De lafaard

BAS STEMAN

DE

LAFAARD

ROMAN

Nieuw Amsterdam

© Bas Steman 2022

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Robert Jan van Noort

Omslagbeeld © Spaarnestad Photo

Bewerking omslagbeeld Colourised Piece of Jake

Foto auteur © Pascale Drent

Schutbladen Marcel Groenen

NUR 301

ISBN 978 90 468 2895 3

www.nieuwamsterdam.nl

www.bassteman.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2894 6

Een slak en een haas vieren tegelijk nieuwjaar

– Gerardus Hendrikus Maria Buitenhuis

Personages

Proloog

‘Geef hier!’ beval hij terwijl hij zijn broek dichtknoopte: ‘Noe,* meteen!’ Met een paar stappen stond hij vlak voor Rudolf: ‘Geef!’

De slijmdraadjes aan zijn lippen, de ogen die vuur spuwden, en die hand, die grove, sterke boerenhand die zo bruusk de brief tussen zijn vingers vandaan griste dat het papier scheurde, en die brul, diep van onder uit zijn keel: ‘Verdomme, hier, zei’k! Afbliev’n!’

Nooit eerder had zijn oudoom Gait tegen hem zijn stem verheven. Na school was Rudolf naar de boerderij van zijn ooms gefietst, hij had zijn fiets tegen de muur gezet, in de keuken een kroesje met water gevuld en hij was de kamer in gelopen, waar de dag – gekleurd door oranje markiezen – een stilte was waarin niets bewoog. Midden op de hoge tafel stond een sigarenkistje waarin hij tussen papieren een vervagende tekening van een vliegtuigje bewaarde, ernaast lagen enveloppen beplakt met vreemde postzegels en enkele brieven. Waar de stoel achteruitgeschoven was, lag een schrijfblok met inktvlekken en krassen en de Clipper-vulpen van Gait. Rudolf pakte een brief, kantelde die in het licht en bestudeerde de letters, zonder te begrijpen wat er stond.

De voetstappen die vanaf de wc kwamen aansloffen, behoorden tot de rijzige gestalte van ome Gait. Daar stond hij, bevroren op de drempel: ‘Wel goddomme!’

Rudolf was zo overdonderd dat hij in tranen uitbarstte.

Gait zuchtte diep, alsof hij leegliep. Hij knielde, zich plots bewust van zijn woedeaanval, krulde zijn arm om de schouders van zijn neefje en kuste zijn kruin.

‘Verdomme, Rudeman, ie heb mien laoten schrikk’n.’

Bevend omhelsde Rudolf zijn oom en hij bleef snikken totdat de schrik uit zijn lijf was weggevloeid. Toen hij opkeek zag hij de glanzende ogen van zijn oudoom.

* Verwijst naar de woordenlijst op pagina 199 e.v.

De oudooms

Zijn dikke, ruwe vingers trokken onzichtbare lijnen over de landkaart, roerden in het luchtledige boven de donkerste gebieden.

‘Oerijs uut het noorden stuwde massa’s zand en keien veur zich uut, wierp heuvels op, precies hier. Het zand kump wel tot honderd meter boven zee. Daor liggen noe onze bossen.’

Van iedereen die Rudolf kende wist deze oom er het meest van, hoe de aarde was ontstaan. Ome Gait sprak op een toon alsof hij er getuige van was geweest. Dat het donker heerste en overal water vloeide; dat het zo heet werd dat er een supercontinent (Pangea, weet Rudolf nu) droogviel, scheurde en in stukken uit elkaar dreef. Als kind probeerde Rudolf zich voor te stellen hoe het voor de mensen geweest moest zijn, alsof je op ijsschotsen stond, het ene been in toekomstig Afrika, het andere in Amerika, steeds groter de zee, dat je moest kiezen wie van je geliefden uit het zicht zou verdwijnen, weg, afgedreven.

