WINTEREN

Katherine May

Winteren

De kracht van rust en afzondering in moeilijke tijden

Vertaald door Ariane Schluter

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor dit boek een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave is mede tot stand gekomen met een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Wintering. Riverhead Books, imprint of Penguin Random House LLC

© 2020 Katherine May

© 2021 Nederlandse vertaling Ariane Schluter / Uitgeverij Nieuw

Amsterdam Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld en schutbladen © Two Associates

Foto auteur © Sara Norling

NUR 320

ISBN 978 90 468 2886 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2021, met ISBN 978 90 468 2885 4

Voor iedereen die gewinterd heeft

Boven het met smeltende sneeuw besproet gewest Krasten en speculeerden de roeken op hun nest En vanuit de toppen van de olmen, delicaat als bloeiend graan, Zagen zij – wat wij beneden niet konden – de Winter Heengaan.

Edward Thomas, ‘Dooi’

PROLOOG

September

Nazomer

Sommige winters treden in als de zon volop schijnt. Deze ene winter begon op een stralende dag, vroeg in september, een week voor mijn veertigste verjaardag.

Ik vierde het met vrienden op het strand van Folkestone, dat in Het Kanaal uitsteekt alsof het naar Frankrijk reikt. Het was de aftrap van twee weken lang lunchafspraken en borrels; op die manier hoopte ik geen groot feest te hoeven geven en voorzichtig mijn volgende decennium in te luiden. De foto’s van die dag maken nu een absurde indruk. Met een opgewonden verjaardagsgevoel fotografeerde ik de kustplaats, badend in de gloed van een warme nazomer. De klassiek ogende wasserette waar we langskwamen op onze wandeling vanaf het parkeerterrein. De pastelkleurige betonnen strandhuisjes in een keurig rijtje langs de kust. De kinderen van onze vrienden die met onze zoon over de kustlijn sprongen en pootje baadden in een onvoorstelbaar blauwgroene zee. De bak speculaasijs die ik at terwijl ze speelden.

Er zijn geen foto’s van mijn man, H. Dat is niet per se opmerkelijk: ik maak elke keer weer foto’s van mijn zoon Bert en van de zee. Maar wel opmerkelijk is de fotografische leemte tussen die middag en twee dagen later; pas dan is er weer een foto, eentje van H die liggend in een ziekenhuisbed er een lachje probeert uit te persen voor de camera.

Op het idyllische strand klaagde H al dat hij zich niet lekker voelde. Er gingen geen alarmbellen rinkelen; uit ervaring weet ik dat je met een jong kind in huis aan de lopende band te maken krijgt met bacillen die keelpijn, huiduitslag, een verstopte neus en maagpijn veroorzaken. H deed ook niet moeilijk. Maar toen we na de lunch, waarbij hij geen hap door zijn keel kreeg, naar de speelplaats boven op de rotsen liepen, verdween hij een poosje uit het zicht. Ik nam een foto van Bert die in de zandbak speelde, een sliert zeewier als een staart vastgeplakt aan de achterkant van zijn broek. Toen H terugkwam vertelde hij dat hij had overgegeven.

‘O nee!’ herinner ik me dat ik meelevend probeerde te zeggen, terwijl ik stiekem dacht hoe vervelend het was. We zouden de boel vroegtijdig moeten opbreken en naar huis moeten gaan, waar hij waarschijnlijk in bed zou moeten uitzieken. Hij hield zijn middel vast, maar dat leek niet bijzonder verontrustend gezien de omstandigheden. Ik maakte geen aanstalten om te vertrekken en dat viel kennelijk op, want het staat in mijn geheugen gegrift hoe ik plotseling werd opgeschrikt toen een vriend van ons – een van onze oudste vrienden, die we al kenden vanaf de schoolbanken – mijn schouder aanraakte en zei: ‘Volgens mij is H heel erg ziek, Katherine.’

‘Serieus?’ vroeg ik. ‘Zou je denken?’ Ik keek om en zag hoe H grimaste, zijn gezicht glom van het zweet. Ik zei dat ik de auto ging halen.

