EEUWIG LICHT

FRANCIS SPUFFORD

EEUWIG
LICHT

Vertaald door Mariella Duindam

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het
Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Light Perpetual. Faber & Faber Limited,

Bloomsbury House, Londen

© 2021 Francis Spufford

© 2022 Nederlandse vertaling Mariella Duindam /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Staff / Daily Mirror / Mirrorpix / Getty Images

Foto auteur © Bart Koetsier / Hollandse Hoogte

NUR 302

ISBN 978 90 468 2891 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2890 8

Voor Bernice
Van Lord Street naar Cripplegate

Het laatste woord zou niet zijn aan de tijd, maar aan de vreugde

PENELOPE FITZGERALD

Allen zijn opgegaan in de wereld van het licht

HENRY VAUGHAN

In Sidcup was alles voorhanden

KEITH RICHARDS

T + 0: 1944

Het licht is grijs en somber; een walm, een vuurtong die stikt in het roet van haar eigen vlammen en slechts een fractie van haar kracht tot het zichtbare spectrum doorlaat. De rest is vaart en hitte. Maar voorlopig beweegt het vlamfront zich nog kruipend binnen de raketkop voort. Een flinterdun front van verandering dat vanaf de elektrische ontsteker door de zware amatolmassa naar voren schuift. Ervoor: een geelbruine structuur, vast, glad en bros als kandij – erachter: ziedende, kolkende atomen, met geweld bevrijd van de onderlinge band waarmee ze tot trinitrotolueen en ammoniumnitraat waren gesmeed, en nu op het punt om terug te vallen op de eenvoudigste moleculaire relatievorm. Straks veranderen ze in gas. Heet gas; heter, veel heter dan gesmolten staal; en dan een plotse, razende overvloed, zo ziedend samengeperst nu in een veel te kleine ruimte dat de raketkop alleen daarom al acuut zou zijn geëxplodeerd. Als de kop er dan nog was geweest. Als die dan niet al in een mist van staal zou zijn verdwenen zodra het vlamfront hem had bereikt.

Momenten. Dit moment, voordat de stalen neuskegel verdwijnt, duurt een tienduizendste van een seconde. Een haarscheurtje in het middaguur van een zaterdag in november 1944. Maar bekijk het eens wat nader. Dat haarscheurtje heeft een breedte. Het heeft een tijdsduur. Kan het zelf niet in tweeën worden gesplitst? En dan nog eens, en nog eens, en nog eens, ad infinitum gedeeld en verder opgedeeld, zonder dat er ooit een eind aan komt? Bevat het zelf niet een peilloze diepte? Gewone tijd heeft een structuur die van onderen helemaal hol is en uitmondt in leegte op leegte, in golf na golf. Elk moment dat je zou willen definiëren blijkt bij nadere beschouwing een bundel iele en nog ielere momenten, een eindeloze reeks; eigenlijk altijd en eeuwig ieler dan wat je voorheen ook vermoedde. Materie kent kleinste, eindige deeltjes. Tijd niet. Een tienduizendste van een seconde is een lijvig boekwerk van tijd, met ontelbare bladzijden, als uienschilletjes zo dun. Niet meer of minder ontelbaar dan alle bladzijden van alle boeken die samen alle verstreken tijd in het universum vormen. Dat boek van tijd heeft niet minder bladzijden dan alle boeken bij elkaar opgeteld. Elk deel is even grenzeloos als het geheel, want oneindigheden kennen geen grote of kleine maten. Ze zijn allemaal even oneindig. En toch verrijst uit dit gebrek aan grenzen op de een of andere manier al onze alledaagse eindigheid, elk begin en elk einde. Alsof er over die peilloze diepte een pontonbrug is gelegd waar we gedachteloos overheen lopen; alsof de ervaring van deze seconde en dan deze, van deze minuut en dan déze – die elkaar hier, nu, opvolgen zonder tussenpozen, zonder recht van beroep en zonder dat er ooit echt genoeg van zijn, totdat er geen enkele meer over is – op de een of andere manier is verrezen als een soort (tijdelijk) stolsel van het gapende niets, of het alles, dat zich onopgemerkt onder al die jaren, al die novembermaanden, al die middaguren uitstrekt. Maar lopen we wel echt? Bewegen wij ons door de tijd, of beweegt de tijd ons voort? Dit is niet het moment voor bespiegelingen. Er is een bom aan het afgaan.

Tijdens dit bewuste zaterdagse lunchuur is er bij Woolworths aan Lambert Street in het Londense district Bexford een zending steelpannen afgeleverd; ze staan brandschoon te blinken op een tafel op de tweede verdieping van het warenhuis. Niemand heeft in jaren een nieuwe pan gezien, en om de tafel verdringt zich een drom begerige vrouwen met getrokken beurzen; de kinderen die te klein zijn om alleen thuis te laten hebben ze meegenomen. Daar heb je Jo en Valerie – met ieder een Schotse baret van restjes breiwol – en hun moeder; Alec, wiens knokige knietjes onder zijn korte broek uit steken, met de zijne; Ben – met zijn gebruikelijke, enigszins verdwaasde blik – stevig bij de hand gehouden door die van hem; de mollige Vernon – bij wie ze thuis nooit zo krap lijken te zitten in de eerste levensbenodigdheden als bij anderen – met zijn oma. De vrouwen steken hun hand uit naar het mooie aluminium, maar een mensenarm kan in een tienduizendste van een seconde niet ver reizen en ze ogen bewegingloos. De kinderen staan erbij als standbeelden van vlees. Vern heeft zijn vinger in zijn neus. Toch is er beweging waarneembaar, zelfs als de tijd zo wordt uitvergroot. Achter de tafel, bij het rek met vergeelde breipatronen, komt iets langwerpigs, glads en puntigs door het plafond, voorafgegaan door een traag tuimelende wolk van kalk, bakstenen en versplinterde dakpannen. Te midden van het glinsterende puin glijdt de neuskegel van de raket met een geometrische waardigheid in de richting van de vloer; de dofgroene romp erachter schuift centimeter voor centimeter tevoorschijn. Het amatol in de raketkop brandt al. Klanten, steelpannen, ballistische raket: wat is er mis met dat beeld? Niemand zal het ons vertellen. Jo en Alec kijken toevallig net de goede kant uit. Hun blik is gericht op de ruimte tussen de schouder van mevrouw Jones en die van mevrouw Canaghan, waar de raket het blikveld in glijdt. Maar ze kunnen hem niet zien. Niemand kan hem zien. Het beeld van de V2 staat op hun netvlies, maar het menselijk oog heeft veel meer dan een tienduizendste van een seconde nodig om een beeld te verwerken en naar de hersenen te sturen. Lang voordat het zover is hebben de kinderen al geen ogen meer. En ook geen hersenen. Dit moment – deze tijdspanne, meetbaar miniem, onmeetbaar uitgestrekt – breekt ongezien aan, speelt zich ongezien af, komt ongezien ten einde. En toch is het een echt moment. Het gebeurt echt. Het heeft echt een essentiële plek in de reeks momenten waarin negenhonderdtien kilo amatol tussen de steelpannen wordt afgeleverd.