Zo was het niet gegaan, wist ome Gait. Het was een proces van miljoenen jaren. Nederland lag in die tijd op een heel andere plek op de aardbol, ongeveer waar de tropen zich nu bevinden. Bovendien woonden er toen nog geen mensen. In het pleistoceen liepen hier leeuwen, nijlpaarden en groeiden er druiven. Dat kon je zien als je maar diep genoeg de grond in boorde. Zand bleek tijd, aan een meter diepte las je duizenden jaren af. Wat er groeide, wie er leefden, wat men at.

‘A’je een halve meter afgraaft, luppe* op de akkers van oe veurouders.’

Hij sprak over een wonderlijke kracht die de aarde om de zon liet draaien, bomen naar het licht deed reiken en elk voorjaar de wei nieuw leven bracht. Hij zette zijn leesbril op en vouwde de kaart helemaal uit om zijn vingertoppen over het papier te laten reizen naar een klein vlekje omgeven door een ander, fletser groen dan dat waar de bossen verrezen.

‘Kiek, die rivier,’ zei hij: ‘Die ken ie, daor hebben wule* laatst gefietst. De IJssel, daor ha’j Dem’ter,* Zutphen. En dat daor, het potloodstipje precies tussen de bossen en de IJssel in, daar staon wule noe. Hier woon’n Bartus en ik, op dezelfde plek als oe grootva en grootmoe en je overgrootouders eerst woonden, sinds vijftienhonderd woont hier een Buut’nhuus. Woest en nat was ’t, er groeide niks tot niet veul. Zie hebben het hier ontgonnen. Zie hebben bossen gekapt, sloten gegraven, de zandwegen en weilanden aangelegd, rijen met bomen geplant en de boerderijen gebouwd. Disse grond, deze boerderieë hier op ’t goor, die is van ons. Hier is veur gevochten.’

De nagel van zijn vinger priemde bijna door het papier heen.

Al bestond het verleden vooral uit verhalen en had Rudolf er slechts een glimp van opgevangen, de ernst drong diep tot hem door. Hoe jong hij ook was, hij voelde en wist: hier hoor ik, hier kom ik vandaan.

Rudolf Buitenhuis zuigt zijn longen vol, opent zijn ogen.

Toen hij vanmorgen in de vroegte de IJsselbrug over reed en het zonlicht uitbundig langs de daken en torens droop, leek het wel zomer. Zonder de verzengende hitte. Dezelfde ochtend danst nu op het water, gebroken in schitterende scherven. Rudolf zit roerloos op het bankje waar de rivier een bocht maakt, tussen de bomen, met zijn rug naar de hoekige ruïne waar hij als kind vaker was geweest. Elke keer dat hij op de boerderij logeerde, voerden de zondagse fietstochten naar de vervallen vierkante kasteeltoren, waar ome Gait herhaaldelijk vertelde dat er een Gelderse hertog gevangen had gezeten en ome Bartus er steevast, zonder zijn mond te bewegen, aan toevoegde dat er een voorhuis had gestaan waarin de moffen zaten, dat door de Canadezen was kapotgeschoten. ‘Vlak veur de oversteek, een wèke* veur de bevrieding.’

Hij kijkt voor zich uit, aandachtiger nu, naar de passerende schepen. Het valt hem op dat wanneer het water opspattend wijkt voor de snijdende boeg en achter het schip weer samenkomt, nog altijd schuimend, klotsend, het minuten duurt voordat de rivier haar bedaarde golfslag hervindt. Hij leest de letters op de achterplechten, veel namen met een V. Eerst voer Vrijheid voorbij, vervolgens Vita Brevis, met in het zog Veritas.

Kijken zonder oordeel, dat blijkt lastig. Niet kijken met je hersenen, maar met luie ogen, zonder focus. Neigt het oog naar licht of naar schaduw? In elke waarneming schuilt een oordeel. Rudolf ademt diep in en uit – een poging om te ontspannen – en laat zijn oogleden zakken. Even loslaten, de enkelband van het dagelijks leven, zijn eigen ik. Dobberen en jezelf ergens tegenkomen, een uitdrukking die hij verafschuwt, maar toch, lang duurt het niet of achter zijn oogleden sijpelen de eerste beelden door.