Toen we thuiskwamen dacht ik nog steeds dat het een gewone buikgriep was. H ging naar bed en ik probeerde iets leuks te verzinnen voor Bert, nu zijn strandmiddag hem door de neus was geboord. Maar twee uur later riep H of ik even boven wilde komen en toen ik kwam was hij zich aan het aankleden. ‘Ik denk dat ik naar het ziekenhuis moet,’ zei hij. Ik was zo overrompeld dat ik in de lach schoot.

Met een infuus in zijn hand zat H op een plastic wachtkamerstoel en hij zag er ellendig uit. Het was zaterdagavond. In de bomvolle ruimte zaten rugbyspelers die hun gebroken vingers bewonderden, dronkenlappen met gehavende gezichten en gekromde bejaarden in rolstoelen, met verzorgers die weigerden ze mee terug te nemen naar het verpleeghuis. Ik had Bert bij de buren gebracht en beloofd dat ik binnen een paar uur weer terug zou zijn, maar algauw stuurde ik een bericht met de vraag of hij mocht blijven logeren. Het was al na middernacht toen ik H achterliet en hij was nog steeds niet naar een afdeling gebracht.

Ik ging naar huis en deed geen oog dicht. Toen ik de volgende ochtend terugging bleek de toestand verslechterd. H was wazig en had hoge koorts. De pijn was door de nacht heen steeds erger geworden, zei hij, maar toen hij het niet meer uithield werd er bij de verpleging net van dienst gewisseld, waardoor niemand hem pijnstillers kon geven. Vervolgens was de appendix van zijn blindedarm opengebarsten. Hij voelde het gebeuren. Hij schreeuwde het uit van de pijn, waarop de afdelingsverpleegkundige tegen hem uitvoer dat hij onbeschoft was en moeilijk deed. De man in het bed naast H moest helemaal overeind komen om hem te verdedigen; door de gordijnen riep hij naar ons: ‘Ze deden helemaal niks en hij is er slecht aan toe hoor, die arme kerel.’

Nog steeds wees niets op een ingreep. H was bang.

Hierna werd ik ook bang. Kennelijk was er iets gevaarlijks en verschrikkelijks gebeurd terwijl ik mijn post had verlaten. En het gevaar was niet geweken, want de verpleging en de artsen leken op hun dooie gemak rond te lopen, alsof er helemaal geen haast bij was, alsof je maar gewoon achterover moest gaan liggen en zonder een kik te geven je organen uiteen moest laten scheuren. Met een plotselinge woede voelde ik dat ik hem kon verliezen. Hij had duidelijk iemand nodig aan zijn bed die het voor hem opnam, dus dat is wat ik deed. Ik week niet meer van zijn zijde, negeerde de bezoekuren en toen de pijn ondraaglijk werd, bleef ik net zo lang achter de afdelingszuster aan lopen tot ze hem hielp. Gewoonlijk ben ik nog te verlegen om mijn eigen pizza te bestellen, maar dit was anders. Het was ik versus hen, het lijden van mijn man versus hun starre schema. Ik zou geen duimbreed wijken.

Ik ging die avond pas om negen uur weg en belde ieder uur tot hij veilig en wel in de operatiekamer lag. Het kon me niet schelen dat ik lastig was. Daarna lag ik wakker tot hij er weer uit was en ik gehoord had dat hij geen pijn had. Vervolgens kon ik evengoed de slaap niet vatten. Op zulke momenten voelt slapen als vallen; je zakt even weg in een aangename zwartheid, maar dan schiet je alweer wakker en staar je rond in het donker alsof je in de korrelige nacht misschien iets zou kunnen ontwaren. Het enige wat ik tegenkwam waren mijn eigen angstvisioenen: het ondraaglijke feit van zijn lijden en het schrikbeeld van alleen achterblijven en zonder hem verder moeten.

De hele week bleef ik onder schooltijd bij hem waken. Ik was er toen de chirurg met iets van ontzag in zijn stem de ernst van de infectie uitlegde. Ik was er om me druk te maken over H’s temperatuur die maar niet wilde zakken, over de zuurstofwaarden in zijn bloed die maar niet normaal werden. Ik hielp hem rustige rondjes te lopen over de afdeling en keek toe hoe hij daarna in slaap viel – soms gleed hij midden in een zin weg. Ik trok hem schone kleren aan en nam kleine beetjes eten voor hem mee. Ik probeerde Berts angst om zijn vader weg te nemen, die plotseling vastgekoppeld lag aan allemaal draden en buisjes en bliepende machines.