Dan raakt het vlamfront het metaal. Wat er vervolgens gebeurt heet brisantie. Het bewegende verbrandingsvlak verandert, nu het verbrandingsproces voorbij is, in een drukgolf die zich voorwaarts naar buiten perst, gedreven door de stuwkracht van het razende gas erachter. En alles wat hij aanraakt gaat kapot. Een siddering van misvorming, van ontwrichting, trekt door elk massief voorwerp en verbrijzelt het tot flinters, die vervolgens zelf met steeds grotere snelheid aan de kop van de golf naar voren worden gestuwd. Breipatronen. Rek. Aan twee kettinkjes hangend glazen plaatje met het woord FOURNITUREN erop. Houten tafel. Pannen. Vaak verstelde bruine wollen houtje-touwtjejas die al bij drie kinderen dienst heeft gedaan. Huid. Bot. Het formaat van de flinters wordt bepaald door de afstand tot de kern van de ontploffing. Het dichtstbij: minieme deeltjes. Dan spatjes, splinters, stukjes, brokjes, hompen, en het verst weg, waar de kracht van de golf het meest uitwaaiert, hele verwrongen stukken muur of deur of vloertegel of tramhaltebord van soms wel een meter groot, die zijn losgerukt en over straat vliegen. Vanwege de vorm van de raketkop beweegt de explosie zich eerst voornamelijk neerwaarts, via de eerste verdieping, de begane grond en de kelder van Woolworths de Londense klei in, waar ze een min of meer halfronde krater slaat alvorens weer omhoog en naar buiten te kaatsen, met een kracht die het grootste deel van het verwoeste gebouw meezuigt. Een koepel van puin verrijst. De winkels aan weerszijden van Woolworths worden door de luchtstroom langs de opwaarts gebogen lijnen van de koepel opengereten. Een wervelstorm van flarden staal en scherven steen raast in beide richtingen over Lambert Street. De gebouwen aan de overkant bollen op en zijgen ineen; alle ruiten worden naar binnen geblazen en spiesen zich als flonkerende speren en splinters in de muren vast. In de grond trilt de hoofdgasleiding kapot en wordt het netwerk van waterleidingen uiteengereten. In de lucht – zelfs waar geen striemend gruis, geen baksteenregen rondvliegt – stijgt een plotse, onzichtbare drukgolf op die ringvormig uitwaaiert. Een tram uit Lewisham, die in de verte net de bocht om komt, zwaait heen en weer op de rails en stopt, nog steeds rechtop – maar van voor naar achter trekt er een siddering doorheen die de heldere lucht heel eventjes glashard maakt. Aan de uiterste grenzen van de explosie vinden kleine, vreemde veranderingen plaats, die haast iets kolderieks hebben. Keukenstoelen schuiven schuddend enkele decimeters over de vloer. Een kastdeur kiept open en er dwarrelt opgespaarde vooroorlogse confetti uit. Een gewichtje uit de slagerij naast Woolworths ziet kans om regelrecht over Lambert Street en de straat daarachter te vliegen en vervolgens via een openstaand achterraampje op de eerste verdieping van een huis in de straat dáár weer achter keurig tussen de onbeschadigde toetsen van een Underwood-schrijfmachine te belanden.

Nu is het vertragen van de tijd niet langer nodig. Er valt niets te zien wat niet kan worden waargenomen met de voor mensen gebruikelijke snelheid. Laat hem maar lopen, seconde na seconde. Het puin van Lambert Street komt stuiterend neer en ligt dan stil. Het holle gejank van de raket, ingehaald door de explosie, is nu eindelijk ook te horen. Dan een suizende stilte. Er is in Woolworths niemand meer in leven om die te verbreken. Alle klanten en caissières zijn dood, op alle drie de verdiepingen, net als iedereen bij de slager aan de linkerkant en het postkantoor aan de rechterkant (met uitzondering van een beambte met twee gebroken benen, die zich toevallig net in de kluis vooroverboog), en iedereen die buiten op het trottoir in de rij stond voor de tram, en alle voorbijgangers, en iedereen die voor het raam stond in de huizen aan de overkant van de straat, en alle passagiers van de tram uit Lewisham, die nog steeds rechtop met hoed op en jas aan in hun stoel zitten, maar door de luchtschok zijn gestikt. Dan, dan pas, van diegenen aan de buitenrand van de kring van verwoesting: het eerste gegil. En de sirenes. En de naderende brandweer, en de vrijwilligers van de Air Raid Patrol, mannen en vrouwen van middelbare leeftijd die zich met hun spades moeizaam door het puin bewegen, en de tienerjongens en oude mannen van de lichte reddingsbrigade met de brancards die ze zelden en de zakken die ze constant nodig hebben. En de poging om uit de resten van het verwoeste Woolworths de deeltjes, spatjes, flarden, stukjes, brokjes en hompen op te vissen die voorheen delen van mensen waren, mensen die worden gemist, mensen op wie wordt gewacht, voor wier leven wordt gevreesd door de menigte die zich doodsbleek achter het lint aan het einde van de straat verzamelt.