Wat hij altijd horen moest. Dat ze er met twaalf kinderen woonden en maar drie tandenborstels hadden. Eén voor de jongens, één voor de meiden en één voor pa en moe, zijn overgrootouders, twee schimmen uit zijn jeugd. Dat ze achter de boerderij een boomgaard hadden waarin zijn overgrootvader dagelijks de appels telde, dat aardappels zo dun geschild moesten worden dat de schil nooit meer dan een futloos flintertje was. Dat op zaterdagmiddag iedereen in de teil ging. Eerst pa en moe en de meiden, dan in lauw water de jongens. Niets geks aan. In zijn hoofd dwarrelde een foto die nooit genomen was: al zijn oudooms en oudtantes als kinderen, dansend in de blote kont op de deel. Preutsheid kenden ze niet in de familie. De tijd van de melkkoeien had Rudolf kort gekend. Hooguit als een vervagend beeld, een werkloze melkmachine, een geur die zich ooit aan hem hechtte, waardoor hij, altijd als de lucht van vers stro zich met die van vee vermengde in zijn neus, opnieuw kleuter werd in de stal van zijn oudooms. Ome Bartus en ome Gait waren er blijven wonen, met de bomen, de zee van paardenbloemen met hun lakenvelders en de blaarkoppen. Lang nadat iedereen er vertrokken was, bleven zij – met de koeien, een paar bonte bentheimers, de paarden, schapen en kippen – in Vita Oblita. Zo heette de boerderij. Daar boerden ze, vergrijsden ze, verzamelden ze oud ijzer en sloophout, daar dronken ze jonge jenever, bleven ze konijnen villen, varkens slachten, hielden ze kippen, duiven.

Het moet een van die magische logeerpartijen in een schoolvakantie zijn geweest dat hij ome Bartus op een van zijn strooptochten vergezelde. Dat het ’s morgens vroeg nog aardedonker was. Eerst een flink stuk met de auto, een oude Peugeot die naar schapen en konijnen meurde, dan zeker een kwartier achter op de fietse, zijn handen in de jaszakken van zijn oudoom, zijn voeten in de fietstassen, luisterend naar zijn versnelde adem, het rammelen van lege emmers aan het stuur, het zoemen van de dynamo, hobbelend over een smal zandpad tussen landerijen door, langs schaduwen van wilgen, waar mist op het gras rustte als lage wolken. De maan was jong, soms hoorde je koeien snuiven, in de verte blafte een hond. Geluiden die jaren oud hadden kunnen zijn. Ze volgden de zwakke streep licht van zijn deels afgeplakte koplamp. Of hij nooit bang was?

‘Met ’t duuster is alles begonnen,’ zei ome Bartus. ‘Waorumme mo’k daor bange veur wèzen?’*

Dan liet hij hem de sterren zien, hij trok lijnen tussen de lichtjes aan het gewelf, gaf ze namen van dieren en goden, sprak erover alsof hij die magische uitspanning boven hun hoofden kende, alsof hij ook daar de paden wist. Bij een paar bomen remde hij af.

‘Afstapp’n,’ gebood hij. Rudolf trok zijn benen op uit de fietstassen en sprong van de bagagedrager. Ome Bartus legde de fiets plat op de grond. In het streepje maanlicht zag je de glinstering van zijn ogen.

‘Zo, noe eerst effen een citroentje uitkniep’n,’ zei hij, en hij draaide zich om. Rudolf hoorde hem plassen in het gras.

‘Zo, blief kort achter mien aan lopen, echt kort bie bliev’n.’

Opwinding in zijn stem. Dit vond hij mooi. Zonder avontuur is het leven geen biet aan, vond hij. Licht voorovergebogen slopen ze langs de kraag van riet naar het meer, waar de nacht spiegelde in golfjes.

‘Daor,’ wees hij, wachtend tot zijn adem was bedaard. Hij spuwde in zijn handen en trok aan een touw dat hij wist te liggen tussen het riet. Uit het donker dreef een klein houten bootje op hen af. Ome Bartus gebaarde hem in te stappen en de mond te houden.