Ergens midden in deze rampspoed opende zich een ruimte. Ik bracht urenlang door in de auto, van en naar het ziekenhuis; aan de rand van H’s bed terwijl hij wegdommelde, wachtend in de kantine terwijl de verpleegkundigen hun ronde deden. Mijn dagen waren gespannen en loom tegelijkertijd: ik moest me constant ergens melden en bereikbaar en alert zijn, maar ik was ook overbodig, een indringer. Een groot deel van de tijd zat ik om me heen te kijken, vroeg ik me af wat ik moest doen; mijn hersens werkten op volle toeren om deze nieuwe ervaringen te ordenen, ze een plek te geven.

En in al die ruimte leek het ineens onvermijdelijk dat dit zou gebeuren. Er woedde al een vreemde, onbedwingbare storm door mijn leven en dit was gewoon nóg een uitvloeisel ervan. Pas een week daarvoor had ik mijn ontslag ingediend als universitair docent, omdat ik hoopte dat mijn leven erop vooruit zou gaan zonder de voortdurende stress en het lawaai van de moderne universiteit. En nu zat ik hier, met zorgverlof, in de drukke weken aan het begin van een semester. Ongetwijfeld stelde ik ieders geduld op de proef, maar er was niemand anders die deze puinhoop kon oplossen.

Daarnaast was ik net klaar met mijn eerste boek in zes jaar en kwam er nog een deadline aan. Mijn zoon was pas net weer naar school na de lange zomervakantie en ik maakte me de gebruikelijke moederlijke zorgen of hij wel kon voldoen aan de uitdagingen van het eerste jaar. Er was al sprake van verandering en hier was een gelijksoortig fenomeen, sterfelijkheid, die niet zozeer op mijn deur klopte, als wel hem als een bijzonder wrede, onrechtmatige politiemacht intrapte.

Op mijn dertigste verjaardag had ik het klaargespeeld om onuitgenodigd bij een herdenking binnen te vallen. Ik had met een vriendin in een pub afgesproken en toen ik naar binnen stommelde kwam ik erachter dat hij was afgehuurd voor de nazit van een Ierse begrafenis. Iedereen in de ruimte was in het zwart en er speelde een strijkje in de hoek, twee jonge vrouwen op een viool, die volksliedjes zongen. Ik had natuurlijk meteen rechtsomkeert moeten maken, maar ik was bang dat mijn vriendin me dan niet zou vinden en het regende. Ik dacht: ik verstop me gewoon zo onopvallend mogelijk bij de deur. Eigenlijk weet ik niet wat ik dacht; ieder weldenkend mens zou zijn weggegaan en een bericht hebben gestuurd. Maar ik bleef en dacht: heb ík weer, een soort voorbode van de dood om het einde van mijn jeugdige twintiger jaren te markeren.

De situatie werd alleen maar erger toen mijn vriendin arriveerde; ze bleek een opvallende gelijkenis te vertonen met een van de vrouwen van het strijkje, dat zich ondertussen achter de schermen had teruggetrokken. Ik was niet de enige die dat zag, kennelijk hield ook de familie van de overledene haar voor de inmiddels verdwenen violiste. Ze omhelsden mijn vriendin, schudden haar hand, klopten op haar rug, en stonden er nadrukkelijk op dat ze iets bleef drinken. Omdat mijn vriendin geen idee had wat er in vredesnaam gebeurde en, zoals ik later hoorde, maar aannam dat dit gewoon de warme gastvrijheid van de Ieren was, stemde ze toe en ze wist zelfs vragen over haar muzikale talent te pareren met wat als bescheidenheid kon worden opgevat, maar in feite vierkante ontkenning was. We wisten alleen weg te komen omdat we kaartjes hadden voor een toneelvoorstelling, die het onomstotelijke bewijs leverden dat we ergens anders moesten zijn.