Jo en Valerie en Alec en Ben en Vernon zijn dood. Het is zo snel gegaan dat ze onmogelijk beseft kunnen hebben wat er gebeurde, iets waaruit sommige nabestaanden troost putten en andere niet. Binnen een tienduizendste van een seconde waren ze verdwenen, zo totaal verdwenen dat het lijkt of ze zijn opgegaan in al dat weidse, onmetelijke niets, vlak onder die wankele stellage van uren en minuten. Hun rol in de tijd is uitgespeeld. Zij hebben geen deel meer aan dat wat zwelt en ademt en spant en zwenkt en verwelkt en opklaart en betrekt, aan welke verandering dan ook. Voor hen is niets meer mogelijk waarvoor hun wezen zich over de golven van de tijd van het ene naar het andere moment moet kunnen uitstrekken. Zij kunnen niet meer reageren en geen reacties meer uitlokken. Zij kunnen niet meer roepen en niet meer geroepen worden. Zij kunnen niemand meer iets aandoen en niemand kan hun meer iets aandoen. Zij zijn niet meer. Intussen ligt alle materie waaruit ze hebben bestaan nog in de krater, maar die kan nooit, hoeveel tijd je er ook voor neemt, meer worden samengevoegd. Dat heb je met tijd. Hij maakt dingen kapot. Hij verstrooit ze. Hij valt niet terug te draaien zodat het stof weer oprijst, net zomin als je de melk weer uit je thee kunt roeren. Eens verscheurd, altijd verscheurd. Eens verstrooid, altijd verstrooid. Tijd is onomkeerbaar.

Maar niet alleen het huidige bestaan van de kinderen is verdwenen – Vernon sjokt niet terug naar het huis waar een zij spek in de keuken hangt, Ben kijkt niet verbijsterd naar de waterige novemberwolken terwijl hij op de schouders van zijn vader het park doorkruist, Alec maakt morgen niet het beloofde uitstapje naar het Crystal Palace, Jo en Valerie trekken aan tafel geen gekke gezichten naar elkaar boven hun maaltje cock-a-leekiesoep. Ook alle versies van hun toekomst zijn hun ontnomen. Alle misschiens, eventueels en wellichts van de komende decennia. Hoe kan dat verlies worden gemeten, hoe kan dat verlies worden doorgrond, behalve door die afwezigheid, van nu en later, naast een alternatieve filmspoel van de tijd te leggen, een versie waarin eventueel en wellicht en misschien nog steeds mogelijk zijn? Waarin de raket, door een kleine aanpassing – één net iets gewijzigde boogseconde daar in Holland, waar hij was gelanceerd – vierhonderd meter verder in Bexford Park terecht was gekomen en louter duiven had gedood; of waarin er een stuurfout was opgetreden, zoals wel vaker gebeurt bij dat soort grove apparatuur, en hij onopgemerkt in de golven van de Noordzee was verdwenen; of waarin hij helemaal nooit werd gelanceerd omdat de soldaten van Batterie 485 vanwege een probleempje met de brandstoflevering de hele dag onder de Wassenaarse dennenbomen hadden zitten roken, in afwachting van de ethanoltanker, terwijl ze nerveus de hemel afspeurden naar Britse bommenwerpers?

Kom, andere toekomst. Kom, genade, onzichtbaar in de tijd; kom kennis die de tijd ons niet kan geven. Kom, andere kansen. Kom, onpeilbare diepten. Kom, onvoorwaardelijk licht.

Kom stof.

T + 5: 1949

Jo, Val, Vern, Alec

Juffrouw Turnbull blaast op haar fluitje: het is tijd voor de koorles. Dat is Jo’s lievelingsles en ze haast zich dan ook naar de verfstreep waarachter klas 5 zich altijd opstelt bij het naar binnen gaan, maar de rest van de spelende kinderen legt zich, hoewel het motregent, niet meteen neer bij het einde van het eerste speelkwartier. De onderwijzeres moet nog eens op haar fluitje blazen, en dan nog eens, voordat het haasjeoverspringen, de vechtpartijtjes en de voetbalwedstrijden met tegenzin worden gestaakt en er in de naargeestige kloof tussen het beroete, rode gebouw van de Halstead Road-school en de al even hoge, beroete muur eromheen iets van een ordening zichtbaar wordt. De kleintjes rechts, dan klas 2 tot en met 6, per rij iets groter en baldadiger, en ten slotte, links tegen de muur, klas 7, waar de jongens er hooggeschouderd als miniatuurmannen bij staan en overdreven verveling uitstralen, terwijl de meisjes een afgezwakte versie van hun moeders minachting vertonen. In de rij van klas 5 valt iets dergelijks waar te nemen, maar daar zijn de imitaties minder perfect en minder consequent. De negenjarigen hebben hun gezicht nog minder in bedwang; hun waardigheid kan nog steeds van het ene op het andere moment omsmelten tot opwinding of malle fratsen. Snottebellen. Korstjes. Krentenbaard. De vuile halzen en jeukende hoofden van de kinderen die thuis geen badkamer hebben. Roze plastic brilletjes of montuurtjes met een schildpadpatroon van de New Health Service.

‘En nou is het klaar!’ blaft juffrouw Turnbull, waarmee er een soort van tijdelijke stilte over het rusteloze plein wordt afgevuurd. De kleur van die stilte is hardgrijs, denkt Jo, als van een dof geworden lepel, met krasjes van een helderder geluid dat zich omhoog probeert te wurmen: het onderdrukte rumoer van de kinderen die het niet voor elkaar krijgen om stil te staan. Buiten op straat schakelt een vrachtwagen knarsend naar een volgende versnelling, onder de brug aan het einde van de weg raast een trein voorbij: een roestbruin rafeltje dat langs de stilte schampt, met nog een lange, veervormige veeg vloeibaar paars eroverheen. Die gedachten vormen zich niet in woorden, maar volledig in beelden. En de beelden van de geluiden die ze hoort zwermen onophoudelijk door haar hoofd zolang ze wakker is, nooit staan ze los van de wereld zoals zij die ervaart, en daarom heeft ze zich nog niet afgevraagd of andere mensen ook zulke beelden hebben, net zomin als ze zich heeft afgevraagd of anderen de hemel kunnen zien. ‘Klas één,’ roept de onderwijzeres. ‘Klas twee. Klas drie.’ Allemaal gaan ze naar binnen, waarbij elke klas zich in tweeën splitst, apart door de JONGENS- en de MEISJES-deur naar binnen gaat en zich in de gang meteen weer samenvoegt.