‘Water is een verraaier, hier heur ie alles.’

Ze voeren dicht langs de rietkraag. Rudolf moest voorin gaan zitten, opletten of er niets voor hen dreef, een stuk hout of een boomwortel. Soms keek hij om naar de nachtschaduw van ome Bartus, wrikkend met een van de peddels, die dan opkeek alsof hij aanvoelde dat Rudolf iets wilde vragen.

‘Noe mo’je heul stille wezen, want die leu op dat woonschip mot’n ons niet heur’n,’ fluisterde hij. Zijn hand bewoog door het donker, hij wees naar een lantaarntje tussen de halmen. Voor hem verrees, afstekend tegen de nacht, de ark. Met ingehouden adem gleden ze langszij. Minuten later durfde Rudolf pas te bewegen, nadat Bartus iets gefluisterd had terwijl hij wees naar een paar uit het water stekende stokken: ‘We bint er, daor. Die bunt van hem.’

Hij voer zijn vletje vlak naast een van de stokken, loerde over de rand in het donker, viste met een haak onder de waterspiegel.

‘O, mooi, mooi, d’r zit flink wat in,’ mompelde hij: ‘Hier, pak an, God is ons genadig.’

Rudolfs ogen waren gewend aan het donker. Ome Bartus reikte hem de bootshaak aan. Rudolf trok de fuik naar zich toe, tot ome Bartus die met zijn handen kon pakken en uit het water lichtte, een kluwen glibberend zilver. Als wilden sloegen de alen om zich heen toen hij het meterslange visnet boven de emmers leegde.

‘Mooie vette,’ constateerde hij. ‘Vlug, deksel erop!’

‘Is dit stelen?’ vroeg Rudolf.

‘Godsammelief! Stelen? Nee, vissen mo’je deel’n. Dat zegt de Bijbel ook. Wat die vent vrogger* allemaol gedaon hef! Niets deelde hij, niets! En honger was er. Uut het westen waren ze komen loop’n. Hele gezinnen. Niets wilde hij missen. De vrek.’

Rudolf dacht aan de tafel die aan de weg stond, aan het begin van het pad naar de boerderij. Ome Gait en ome Bartus stalden er hun eieren uit, kartonnen bakjes bessen en pruimen en netjes met aardappels, afgewogen per twee kilo en in het midden een houten geldkistje met een bordje: NEEM WAT JE NODIG HEBT, GEEF WAT JE KUNT MISSEN.

Het bootje schommelde, dreef een paar meter verder, naar een stok, waar een tweede fuik werd gelicht.

‘Wa’j hebt, kun je deel’n,’ zei ome Bartus: ‘Weet je, aan de meeste vissers heb ik een hekel, ze vangen altied te veule.’

‘Waarom legen we ze dan niet allemaal?’ vroeg Rudolf.

Ome Bartus stokte in zijn beweging. Rudolf voelde zijn ogen op zich gericht.

‘Je mot Onze-Lieve-Heer ook weer niet te veule vraog’n.’

Met een emmer alen in het midden van het bootje voeren ze terug naar de oever. Ze trokken sporen door het bedauwde gras. Rudolf zou de fiets nooit teruggevonden hebben, maar voor ome Bartus was het duister een vriend.

‘Water en duuster was het,’ bromde hij. ‘Nog veur dat er mensen waren. Moet mooi rustig zien ewès. As ik Onze-Lieve-Heer was, dan ha’k t er bie elaot’n.* Had een boel ellende gescheeld. Water, donker, licht, bomen, planten en de beesten. Was zat!’

Nog voor het helemaal licht geworden was, zat Rudolf weer achter op de fiets, opnieuw de handen in de jaszakken van zijn oudoom. Ditmaal met de voeten buiten de fietstas. Daarin stond de emmer met alen. Zijn ogen brandden van vermoeidheid, de jas kriebelde tegen zijn wangen. Soms ving Rudolf een walm van een sigaartje. Hij gloeide en voelde: hij hoorde er nu bij, hij was deelgenoot geworden van hun wereld.