Het hele voorval had iets weg van een shakespeareaanse klucht die alleen voor mij werd opgevoerd. Maar achteraf gezien was het nog best grappig. Op de dag dat ik over de drempel stapte van mijn eenenveertigste levensjaar, was H net uit het ziekenhuis en waren al mijn verjaardagsborrels afgelast. Om tien uur ’s avonds riep Bert of ik boven wilde komen en prompt kotste hij me helemaal onder. Hij bleef overgeven tot diep in de nacht. Maar tegen die tijd maakte dat niet meer uit, omdat ik de hoop op slapen toch al had opgegeven. Er was al iets verschoven.

Er zitten gaten in het weefsel van de wereld van alledag en soms ontsluiten die zich en val je erdoorheen en kom je ergens anders terecht. Ergens Anders heeft een ander tempo ten opzichte van het hier en nu, waar iedereen maar doorgaat. Ergens Anders wonen geesten, voor het oog verborgen en alleen vluchtig waargenomen door de mensen in de echte wereld. Ergens Anders is alles vertraagd, waardoor je achter de feiten aan loopt. Misschien stond ik al te wankelen op de rand van Ergens Anders; maar nu viel ik erdoorheen, zo simpel en onopvallend als gefilterd stof tussen de vloerplanken. Ik was verrast toen ik ontdekte dat ik me er thuis voelde.

De winter was begonnen.

Iedereen wintert vroeg of laat, sommige mensen winteren steeds opnieuw.

Winteren is een periode in de kou. Het is een braakliggende fase in je leven waarin je afgesneden bent van de wereld, je afgewezen voelt, buitenspel gezet, belemmerd in je vooruitgang, of gedwongen in de rol van buitenstaander. Misschien vloeit het voort uit een ziekte, of een ingrijpende gebeurtenis als een overlijden of de geboorte van een kind; misschien komt het door een krenking of mislukking. Misschien bevind je je in een overgangsperiode en ben je tijdelijk tussen twee werelden gevallen. Sommige winters besluipen ons trager, gaan gepaard met een langzaam doodbloedende relatie, met de steeds zwaarder wegende verantwoordelijkheid voor onze ouders, die naarmate ze ouder worden meer zorg nodig hebben, met het stukje bij beetje verlies aan vertrouwen. Sommige winters zijn ontstellend onverwachts, bijvoorbeeld als je op een dag ontdekt dat je capaciteiten overbodig worden bevonden, dat het bedrijf waarvoor je werkt failliet gaat, of dat je partner verliefd is geworden op iemand anders. Hoe het zich ook aandient, winteren is meestal onvrijwillig, eenzaam en intens pijnlijk.

Maar het is ook onvermijdelijk. We willen niets liever dan geloven dat het leven één lange zomer is en dat het aan onszelf ligt als dat niet het geval is. We dromen van een tropisch warm leefgebied, voor eeuwig dicht bij de zon, een eindeloos, onveranderlijk hoogseizoen. Maar zo is het leven niet. Emotioneel gezien zijn we gevoelig voor verstikkende zomers en neerslachtige, donkere winters, voor plotselinge temperatuurdalingen, voor licht en schaduw. Zelfs al zouden we door gelukkig toeval en uitzonderlijke zelfbeheersing onze gezondheid en ons geluk in eigen hand kunnen houden, dan nog konden we de winter niet ontlopen. Onze ouders zouden immers op leeftijd raken en overlijden, onze vrienden zouden ons af en toe in de steek laten, het politieke gekonkel zou uiteindelijk op ons gemoed drukken. Vroeg of laat zouden we het verknallen. De winter zou stilletjes zijn intrede doen.

Ik heb al vroeg leren winteren. Als een van de vele meisjes van mijn leeftijd bij wie autisme nog niet werd gediagnosticeerd, heb ik me in mijn jeugd voortdurend in de kou voelen staan. Op mijn zeventiende belandde ik in zo’n diepe depressie dat ik maandenlang volkomen lamgeslagen was. Ik was ervan overtuigd dat ik het niet zou overleven. Ik was ervan overtuigd dat ik dat ook niet wilde. Maar ergens daar, in de diepte, ontdekte ik de kiem van de wil om te leven en de hardnekkigheid ervan verraste me. Sterker nog, ik werd er vreemd optimistisch van. De winter had me uitgewist, omvergeblazen. In die spierwitte wereld zag ik de kans om mezelf opnieuw uit te vinden. Bijna verontschuldigend begon ik een ander soort persoonlijkheid te ontwikkelen; iemand die af en toe bot was, die niet altijd het juiste deed en die kennelijk altijd weer gekwetst werd met haar domme grote hart, maar ook iemand die het verdiende er te zijn omdat ze nu iets te geven had.