‘Hé, suffie, wacht op mij,’ zegt Val, die haar hand grijpt: een vertrouwd getrek, een vertrouwd getreuzel.

Ze hebben koor in de aula, die ooit een nogal indrukwekkend puntdak moet hebben gehad. Boven in de bakstenen muren zijn schildjes aangebracht met de woorden GRAAFSCHAP LONDEN, één letter per schildje. Jo kijkt ernaar tijdens het zingen van ‘When a Knight Won His Spurs’ en denkt aan schilden en draken. Maar boven de schildjes verrijzen nu geen indrukwekkende dakspanten meer; op het baksteen rust een vlak dek van ruw hout en teerpapier, dat eruitziet als een tijdelijke oplossing. Dat betekent dat de aula minder ver omhooggaat dan je zou verwachten. De ruimte wordt erdoor geplet, net als de geluiden die je erin maakt. De aula zal wel gebombardeerd zijn. (Dat is de verklaring die Jo steevast te horen krijgt wanneer iets in Bexford er beschadigd uitziet.)

In de lange gang worden deuren van klaslokalen een voor een dichtgeslagen, en daar verschijnt juffrouw Turnbull, die met een zucht de dubbele deuren van de aula achter zich sluit. Juffrouw Turnbull zucht vaak. Ze is de vaste juf van klas 5 en heeft vandaag ook pleindienst; ze is een van de oudsten op Halstead Road, een van de leerkrachten die Jo’s moeder zich nog herinnert van haar eigen tijd op deze school, een hele poos geleden. Ze draagt haar staalgrijze haar in een strakke knot, en als ze niet praat perst ze haar onderlip tegen haar bovenlip, alsof ze iets in haar mond heeft waar ze op probeert te kauwen. Iedereen zegt dat ze er vast doodeng uitziet wanneer ze ’s avonds haar gebit uitdoet. De pientere Alec had een keer, tijdens de schrijfles, een portret van haar gemaakt zonder haar tanden, dat hij had doorgegeven in de klas. En ze had hem betrapt! En hij was naar het schoolhoofd gestuurd, maar alleen vanwege slecht gedrag en het verspillen van tijd, want juffrouw Turnbull had er zichzelf niet in herkend. Jo had het gezien voordat het werd verscheurd, en het leek niet erg.

Juffrouw Turnbull deelt de rode liedboeken uit en neemt met een vermoeide plof aan de piano plaats.

‘Zevenendertig,’ zegt ze. ‘Cotswolds.’ Ze bedoelt: ga naar pagina zevenendertig, want we zingen vandaag het lied ‘The Ballad of London River’, dat begint met ‘From the Cotswolds, from the Chilterns’. Maar dat heeft ze al zo vaak gezegd dat alle extra woorden zijn weggevallen. Jo is opgelucht. Als ze bij koor een droevig lied zingen, zoals ‘Danny Boy’ of ‘A North Country Maid’, of een zoetig liedje als ‘Glad That I Live Am I’, gaan de jongens klieren. Dat deden ze eerst niet, maar dit jaar kunnen ze het blijkbaar niet helpen. Ze zingen rare woorden tot er heisa van komt. ‘The Ballad of London River’ is weliswaar minder geschikt om de jongens in toom te houden dan ‘A Good Sword and a Trusty Hand’ of ‘He Who Would Valiant Be’, maar het gaat over Londen, en klas 5 zingt het meestal vol trots, ook al staan er veel moeilijke woorden in.

Juffrouw Turnbull werpt een kritische blik op de twee rijen waarin klas 5 zich heeft opgesteld; wie graag zingt staat vooraan en de meeste jongens staan achteraan, evenals de leerlingen die ze daarheen heeft verbannen omdat ze tijdens eerdere lessen zo vals zongen. Jo staat natuurlijk op de eerste rij, en Val staat naast haar, al is díé daar eigenlijk niet zo blij mee. Zij heeft veel meer belangstelling voor wat er achter haar gebeurt en kijkt voortdurend om. Hun huishouden bestaat louter uit vrouwen, en voor zover de meisjes weten is dat altijd zo geweest: zij tweeën, hun moeder, tante Kay. Hun vader, die na de oorlog niet is teruggekeerd, is voor hen slechts een begrip, geen herinnering. En hoewel Jo hierdoor op haar hoede is voor de hele mannelijke soort, heeft het op Val een andere uitwerking gehad. Val is gecharmeerd, nieuwsgierig, niet in staat om weg te kijken; friemelend aan haar haar drentelt ze voortdurend langs de rand van de jongensspelletjes, in de hoop met hen te kunnen meelachen. Het is de ingesleten gewoonte van het tweelingschap die haar aan Jo’s zijde houdt. Rusteloos – alsof ze tegenwoordig aldoor aan een onzichtbaar touw rukt dat hen samenbindt – maar toch niet in staat zich los te trekken. Nog niet. Aan Vals andere kant op de eerste rij staat, zoals gewoonlijk, die vreselijke Vernon Taylor, die door de pientere Alec achteraan is omgedoopt tot Vethomp Taylor, al wordt hij nooit recht in zijn gezicht zo genoemd, o nee. Vern is heel sterk, Vern is een pestkop, Vern heeft vuisten als roze worstjes waar de slager een bundeltje van heeft gemaakt om ze in papier te kunnen wikkelen. Vern heeft ook een vreselijke stem. Hij zingt schor en kwakerig. Toch is koor ook zijn lievelingsles, alsof zingen iets met hem doet waar hij geen vat op heeft. Juffrouw Turnbull stuurt hem keer op keer naar achteren, maar bij elke koorles staat hij weer vooraan. Hij houdt het rode boek in zijn grote roze knuisten, trekt strijdvaardig zijn schouders op en tuurt met zijn nare oogjes naar de noten en de woorden. Juffrouw Turnbull laat haar blik op hem rusten. Ze zucht. Ze opent haar mond. Ze sluit hem weer en trekt haar kauwgezicht. Ze heeft geen zin in gedoe.