‘De Lafaard zal zo wel koffie hebben,’ zei ome Bartus toonloos. Hij knipoogde.

De Lafaard. Rudolf weet het nog goed. De eerste keer dat hij deze bijnaam hoorde, was tijdens het familiekampioenschap Kip zonder Kop! Het grut – de neefjes en nichtjes van Rudolfs generatie en hijzelf – stond op een rij tegen de schuur. Over het erf schalden bombastische klanken. Trommels en trompetten. Speciaal voor dit kampioenschap hadden de oudooms de platenspeler en de luidsprekers buitengezet. Ome Gait wachtte bij het hakblok en zwaaide dreigend met zijn hiepje* op de maat van de muziek. Rudolf was vlak bij zijn grootste neven gaan staan. Bij de vorige editie liepen die elkaar voor de voeten, waardoor zijn jongste nichtje, een verwende jankerd, voor zijn neus het kampioenschap greep. Dat mocht hem geen tweede keer gebeuren. Ome Bartus betrad het kippenhok, plukte een van de oude hennen – waarvan je volgens hem hooguit nog soep kon trekken – van haar stok, bracht haar aan haar poten naar ome Gait, die met (en dat is de kunst) één ferme, alles doorklievende striekerd* van het hiepje de vogel onthoofdde. Ome Bartus slingerde het stuiptrekkende en fladderende dier de hemel in. Het bloed spoot eruit. Wie van het grut de ongeleide vogel als eerste klemvast had, mocht zich een jaar lang Kip zonder Kop-kampioen noemen. Wie er dat jaar won wist Rudolf niet meer. Wel dat het de eerste keer was dat hij hem zijn broer zo hoorde noemen. Ome Bartus – met de jeneverfles in zijn vuist – klopte ome Gait op de schouder en zei lachend: ‘Dat ha’je goed edaon,* veur een Lafaard.’

Vanaf dat moment was hij erop gaan letten. Op elke verjaardag, wanneer ome Bartus weer vroeg aan de jenever zat en hij door het raam zijn broer over het grind zag komen aanklossen, murmelde hij: ‘Daor kumpe ook weer an, de Lafaard.’

De Lafaard, altijd de Lafaard. En even vaak haalde ome Gait zijn schouders op, grinnikte hij een beetje en schudde het hoofd. ‘A’j niks zegt, verstao ik oe ’t best.’*

Meestal trof je Gait achter de boerderij, vergroeid met zijn blauwe stofjas, bij zijn duiven. Het duivenhok was zijn domein, daar mocht niemand komen. Zolang ze bij de besten vlogen waren ze hem heilig. Moest er wel gewonnen worden. Voldeed het duifje niet langer aan zijn verwachtingen, dan draaide hij het met hetzelfde gemak de nek om. Die handen, zijn enorme handen, waarmee hij hem met korte, krachtige rukken de vacht van een konijn had zien trekken. Hoe rijmde hij hem met dat woord, de Lafaard?

Een zwerm ganzen stijgt op vanaf een landtong. Een bootje puft stroomopwaarts voorbij. Rudolf strijkt zijn haar naar achteren.

Ergens is hij zichzelf kwijtgeraakt, al begreep hij nooit dat het kon, jezelf kwijtraken, maar toch is het zo, ergens is het gevoel erin geslopen dat zijn leven uit bezigheden is gaan bestaan. Hij wil passief op zoek naar zichzelf, zo noemt Rudolf het, passief, zich laten vinden door niets te doen. Lome fietstochten maken zonder van tevoren vastomlijnde gedachten te vormen over de route. Rondrijden zonder navigatie, zien waar je uitkomt, voelen wat er gebeurt.