Jarenlang vertelde ik aan iedereen die het maar horen wilde: ‘Op mijn zeventiende heb ik een diepe crisis doorgemaakt.’ De meeste mensen werden erdoor in verlegenheid gebracht, maar sommigen waren dankbaar omdat ze zich in mijn verhaal herkenden. Ik was er in elk geval stellig van overtuigd dat we over die dingen moesten praten en dat ik ze moest delen omdat ik een paar methodes had geleerd om ermee om te gaan. Niet dat ik daardoor verschoond bleef van een terugval, en nog een terugval, maar elke keer werd het gevaar minder groot. Ik begon mijn winters te herkennen: hun lengte en breedte, hun zwaarte. Ik wist dat ze voorbij zouden gaan. Ik wist dat ik een zo aangenaam mogelijke manier moest vinden om ze uit te zingen tot het lente werd.

Ik weet dat ik hiermee de beleefdheidsregels aan mijn laars lap. De momenten dat we niet in de pas lopen met het dagelijks leven blijven taboe. We hebben niet geleerd om het winteren te erkennen of om toe te geven dat het onvermijdelijk is. We zijn eerder geneigd het als een vernedering te zien, iets wat verborgen moet worden gehouden opdat we de wereld niet te veel aan het schrikken maken. Naar buiten toe doen we alsof er niets aan de hand is en vanbinnen gaan we kapot; we doen alsof we de pijn van iemand anders niet zien. We beschouwen elk winteren als een gênante afwijking die je zou moeten verbergen of ontkennen. Dat betekent dat we van een volstrekt normaal proces een geheim hebben gemaakt en daarmee degenen die het moeten doorstaan een pariastatus hebben gegeven, die hen dwingt zich uit het dagelijks leven terug te trekken om hun mislukking te maskeren. Maar we betalen hier een hoge prijs voor. Het winteren brengt een paar van de meest diepgaande en inzichtelijke momenten van ons menselijk bestaan teweeg en er schuilt wijsheid in hen die gewinterd hebben.

In onze huidige samenleving, waarin iedereen het altijd druk heeft, proberen we het begin van een winter constant op te schorten. We durven zijn bijtende kou nooit te voelen en we durven niet te laten zien hoe hij ons verwoest. Een snijdende winter op zijn tijd zou ons goed doen. We moeten het idee loslaten dat die periodes in ons leven op een of andere manier belachelijk zijn, een tekort aan durf, een gebrek aan wilskracht. We moeten niet meer proberen ze te ontkennen of weg te duwen. Ze zijn wezenlijk en ze vragen iets van ons. We moeten leren de winter toe te laten. Het mag dan geen vrijwillige keuze zijn om te winteren, maar hóé we winteren staat ons vrij.

Een verrassend aantal romans en sprookjes speelt zich af in de sneeuw. Onze kennis van de winter werd ons haast met de paplepel ingegoten en vormt een deel van onze jeugd. Alle zorgvuldige voorbereidingen die de dieren treffen om de koude, voedselarme maanden door te komen; winterslaap en vogeltrek, loofbomen die hun bladeren laten vallen. Dat is geen toeval. De veranderingen die in de winter plaatsvinden zijn een soort alchemie, een door gewone wezens uitgevoerde toverkunst om te overleven. Slaapmuizen die vetreserves aanleggen om te overwinteren, zwaluwen die oversteken naar Zuid-Afrika, bomen die de laatste weken van de herfst opvlammen. Het is allemaal goed en wel om de overvloedige maanden van de lente en de zomer te overleven, maar in de winter zien we pas echt in volle glorie hoe de natuur floreert in schrale tijden.

Planten en dieren verzetten zich niet tegen de winter; ze doen niet alsof het niet aan de hand is, en proberen niet hetzelfde leven te blijven leiden dat ze in de zomer leidden. Ze bereiden zich voor. Ze passen zich aan. Ze ondergaan opmerkelijke metamorfosen om hem door te komen. De winter is een tijd van afzondering, van schaarse middelen maximaal benutten, van genadeloze efficiëntie en uit het zicht verdwijnen; maar daar vindt ook de transformatie plaats. De winter is niet het einde van de levenscyclus, maar de beproeving ervan.