‘Diep ademhalen allemaal,’ zegt ze. ‘Open die longen. Gebrúík die borstkas. Laat de muziek vanuit je tenen komen. Mond wijd open. Hoofd réchtop en zing naar vóren. Steven Jenkins, veeg je neus af. Met je zakdoek! En één-twee-drie-vier…’ Met lome vingers speelt ze de eerste maten, de spanningsboog ontbreekt geheel, maar dat maakt niet uit. Daar zijn de snel oprukkende klankrimpelingen die aan de koorinzet voorafgaan. Op de een of andere manier hebben ze haast iets onnozels, net als het volkslied dat op zaterdagochtend voorafgaand aan de hoofdfilm in het Bexfordse Odeontheater wordt gedraaid – traag en plechtstatig, maar geen partij voor het gebrul van de kinderen in de zaal. Toch hoort Jo dwars door het gepingel op de oude piano heen nog het idee van de heldere, vastberaden golfjes: hier is de rivier, hier is de rivier, zeggen ze, en ze vormen steeds grotere groene en bronskleurige kringen in haar hoofd. Soms geeft het niet als iets onnozel klinkt. Dan maakt de muziek een poosje dansend pas op de plaats om duidelijk te maken dat het bijna zover is; ze halen allemaal adem – Alec met een komisch zuigend geluid, als een lift die omhoogzoeft – waarop heel klas 5 de mond wijd opent en zingt:

From the Cotswolds, from the Chilterns, from your fountains and your springs

Flow down, O London river, to the seagull’s silver wings:

Isis or Ock or Thame,

Forget your olden name,

And the lilies and the willows and the weirs from which you came.

Er zijn dingen in het lied die Jo niet snapt: wat Cotswolds en Chilterns zijn, wat de woorden ‘Isis’, ‘Ock’ en ‘Thame’ ermee te maken hebben, en wat een ‘weir’ is. Maar er zijn ook dingen in het lied die Jo wel snapt. Ze weet dat het zich afspeelt in een wereld waar de kleuren helderder zijn dan normaal, waar meeuwen zilverig zijn in plaats van vuilwit, zoals hun soortgenoten die schuin uit de riviermist tevoorschijn scheren – vanaf het Royal Albert Dock of het Greenland Dock in Bermondsey – waarna ze stil en schitterend boven de eerste huizen in Bexford verschijnen, vermoedelijk belust op jouw boterhammetjes. Ze weet dat de woorden onderling qua klank verbonden zijn en als puzzelstukjes in elkaar passen, ook al begrijpt ze niet wat ze betekenen. Ock or Thame, olden name, la-la LA-la, la-la LA-la, la-la LA la-la-la came. Ze weet dat het op een deftige, ondoorgrondelijke technicolor-manier betekent dat de rivier uit een mooie, landelijke plek komt en pas daarna is veranderd in het vieze bruine water dat onder de stadsbruggen door stroomt en waarover het getoeter van de sleepboten zo luid weerkaatst tussen de kades dat het metselwerk – of je busraampje, als je toevallig net over de brug rijdt – ervan trilt. Het glas zoemt onder je vingertoppen als dat getoeter begint. Je vingers worden er helemaal doof en zeperig van. De Theems is een lelijke grote rivier, lelijk en lawaaiig, niet mooi, maar in het lied wordt gezegd dat Londen juist een opwindende stad is omdat ze zo groot en lelijk en lawaaiig is, en dat opwindend beter is dan mooi.

En bovenal weet ze hoe je het lied moet zingen. Aanvankelijk dreunt het voort. De eerste regel stampt als een mars, la-la lie lie lie lie liiee lie, en pas aan het eind, op springs, stijgt hij ineens naar een noot die hoger is dan je had verwacht, een noot die als springplank dient voor de regel erna. Flow down, staat er dan, en de tweede regel stroomt ook naar beneden, hij suist zelfs omlaag, net als de meeuw, en net als de meeuw stijgt hij op het dieptepunt van zijn duik weer op, blijft bij wings even midden in de lucht hangen, precies in het midden zelfs van de vijf rechte zwarte lijntjes waar de muziek op zetelt. Dan, bij Isis or Ock or Thame en Forget your olden name, gaat de melodie weer omhoog. Stap voor stap klimt ze naar boven tot ze volslagen de pan uit rijst op name, en dan denk je bij de laatste regel je keel net zo wijd te kunnen openen als de hoorn van een grammofoon en hoog, hoog naar het eind te vliegen. Maar dat gebeurt niet, die laatste regel stelt je teleur, hij stelt je opzettelijk teleur en tuimelt bij came omlaag naar een tam en tuttig eind, om het vervolgens allemaal weer meer dan goed te maken wanneer je de laatste regel onverwacht nog een keer zingt. En die tweede keer zijn de lílies en de wíllows zulke hoge noten dat ze zelfs proberen los te komen van het hoogste zwarte lijntje, ze klauteren erbovenuit als mannen die hun hoofd uit het zolderraampje steken, ze zijn zo hoog dat Jo er nog nét bij kan, en dan vliegt het couplet omlaag naar het echte einde, waar de noten bij weeiiirrrs en caaaame zó lang zijn dat ze elk een hele maat vullen en al je adem opgebruiken. Zelfs Vern snapt dat je jubelend de hoogte in moet gaan. Jo hoort dat hij zichzelf knarsend omhoog probeert te hijsen, zijn stem verdwijnt haast in een soort hees gepiep. Maar dat doet niets af aan haar eigen plezier in het heldere, zelfverzekerde opstijgen; bij die laatste regel laat ze zich helemaal gaan. In haar geestesoog volgen de hoge noten elkaar op als rode en gouden stralen.