Vorige week ontrolde de weg zich vanuit Zutphen de Achterhoek in, over onverharde weggetjes met oude bomen en plukjes vee in de wei. De grazende koeien gaven hem een gevoel van schoonheid. Uren had hij er gefietst, achteloos, fluitend, na een tijdje begon hij zelfs te zingen. Totdat hij de weg terug insloeg, die over lange rechte wegen voerde tussen maismuren, dwars door woestijnen van raaigras. Veevoer voor dieren die amper daglicht zagen. Bosschages en de oude coulissen leken zich meer en meer terug te trekken. Rudolf vloekte. Waarom raakte het hem zo, de verwording van het platteland? Hij stampte op de pedalen, probeerde zijn gedachten te kalmeren, tot de orde te roepen. Pas toen de torens van de stad zijn blikveld binnenkwamen, herkende hij in zichzelf de woede van zijn oudooms. Decennia geleden hadden zij al in de smiezen dat de boeren werden uitgeknepen, ze zagen dat de weidevogels verdwenen, de veldleeuweriken, de grutto’s en zelfs de boter- en korenbloemen.

Rudolf komt in beweging, kijkt op zijn horloge (net negen uur geweest), staat op, klopt achteloos het stof van zijn billen en loopt naar de fiets. Ook een erfstuk van ome Gait. De lak is dof, de kettingkast rafelt en in de jasbeschermers zwiert een craquelé van bloempatronen. lucifer, staat er op de koplamp, en de dynamo doet het nog. Op de lug waar de zadelpen in het frame verdwijnt is een nummer gegraveerd, goed leesbaar nog, in gouden cijfers: 589294. Rudolf slaat zijn rechterbeen over het zadel. Linksaf of naar rechts? Iets in hem wil het water volgen. Hij trekt zich in gang, het zand knarst onder de banden.

Een paar weken nadat Gait overleden was, had ome Bartus de fiets uit de schuur gereden, met de nagel van zijn duim de duivenstront van het zadel gekrabd, de banden opgepompt. Zwijgend stond hij er een tijdje naar te kijken, met dat troebele schijnsel in zijn ogen zoals je dat vaak bij oude mensen ziet. Toen zei hij: ‘Wees er zuunig op, Gait had de fietse mooi weg’efoezeld, de moff’n mocht’n er niet ankomm’n.’

Deo gratias

De fiets lijkt als een duif op de zon te koersen, op aanwaaiende geuren, een magnetisch veld, langs weggetjes waarvan de namen een wereld oproepen, vertrouwde jarendertighuizen met puntdaken en kleine erkertjes, een verneveld spoor, flarden van ’t geluk dat niet groter hoefde te zijn dan een autoloze straat met vergeten speelgoed, een bal, een fietsje, verwassen broeken met appeltjes op de knieën en loslopende honden. Rudolf voelt hoe zijn ademhaling versnelt. Hier moet het ergens zijn. Krampachtig doorzoekt hij de zolder in zijn kop, de dozen en lades vol miljoenen momenten, stemmen, geluiden, beelden, scherven, angsten, feesten. Waarom koester je het ene, vergeet je het andere?

De zon staat achter hem, vanuit de verte drijven kleine wolkjes binnen. Rudolf mindert vaart. In geen jaren is hij hier geweest. Na zijn vertrek was de stad als een zware deur achter hem dichtgevallen.

Daar is het. Jaren-zeventig-nieuwbouw. Dit is het huis! Zijn oudooms kwamen er zelden, in die vreemde wijk helemaal aan de andere kant van het spoor. Ome Bartus moest altijd grommen en zijn hoofd schudden als hij die verdomde Zutphensestraat overstak en De Voorwaarts passeerde. ‘Wule raak’n daor altied de weg kwiet.’

