenz meer dan eens horen zeggen.

Onze vader kwam in een veldhospitaal terecht, waar ze zijn onderbeen amputeerden, en in het veldhospitaal leerde hij Grete Moosbrugger kennen. Zij werd onze moeder.

We zeiden mama. Onze vader wilde het zo. Omdat hij dacht dat het modern klonk. Modern was onze moeder niet. Ze kwam diep uit de bossen, haar broers waren wilde types. Toen haar ouders overleden was de oudste, oom Heinrich, misschien zeventien of achttien. De kinderen moesten voor zichzelf zorgen. Geen mens die ze hielp. Ze geloofden niet in de kerk en ook niet in Hitler. Tante Irma wel in Hitler. Die was voor haar modern. Oom Lorenz zei dat ze niets van hem hoefde te verwachten. Dat had ze ook niet gedaan, zei ze na de oorlog. Onze vader was ervan overtuigd dat zulke mensen beter waren, diep vanbinnen. Net als hij. Die immers ook van een soort ‘bagage’ afstamde. Hij citeerde Rilke: ‘Want armoede is een grote glans van binnenuit.’ Maar zoals hij het citeerde, klonk het alsof het over andere mensen ging, niet over ons, alsof hij naar de armen keek, maar er zelf niet toe behoorde, alsof hij alleen op die glans wilde wijzen. Alsof hij beschikte over een objectieve, rechtvaardige blik. Ik denk dat mijn vader van mening was dat mensen die helemaal onder aan de ladder staan, uit de verste uithoek van het land, het in de stad gemakkelijker hebben. Dat ze niets hebben wat ze op het platteland moeten achterlaten. Dat ze geen verlangen hebben naar de weides en de akkers en het vee. Ze komen naar de stad en raken er snel gewend. Als ze leren, tenminste. Allereerst de taal van de stad en de taal van de nieuwe tijd.

Alle kinderen in onze omgeving zeiden ‘vader’ en ‘moeder’ tegen hun ouders. Onze moeder vermaande haar man zachtjes: ‘Als ze ook per se “moeder” willen zeggen, laat ze toch.” Zelf had ze haar vader nooit aangesproken. Omdat hij ook nooit met haar had gepraat. Wij zeiden ‘moeder’ – tot vader binnenkwam, dan zeiden we ‘mama’. En algauw zeiden we alleen nog ‘mama’. Mama en papa. Als er andere kinderen bij ons thuis waren, vermeed ik het mijn ouders aan te spreken en als ik op school over thuis vertelde, had ik het over moeder en vader. Pas later, toen we in de stad woonden en onze moeder al niet meer leefde en ik andere kinderen ook ‘mama’ en ‘papa’ hoorde zeggen, voegde ik mij daarin. En uiteindelijk zei ik tegen onze stiefmoeder ook ‘mama’.

Toen ze elkaar leerden kennen, was de oorlog voor hem voorbij. Maar helemaal zeker was hij er niet van geweest. Keer op keer keek hij naar de blauw-rode stomp onder zijn knie. Alsof daar nog iets van terecht kon komen. Dat ze hem misschien toch nog terugstuurden naar het front. Met één been kon je ook nog schieten, zei hij, alleen niet meer wegrennen. Onze toekomstige moeder vertrouwde het ook nog niet helemaal. Ze had als verpleegster in het veldhospitaal mannen gezien die alleen nog door hun uniform bij elkaar werden gehouden. Die bevelen waren toch niet te begrijpen. Het was alsof ze de wereld van een afstand bekeken, zij allebei. Alsof ze er per ongeluk in verzeild waren geraakt. In die ellende. Die ‘oorlogsellende’. Een wereld waarin alles mogelijk leek. Ook dat een invalide naar het front werd teruggestuurd.

Het was niet hij die haar een belofte voor het leven deed, zoals een man hoorde te doen. Uiteindelijk deed zij dat, Grete. Want zij, Grete, was degene die moedeloos werd bij het idee dat deze invalide man zou vertrekken nog voor hij haar een aanzoek had gedaan. Ze had namelijk het gevoel gekregen dat er niet meer genoeg mannen waren, zodat er straks niet één meer voor haar over was. Dat was wat ze stiekem hoopte: dat ze niet zou overblijven. De rest was van ondergeschikt belang. Ze vond zichzelf niet knap. Maar hij zag er goed uit en zou er nog veel beter uit gaan zien als hij eindelijk genoeg te eten kreeg voorgezet en de zon eindelijk de bleke tint van zijn gezicht zou verdrijven. Hij had haar zo liefdevol aangekeken toen ze voor de nacht afscheid van hem had genomen. In het veldhospitaal was het simpelste ‘welterusten’ een afscheid, voor de zekerheid. Hij oefende nu om met krukken te lopen en zij hielp hem daarbij, maar hij deed heel onhandig. Wat zij prima vond, want dan had hij haar nog langer nodig. Vaak moest ze hem opvangen, deze lichte man, die gegarandeerd minder woog dan zij. Zij was mollig, ze wist niet of hij daarop viel. Er kwam een ingenieur met een prothese, die hij bij hem aanpaste, hij mat zijn rechtervoet voor de linker orthopedische schoen, die meteen aan de prothese vastgemaakt zou worden, vastgelijmd. Moest ze de man erop attenderen dat de prothesevoet dan omgekeerd gemaakt moest worden, zodat Josef uiteindelijk niet twee rechtervoeten zou hebben? De ingenieur was geen vakman, Grete vermoedde dat hij zich daarom ingenieur noemde.

Nu heeft Josef me niet meer nodig. Dat was haar angst. Toen ik het er eens over had met mijn zus Renate, zei die: ‘Zou ze gedacht hebben dat ze als vrouw alleen maar nodig was, en niet om van te houden?’