Als we niet langer wensen dat het zomer is, kan de winter een schitterend seizoen zijn, waarin de wereld een schrale pracht aanneemt en zelfs de stoeptegels glinsteren. Het is een tijd voor reflectie en herstel, voor langzaam weer opladen, een tijd om schoon schip te maken.

Die intens oubollige dingen doen – kalmer aan doen, meer vrije tijd nemen, genoeg slaap krijgen, uitrusten – wordt tegenwoordig als een radicale daad gezien, maar het is van wezenlijk belang. Het is een keerpunt dat we allemaal kennen, een beslissend moment waarop je een huid moet afwerpen. Als je die afwerpt, komen alle pijnlijke zenuwuiteinden bloot te liggen en voel je je zo’n open wond dat je een tijdje goed voor jezelf moet zorgen. Als je hem niet afwerpt, zal die huid om je heen verharden.

Het is een van de belangrijkste keuzes die je ooit zult maken.

Oktober

Voorbereiden

Ik ben bagels aan het bakken. Of beter gezegd, ik bak er helemaal niks van.

Het recept dat ik gebruik belooft stijf deeg en ik was goed op weg, totdat er in de mixer iets knapte, waardoor het ding begon te krijsen alsof ik het iets had aangedaan. Maar ik liet me niet ontmoedigen, keerde het deeg om op mijn keukenwerkblad en kneedde het tien minuten, legde het daarna in een ingevette kom en liet het rijzen op de warme lievelingsplek van de kat op de vloer van de woonkamer, waar de leidingen van de centrale verwarming dicht aan de oppervlakte liggen.

Een uur later was er kennelijk nog niets gebeurd, dus ik liet het nog een uur staan voordat ik mijn geduld verloor en er toch maar ringetjes van maakte. Pas nadat ik ze had gepocheerd (terwijl ik machteloos moest toekijken hoe ze in rare croissantvormen uit elkaar vielen) en in de hete oven gezet, kwam het in me op de uiterste houdbaarheidsdatum van het blikje gist dat ik had gebruikt te checken: januari 2013. Vijf jaar over datum. Ik vermoed dat ik het nog voor de geboorte van mijn zoon heb gekocht, toen ik voor het laatst de tijd had om me in de bereiding van gistproducten te verdiepen.

De bagels zijn – hoe verrassend – niet te eten. Geen punt. Ik bak niet omdat ik honger heb, ik bak om met mijn handen bezig te blijven. Het was weliswaar niet de bedoeling dat ik er mijn tanden op stuk zou bijten (zowel letterlijk als figuurlijk), maar met die bagels werd er toch een gapend gat gedicht in mijn dag, dat gevuld had moeten zijn met lesgeven, en door ze te maken waren mijn sombere gedachten verdreven, in ieder geval voor een tijdje.

H is gezond en wel weer thuis, en is zelfs weer vrolijk aan het werk gegaan. Ik zit nog steeds thuis. Na jarenlang op de toppen van mijn kunnen te hebben doorgejakkerd, heeft mijn stressniveau een soort climax bereikt. Ik voel me fysiek niet in staat om aan het werk te gaan, alsof ik aan mijn huis vastzit met een stuk elastiek dat me, telkens wanneer ik een poging waag, weer naar binnen trekt. Het zijn geen kuren, het is een volkomen fysieke weigering. Ik heb mezelf hier nu al een hele tijd doorheen geduwd, maar uiteindelijk is er iets geknapt. Misschien letterlijk. Terwijl H in het ziekenhuis lag, voelde ik langs de rechterkant van mijn onderbuik een vervelende pijn opspelen, waarvan ik aannam dat die te maken had met dat ik te veel meeleefde met zijn blindedarmontsteking. Maar de pijn bleef aanhouden en leek zelfs erger te worden terwijl H opknapte. Bij de minste of geringste inspanning kromp ik al in elkaar. Een week geleden stond ik ineens dubbelgeklapt over mijn universiteitslessenaar en kon ik aan niets anders meer denken dan aan de pijn die ik voelde. Ik nam de bus naar huis en sindsdien ben ik de deur vrijwel niet meer uit geweest.