Ze halen net adem voor het tweede couplet – Alec doet inmiddels echt zijn best en is zijn grappenmakerij vergeten – als de handen van juffrouw Turnbull haperend tot stilstand komen op de toetsen. Achter klas 5 gaat de deur van de aula open.

‘Is er iets, meester Hardy?’ vraagt ze.

Daar komt het hoofd van de school binnen, met zijn kale schedel, zijn inktzwarte snor en een loerende blik in zijn ogen. Klas 5 verstijft op slag, want meester H wordt alom gevreesd. Zijn kamer is de plek waar de Stok wordt bewaard, en een flink deel van klas 5 is er inmiddels al eens heen gestuurd om hem en zijn werktuig een bezoek te brengen – Jo niet, maar de angst heerst overal. Hij heeft een aanvallerige manier van vragen stellen en het is nooit duidelijk welk antwoord hij wil horen.

‘Nee nee,’ zegt hij. ‘Let maar niet op mij. Ik zal jullie niet storen.’ Maar hij vervolgt meteen: ‘Chil’erns. Chil’erns. Dat hoorde ik op de gang. Er staat een t in dat woord, kinderen. Laat eens horen of jullie die netjes kunnen uitspreken.’

‘Chilterns,’ zegt klas 5 in koor, ietwat onzeker.

‘Harder graag.’

‘Chilterns!’

‘Juist,’ zegt meneer Hardy, hoewel hij niet tevreden klinkt. ‘Een goede uitspraak is belangrijk, vindt u ook niet, juffrouw Turnbull?’

‘Zeker, meester Hardy,’ antwoordt ze vlak. En het is waar dat juffrouw Turnbull hen geregeld wijst op ingeslikte medeklinkers en weggelaten h’s, geregeld verzuchtingen slaakt wanneer klas 5 ‘south’ uitspreekt als ‘souf’ en ‘this’ als ‘vis’. Maar zij maakt er niet zo’n kat-en-muisspel van. Er hangt een spanning tussen de twee volwassenen die Jo niet begrijpt. Het valt haar op dat meester Hardy een stuk kleiner is dan juffrouw Turnbull. Inmiddels staat hij met een ontevreden gezicht bij de piano naar de klas te kijken, waarbij hij op de bal van zijn voeten heen en weer wiegt en zijn in gilet gestoken buik naar voren steekt. Daar hangt een horlogeketting te glimmen.

‘Gaat u maar verder, juffrouw Turnbull,’ zegt hij, zonder weg te gaan. Juffrouw Turnbull speelt de rimpelende openingsakkoorden opnieuw, en veel aarzelender en beschroomder dan voorheen begint klas 5 aan het volgende couplet.

The stately towers and turrets are the children of a day:

You see them lift and vanish by your immemorial way:

The Saxon and the Dane,

They dared your deeps in vain –

The Romans and the Norman – they are past, but you remain.

Dit keer kwijnen de lange noten aan het eind bedremmeld weg, veel eerder dan de bedoeling is.

‘Hm,’ zegt meester Hardy, die zijn priemende blik over de hele klas laat gaan. ‘Bent u van mening, juffrouw Turnbull, dat klas vijf goede vorderingen maakt?’

Juffrouw Turnbull haalt haar handen van de toetsen en legt ze gevouwen in haar schoot. ‘Ja,’ zegt ze onverwacht. ‘Ze leggen gevoel in hun stem, en een enkeling heeft echt talent.’

Dat is een groter compliment dan Jo haar ooit heeft horen uiten, en ze staat ervan te kijken. Ze heeft juffrouw Turnbull bij de koorles altijd beschouwd als een soort werktuig dat de piano moet bedienen, maar dat in geen enkele relatie staat tot haar eigen gevoelens over de muziek. Klas 5 tast voorzichtig af hoe het voelt om aan juffrouw Turnbulls kant te staan, en er ontstaat enige beroering.

‘Het doet me genoegen dat te horen,’ gromt meester Hardy, al klinkt hij niet bepaald vergenoegd. Dan klaart hij op. ‘Maar begrijpen ze wel wat ze zingen? Hm? Jij daar, jongen op de eerste rij.’ Zijn vinger wijst naar Vernon. ‘You see them lift and vanish by your immemorial way. Dat heb je net gezongen. Wat betekent dat?’

‘Kweenie, meester,’ zegt Vern.

‘Goed, dan maken we het wat gemakkelijker. Meisje, ja jij met de vlechten. Wie is de “you” in het lied? Hm?’

Jo heeft het gevoel dat haar hoofd ineens vol watten zit. Alle gedachten schichten haastig weg, als muizen wanneer je de keukendeur open doet. Er bestaat geen manier om haar mond te verbinden met het genot waarmee het lied haar vijf minuten geleden nog doordrenkte, geen kans op een pad tussen woorden en al die suizende, stromende vormen.

‘Nou?’

Meester Hardy kijkt haar aan. En juffrouw Turnbull ook, met haar kauwgezicht.

Jo waagt een bibberige poging. ‘Het is rood, meester,’ zegt ze. ‘In je hoofd. Als je het zingt.’

‘Wat?’ zegt meester Hardy. ‘Wat? Het klinkt róód? Dat kind is gestoord.’

Vernon grinnikt, maar houdt daar abrupt weer mee op. Alec heeft hem in zijn knieholte geschopt. Jo voelt hem naast zich opzwellen, een ballon die wordt volgepompt met narigheid voor iemand anders, op een later tijdstip.

‘Je hoeft in deze buurt niet veel te verwachten,’ zegt meester Hardy opgewekt tegen juffrouw Turnbull. ‘Daar ben ik me van bewust. Maar dit is toch wel ontmoedigend, vindt u niet?’

Juffrouw Turnbull zucht.