De stenen van de gevel zijn groen uitgeslagen, het grote raam waarachter zijn moeder jaren had staan koken, is afgesloten door een verschoten rolgordijn, en de oprit waar zijn vader een Fiatje parkeerde, blijkt niet meer dan een postzegel. Rudolf rijdt door, de wijk uit, het spoor over. Waar in zijn jeugd koeien graasden, een zee van graan golfde en het zicht de ruimte kreeg, daar staan nu huizen, tussen de bomen door vangt hij een glimp van het oude gesticht, waar hij als kind speelde tussen de witte gebouwen en waar iets mee was. Bij de kruising links, iets verder – waar ooit een café zat – rechtsaf, de Osseveldweg door, de Deventerstraat over, bij de bakker naar rechts, naar de Trekweg, die daar nu anders heet, richting de stompe toren achter de bomen. Hij stapt af, parkeert de fiets tegen een van de eiken. Met de handen in zijn zij blijft hij kijken naar de gevel met de in elkaar cirkelende glas-in-lood-ramen en karmijnrode deuren. Deze kerk was dé karke, de Theresiakerk. Sinds de consecratie in april 1940 waren al zijn voorouders hier gedoopt en gehuwd, en inmiddels zijn de meesten er weer uit weggedragen.

In de trouwfilm van zijn ouders stopte hier de grote zwarte auto voor de deur, een jonge vrouw en man stapten uit. Ze stonden er allemaal op. Zijn overgrootouders Johannes en Martha, grootouders Dick en Betsy, oudooms, oudtantes, ooms, tantes. In plukjes zag je hen naar binnen gaan, de rode deuren door, deze kerk in.

Zijn gedachten nemen een vlucht.

De religieuze bezweringen en gezongen claims op een zalig bestaan in het hiernamaals ontgingen hem volkomen. Later raakte hij als kind geobsedeerd door de rozet in de kop van het middenschip. Tussen de honderden kalende hoofden en duifgrijze permanentjes door, boven de halfnaakte man aan het kruis, was het diepblauwe glas in lood te zien, waarachter de zondag oplichtte in witte letters: deo gratias 1945. Zijn vader had hem uitgelegd wat deo betekende en dat het raam met de oorlog te maken had. Toen zaten hier de Duitsers. Wat dat inhield, daar kon hij zich geen voorstelling van maken. Er circuleerden foto’s van de vernielde kerktoren, van kraters in de muren en een maagdelijk parochiekerkhof met eenvoudige kruizen waaraan Duitse helmen bungelden.

Het verrast hem hoe snel het verleden binnendringt. De oudste herinnering blijkt het dichtstbij. Een jaar of acht, negen zal hij geweest zijn. Voor de eerste keer mee naar de kerstnachtmis. Een woord dat als een belofte boven de dag hing. In het licht van de straatlantaarn bij de Trekweg wachtten zijn oma en een paar tantes, neefjes en nichtjes. Ome Bartus en Ome Gait kwamen op het ‘Grote Peerd’,* hun zwarte tandembrommer. Ome Bartus achter het stuur, zijn handen diep verborgen in zelfgemaakte moffen van konijnenbont en schapenwol. Gait achterop, in zijn eeuwige lange leren jas. Ze schoven het Grote Peerd achter de struiken tegen de pastorie en mompelden langs hun sigaretten: ‘He, keêltie,* is’t veur oe geen beddegaonstied?’*

Hoe ze in de houten banken zaten en sommige mensen hun hoofd bogen, even door hun knieën zakten, hun rechterhand van hun hoofd naar hun borst, hun schouders bewogen, alsof ze de dood bezwoeren. Rudolf zat naast zijn oudooms, die zachtjes vloekten toen de kerkbank te krap bleek. Ze reikten elkaar een klein metalen flesje aan, gaven ook hem een slok, die zijn keel verschroeide. Ome Gait lachte zijn gouden kronen bloot. ‘Hier, neem nog wat, dan voel je het beter.’

De nachtmis.

Wat rest zijn flarden, rafels. De mannen in de gewaden die vertelden over een stal in Bethlehem. Het kinderkoor dat als engelen zong. De mensen om hem heen, de vrouw met de tranen over haar wangen. Elsje, die op school een keer naar hem gelachen had, twee banken voor hem, en die maar niet om wilde kijken. Zijn oma – haar blik glunderend gericht op haar man in het koor – zong steevast naast de toon. De ooms die met het flaconnetje aan de lippen hun hoofden steeds verder achteroversloegen, de krans boven het altaar, waarin vier grote kaarsen brandden, die achteraf gewoon gloeilampen schenen. De opgetogen gezichten, de kerststal met gipsen kamelen. Bij een van de drie wijzen ontbraken een paar vingers. Dat de koude optrok door zijn voeten, zich in zijn lichaam nestelde en dat de houten bank steeds harder werd. De stoet oude gezichten die ter communie ging. Mensen reikten elkaar de hand. De oudooms en wildvreemden wensten hem een zalig kerstfeest. Het duizelde hem. Vanaf het koor, in gedragen galm: ky-ri-e e-lei son.