Er volgde een ongemakkelijk gesprek met mijn huisarts, waarin ik toegaf dat ik al ongeveer een jaar lang angstvallig alle belangrijke signalen van darmkanker had genegeerd; ik kreeg een verwijzing voor dringend nader onderzoek en werd ziek gemeld. Ik heb sterk het gevoel dat ik de stress zo hoog heb laten oplopen dat hij is gaan vreten aan me, dat ik eerder om hulp had moeten vragen. Maar stress is ook iets beschamends, een verklaring dat ik niet tegen druk bestand ben. Stiekem ben ik blij dat ik met een fysieke pijn worstel, liever dan het vagere gevoel van verpletterd zijn. Op een of andere manier voelt het concreter. Ik kan me erachter verschuilen en zeggen Zie je wel, het is niet zo dat ik mijn werk niet aankan. Ik ben echt ziek.

Ik heb nu urenlang de tijd om over al die dingen na te denken en het is te mistig in mijn hoofd om me op iets anders te concentreren. Sinds ik ziek ben heb ik heel veel in de keuken gestaan. Koken en bakken is een prettige, lichte bezigheid, die ik op het moment nog net voor elkaar krijg. Niet dat koken nou zo nieuw voor me is, ik heb het altijd graag gedaan. Maar de laatste paar jaar had ik er geen tijd meer voor, ook niet voor het bijkomende plezier van ingrediënten kopen. Ik had een druk leven en in de algehele haast zijn die belangrijke delen van mijn identiteit in het gedrang gekomen. Ik heb het wel gemist, maar op een onverschillige manier. Wat kun je doen als je alles al doet?

Het punt van ‘alles’ is dat het op den duur verschrikkelijk veel lijkt op niets: gewoonweg één lange waas van geren en gevlieg, ontdaan van elke betekenis. Terwijl ik een kind opvoedde en boeken schreef en een fulltimebaan had waarbij ik vaak nog in de weekenden doorwerkte, is de tijd zo omgevlogen dat ik er geen goed beeld meer van heb. Niet dat de voorgaande jaren helemaal blanco zijn, maar ze zijn wel vertroebeld, vreemd verstoken van betekenis, afgezien van een klauwend besef van overleven. Terwijl ik het blikje gist ronddraai in mijn handen, doe ik mijn best om een beeld van mezelf te vormen dat me van daar naar hier brengt. Ik heb het gevoel alsof ik door een ongelooflijk lange liftschacht ben gevallen en zojuist met een bons op de bodem ben beland. Het is er ruimtelijk en het galmt er en ik weet niet goed hoe ik eruit moet komen. Ik probeer mijn weg terug te vinden naar iets wat ik herken.

In Moominland Midwinter van Tove Jansson ontwaakt Moom per ongeluk te vroeg uit zijn winterslaap. Omdat hij gewend is de hele winter door te slapen, is hij geschokt als hij ontdekt dat de wereld in sneeuw is gehuld en zijn tuin hem volslagen onbekend voorkomt. De hele wereld is doodgegaan terwijl ik sliep, denkt hij. Moomins horen hier niet thuis. Hij voelt zich vreselijk eenzaam en rent naar de slaapkamer, waar hij de deken van zijn moeder wegtrekt: ‘Wakker worden!’ schreeuwt hij. ‘De hele wereld is vergaan!’ Zijn moeder krult zich op en slaapt verder op haar bedmatje. Dit weerspiegelt mijn eigen winter, of hoe het mij voorkomt: iedereen is aan het dommelen terwijl ik klaarwakker ben en lastiggevallen word door hevige angsten.

Op die momenten in het leven moet je op een of andere manier in beweging blijven. Elke dag maak ik een langzame, pijnlijke wandeling naar de buurtwinkels om een paar ingrediënten te halen. Mijn koelkast, die ik tot voor kort volstouwde met eten dat ik online bestelde en waar een deel van altijd onaangeroerd bleef, is tegenwoordig leeg. Ik koop alleen wat ik nodig heb; ik schaam me voor de verspilling die ik tot voor kort als onvermijdelijk accepteerde. Maar dat is het verschil als je de tijd hebt: ik kan me de korte, moeizame loop naar de hoofdstraat permitteren om te kijken wat er die ene ochtend allemaal bij de groenteboer ligt. Als het brood op is, kan ik nieuw brood kopen. Bij de slager kan ik precies zoveel vlees kopen als ik die dag nodig heb. Ik kan het stramien doorbreken van een pakje kip invriezen, het een week later ontdooien, vervolgens geen tijd hebben om het op te eten en het dus maar weggooien.