‘Meester ’Ardy?’ zegt Alec plotseling.

‘Wat is er, jongen?’ vraagt het schoolhoofd ongeduldig. Hij heeft nog veel meer te zeggen. Hij is nog maar nauwelijks begonnen.

‘Sou u ’t ons astublief kenne huitlegge? Dat sou echt fijn weze. Henorm fijn. Dat souwe we echt waardere, meester. Astublief meester.’

Meester Hardy fronst zijn voorhoofd; hij weet niet zeker of het joch dit meent. Jo heeft geen idee waar Alec mee bezig is, behalve dat hij met vuur speelt. Maar dit is niet zijn normale manier van praten. Van heel klas 5 is hij degene die door juffrouw Turnbull het minst vaak op de vingers wordt getikt vanwege zijn klinkers en medeklinkers. Zijn spelling is ook perfect. Zijn vader zit in het drukkerijwezen. Hun huis staat vol boeken, planken en planken vol.

‘Vooruit dan,’ zegt het schoolhoofd. ‘In dit couplet wordt met “you” de rivier de Theems bedoeld–’

‘Nee toch!’ zegt Alec, zogenaamd vol ontzag.

‘– die langs haar oevers de verscheidene… Zeg jongen, je bent je toch niet aan het misdragen?’

Klas 5 staat nu te giechelen.

‘Ik, meester? Nee, meester,’ zegt Alec. ‘Soiets sou ik nooit doen.’

‘Ik meen toch van wel,’ zegt meester Hardy.

‘O nee, meester,’ antwoordt Alec. ‘Ik vinnet gewoon so fijn, meester, daddik nu dat lied snap, meester, dawwe al die tijd gesonge hebbe, meester. Alsof d’r ’n lichie is gaan brande in me hoofd, meester. Echt waar.’

Meer, luider gegiechel, en zelfs juffrouw Turnbull trekt, achter de rug van meester Hardy, haar wenkbrauwen omhoog en klemt haar lippen op elkaar, alsof ze iets probeert binnen te houden.

‘Zo, nu is het welletjes.’ Meester Hardy is rood aangelopen. (Maar niet het heldere, blije rood dat Jo net nog voor zich zag. Dit rood is dof en lelijk.) ‘Eruit! Met jou reken ik in mijn kamer wel af, jongeman.’

En met een kenmerkende, plotse uitval grijpt hij Alec bij een oor en stampt met hem de aula uit, waarbij hij met opzet zijn hand zo hoog houdt dat Alec gedwongen wordt zich pijnlijk zijwaarts op zijn tenen voort te bewegen en het al uitschreeuwt tegen de tijd dat zijn bungelende schoenen door de dubbele deuren zijn gesleurd. Klas 5 lacht niet meer en staart hen na.

Juffrouw Turnbull schraapt haar keel en klapt in haar handen.

‘Goed, klas vijf,’ zegt ze met een stem die niet meer zo vermoeid klinkt, ‘neuzen naar voren. Schouders naar achteren. We gaan verder met het derde couplet. Eén-twee-drie-vier…’

Ben

‘Dit is zeker je eerste keer, hè jongen?’ vraagt de man naast Bens vader. ‘Zet hem toch op je schouders, man, dan kan hij ook wat zien. Mij stoort ’t niet.’

Ben is eraan gewend dat mensen hem jonger schatten dan hij is, want hij is klein van stuk. Maar het is al een hele poos geleden, jaren en jaren, dat hij klein genoeg was om gedragen te worden, en dus is hij overrompeld wanneer pa instemmend bromt, bukt, en hem hoog optilt. In plaats van tussen de donkere drommen jassen en jekkers door te turen, zit hij plotseling boven in de lucht. De achterkant van pa’s pet drukt tegen zijn buik en aan alle kanten kijkt hij neer op duizenden andere mannenhoofden met hoeden, petten en sjaals. Het is een deinende zee van geschreeuw, van vingers die omhoog worden gestoken en in de lucht priemen, van peuken in mondhoeken.

Ze staan achteraan op de zuidelijke tribune van de Den. Gewoon een betonnen helling met treden. Hier boven is het hoog genoeg om de treinrails te zien liggen die het stadion aan drie kanten omzomen. Er rijden voortdurend treinen voorbij. Ratelende, groene personenrijtuigen, met gezichten als witte erwtjes achter de ramen. Goederenwagons die van de haven komen of juist naar de haven gaan, in rammelende rijen voortgetrokken door locomotieven die zware vlagen rook uitblaffen, als grote honden. De sintelwolken voegen zich bij de nevel die altijd aan de overzijde hangt, verderop bij de rivier. De hijskranen bij de haven staan steevast in een ondoordringbare mist. Maar het is net opgehouden met regenen en het vocht heeft de mist verdund. Het gras op het veld is weer schoongewassen tot een streperig groen. De daken aan de overkant glimmen, daar waar de hemel in het regenwater wordt weerkaatst, en een vochtig schijnsel vormt een strookje langs de bovenrand van een reclamebord voor Sunlight-zeep. Het wordt helderder. Met al die lawaaiige open lucht om hem heen volgt Ben die helderheid omhoog, en nog verder omhoog. Hij ziet dat de Londense rook niet veel meer is dan een voetenbankje. Daarboven: de verdwijnende regen die als een kronkelige muur oprijst – immens, leigrijs, leipaars. Een aambeeld dat zich terugtrekt. En helemaal bovenop vormt dat aambeeld een bloemkool. Het verandert in hobbels en hompen en in piepkleine, afgevlakte kantelen die te complex zijn voor je ogen, maar alles is helder en klaar. Een luchtland in de verte, waar het lichter wordt. Een randje dat haast net zo zinderend wit is als een zomerwolk. Maar hier zitten ze nog midden in de natte herfst.

‘Mandekking!’ brult de man naast pa opgewekt. ‘Hup, leeuwen! Kom op, stelletje luie wijven! Zijn jullie soms blind?’