Deze week heb ik een stoofschotel van lam, wortel en tijm gemaakt, met aardappelschijfjes erbovenop. Het voelt alsof ik de herfst mijn huis in kook. Ik heb een doos lekkere verse vijgen in kersenrood papier gekocht en drie ochtenden achtereen eet ik ze in stukjes gesneden door de havermoutpap. Ik heb een zachte soep gemaakt van een bleekgroene pompoen en een zalmfilet gerookt met zout, suiker, dille en biet, wat de vis helderrood doet kleuren. Op het laatste moment kwam ik nog op het idee om er ook wat ingemaakte komkommer bij te doen. Ik had de tijd. Het kon allemaal en het was de moeite waard.

Ook geniet ik van de mooie set kleurpotloden die ik voor Bert heb gekocht; Duitse potloden genaamd Lyra, zoals de brutale wildebras in de trilogie His Dark Materials van Philip Pullman. Ze zijn vol van kleur en wasachtig, een hemelsbreed verschil met de goedkope potloden die we normaal gesproken kiezen zonder na te denken. Hij is er anders door gaan tekenen, waardoor ik zin kreeg om mee te doen. Ik heb me er bijna overheen gezet dat ze zo exorbitant duur zijn; ze gaan aanzienlijk langer mee dan alle andere potloden.

Ik had geen idee hoezeer die stille genoegens uit mijn leven verdwenen waren, terwijl ik aan het rennen en vliegen was, en nu ruim ik er weer tijd voor in: kalm, ritmisch werk met de handen, het soort lichte concentratie dat je laat wegdromen, en het gevoel dat je er iets goeds mee doet. Ik maak peperkoekmannetjes met Bert en betrap mezelf erop dat ik buitensporig veel aandacht aan ze besteed, alsof het omgekeerde voodoopoppen zijn. Ik beeld me in dat elk poppetje een kleine, opstandige daad is tegen het leven dat ik heb geleid. Het is een soort magisch denken om iets wat zo nutteloos is met zo veel egards te behandelen: ik buig me over dat wat niet meer is, begraaf zachtjes een aantal waarden die ik niet meer nodig heb.

Als de dagen korter worden, brengen we licht in huis om de vele duisternissen die zich daar schuilhouden te verdrijven. Ik haal alle kaarsen uit de kasten en hang lichtslingers in de donkere hoeken en begin mijn verhaal te herzien, al was het maar voor mezelf. Dat is wat mensen doen: we scheppen en herscheppen onze geschiedenis, laten de verhalen die niet meer geschikt zijn achterwege en proberen nieuwe verhalen uit. Ik vertel mezelf nu het verhaal van een werkschema waar ik per ongeluk in was beland, omdat ik na de geboorte van mijn zoon bang was dat ik nooit meer een eigen leven zou kunnen leiden. Ik was niet berekend op mijn zwangerschap, ik was niet berekend op het jonge moederschap en ik begon weer te werken in een poging vaste grond onder mijn voeten te krijgen. Niet alles werd erdoor opgelost, maar ik kreeg er wel dat deel van mijn leven mee terug waarin ik me productief voelde.

Ik werkte de hele dag door; om vijf uur ’s morgens begon ik mijn colleges voor te bereiden en elke avond om negen uur klapte ik vlak voordat ik in bed plofte nog even mijn laptop open. Telkens als ik in het weekend mijn man en zoon kon overhalen iets zonder mij te doen, snoepte ik weer wat tijd om papers na te kijken en een syllabus te schrijven. Mensen prezen me dat ik zo veel voor elkaar kreeg. Ik smulde van de complimenten, maar heimelijk voelde ik dat ik alleen maar probeerde niet onder te doen voor de anderen, en die leken het veel beter aan te kunnen. Per slot van rekening had ik

Inhoud

PROLOOG

September

Nazomer

Oktober

Voorbereiden