In de groene rechthoek spoelen de felblauwe spelers van Millwall naar rechts. Er is een plotselinge vloedgolf van donkerrood-met-blauw gestreepte Crystal Palace-spelers opgekomen. Felblauw deinst terug, herschikt zich, stoomt op om de punt van de aanval te pakken. Aan de punt: geduw, gedrang, geschop, gestruikel. Twee mannen tuimelen over elkaar heen. Gekreun van de tribune aan de overkant, maar de bal rolt weg, rolt vrij. Hij ziet er piepklein uit, zo’n drukte om zo’n piepklein stipje. Iemand trapt hem naar links. Alle donkerrood-met-blauwen komen in beweging, de felblauwen komen in beweging, iedereen rent terug naar links, waarbij kleuren samenvloeien en zich weer van elkaar losmaken. Om elkaar heen draaien. Lijnen trekken die elke seconde veranderen.

‘Overspelen!’ brult de man, en bijna alle andere mannen om hem heen staan ook met hun mond open. Open en weer dicht. Van alles schreeuwend.

‘Hup, leeuwen!’ roept Ben, om het ook eens te proberen.

‘Hup, leeuwen!’ schreeuwt pa, en hij geeft Ben een kneepje in zijn enkels.

‘Toe dan, Jimmy!’ schreeuwt de man. ‘Geef ze op hun lazer, Jimmy Constantine!’

‘Welke is Jimmy Constantine?’ vraagt Ben.

‘Nummer acht,’ zegt pa.

‘Die vent die de bal heeft, goddomme,’ zegt de man.

Pa kijkt om.

‘Sorry,’ zegt de man schouderophalend.

‘Al goed,’ zegt pa. ‘Maar Ben? Thuis gebruiken we dat soort taal niet.’

‘Nee, pa,’ wil Ben zeggen, maar hij wordt overstemd. Een machtig diep, ontgoocheld Ooooooh klinkt op uit elke keel op de thuistribune. Alsof ze met z’n allen in één groot beest zijn veranderd, een boos of verdrietig beest. Boos vanwege zijn verdriet. En terug gaat de bal, béng, hoog de lucht in, ver op de helft van Millwall.

‘Hij had moeten overspelen,’ mompelt de man hoofdschuddend. ‘Hij had moeten overspelen. Die hopeloze knoeier. Hup, leeuwen!’

De bal gaat naar rechts, naar links, naar rechts, naar links. Donkerrood spoelt het felle blauw in, felblauw stroomt terug in het donkere rood. Golven op een strand. Van de zomer is Ben met tante Joan en haar gezin naar Broadstairs geweest, daar hadden ze hem – dik ingepakt zodat hij het niet koud zou krijgen – bij de rafelige zeewierlijn boven aan het zand gezet, waar hij had zitten kijken naar datzelfde geraas, dat nooit aankwam, nooit moe werd. Als de bal rechts is, fluiten pa en de man en alle andere mannen tussen hun tanden, ze slaken kreten en hun adem stokt. Als hij links is beginnen ze te brullen, dan stoten ze harde geluiden uit die steeds hoger worden, hoger en hoger, totdat Ooooooh! de golf breekt en het weer allemaal de andere kant op rolt. Ben doet zachtjes mee. En dan voelt hij dat de wedstrijd zijn borst als een trekzak bespeelt. Je hoeft niets te beslissen, het gebeurt gewoon. In, uit. Ooooooh! Hup, leeuwen!

Boven, in het bloemkoolrijk hoog in de lucht, is de bovenkant van de wolk nu zinderend wit en goud. De zon komt door. Schaduwen zwieren in het rond. In het noordwesten hangt een felle gloed, waardoor het moeilijk wordt om die richting op te kijken.

‘Naar de vleugel!’ kermt de man.

Donkerrood rukt weer op naar rechts, maar dit keer wordt de bal, als felblauw hem weer in bezit neemt, hoog en ver naar de Crystal Palacekant geschopt. Het stipje vliegt de lucht in. Het lijkt die hele schreeuwende, brullende grond achter zich te laten. Het stijgt op naar de plek waar het bloemkoolland in het felle schijnsel is opgegaan. Het draait langzaam rond boven het nevelige, ijzeren bos van hijskranen. Alsof het alle tijd van de wereld heeft voordat het weer naar beneden moet. Alsof het deze keer misschien niet meer beneden komt. Alsof de hemel het misschien wil houden, en de spelers van Millwall en Crystal Palace aan de hemel moeten vragen: ‘Mogen we onze bal terug?’ Dan breekt de zon door en vangt het, waarna het opvlamt tot een fel fonkelend puntje van gesmolten goud. Ben is totaal van de wereld, hij kijkt ademloos toe. Elders valt de bal neer, wordt door een felblauwe aanvaller in volle vaart behendig opgepikt, wordt links en rechts langs een verdediger van Crystal Palace gemanoeuvreerd, wordt hard en precies doorgespeeld aan de felblauwe nummer acht, die net is aangekomen op het perfecte plekje, waar hij een draai kan maken en de bal vanuit een op het oog haast onmogelijk scherpe hoek rakelings langs de keeper in de zijkant van het net schiet. O-o-o-OOOOOH! schreeuwen de duizend mannen om Ben heen; hun stem klimt via de traptreden van de spanning op naar de extase. Maar Ben is nog steeds vol van het vlammende gouden stofdeeltje dat bewegingloos in de lucht hing. Het straalde alsof er een gaatje in de wereld was geprikt. Het doelpunt is aan hem voorbijgegaan.

‘Je bent fantastisch, Jimmy Constantine,’ joelt de man naast hen. ‘Je bent goddomme fantastisch, ouwe knoflookvreter!’

‘Nou, wat zeg je me daarvan?’ zegt pa, die zijn hoofd opheft om Ben te kunnen zien. ‘Wat een juweeltje, hè?’

‘Huh?’ zegt Ben traag, alsof hij net wakker wordt. ‘Wat?’

‘Ik had gedacht dat je er meer van zou genieten,’ zegt pa later teleurgesteld, in de bus op weg naar huis.

‘Het was geweldig, pa,’ zegt Ben.