En terug naar huis, waar de tafel wachtte. Zijn hoofd gonsde, zijn ogen voelden zwaar. Zijn moeder en oma neurieden een liedje dat in de kerk gezongen was. Glo-o-o-o-r-i-a, in ex-cel-cis d-e-e-oo.

Zijn vader was vooruitgelopen, riep dat er vlug hout op het vuur moest. Zijn hand werd opgeslokt door de grove vingers van Ome Gait. De kegel van een sigaret lichtte op. Diep in de nacht stonden ze tussen de bomen.

‘Luister,’ zei hij, ‘dit is het mooiste, dit alles is Gods kunstwerk, en wij mogen erin leven.’

Hoe stil het werd, de wijzers op de kerktoren, en boven hun hoofden de lichtjes van de eeuwigheid. Hoe hij daar stond, omkeek, de stilte, de hand van zijn oudoom. En het gevoel dat dit alles nooit voorbij zou gaan.

Toen niemand meer naar de kerk ging, bleven Bartus en Gait gaan. Niemand bezocht de mis zo vaak als zij, al vloekten ze nog veel vaker. Een betekenisloos stopwoord. Ze merkten het bijna niet meer op, zoals ze ook de weeïge geur van de papierfabriek niet meer opmerkten. Jarenlang waren ze lid van de kattelieke voetbalclub en deden zij hun boodschappen bij kattelieke winkels. Protestanten meden ze. Vooral ome Bartus had een bloedhekel aan gereformeerden. Griff’n, noemde hij hen, met hetzelfde venijn waarmee hij over moffen sprak.

De kerk is kleiner dan hij dacht. Het verleden is onbetrouwbaar, constateert hij terwijl hij achteruitloopt. De klok slaat één keer. Rudolf kijkt omhoog, de wijzers geven half elf aan. Wolken zeilen langs de toren. De zon zal nog meer klimmen.

Rudolf loopt linksom, het metalen hekje door, over het grindpaadje langs de kruizen, de stenen, de namen. Iedereen ligt er, de familie verdeeld over meerdere generaties. De verweerde stenen achteraan bij de heg, namen zonder gezichten. Dichterbij rusten zijn grootouders. En hier, vlak voor zijn voeten, de mossige graven van de oudooms. Gait, al heet hij volgens zijn grafsteen anders: Gerardus Hendrikus Maria Buitenhuis (2 februari 1925-14 oktober 1987). Een volledig leven gereduceerd tot een streepje tussen twee jaartallen. Ondanks zijn leeftijd hield Gait altijd iets jeugdigs, misschien wel door zijn warrige kapsel, alsof zijn haren allemaal tegelijk wilden ontsnappen. Een paar meter verder rust Lambertus Jacobus Maria Buitenhuis (7 januari 1915-22 juni 1988), maar natuurlijk noemde niemand hem zo.

Bovenin, in steen gehouwen verweerde letters: pax aeterna.

Helaas moest ome Bartus daarvoor wel eerst de pijp uit gaan, denkt Rudolf. Hij haalt een glimmende rode appel uit zijn jaszak en strijkt die langs zijn broek. Met deze gedachte zet hij zijn tanden in het vruchtvlees en wandelt hij terug naar zijn fiets.

‘Excuse me, sir,’ klinkt een mannenstem van vlakbij. Duidelijk een Amerikaan.

Rudolf schrikt op uit zijn gedachten.

Naast hem staat een keurige heer met hoed en een mager getrimd snorretje. Zijn donkere ogen stralen een geruststellende vriendelijkheid uit.

‘What can I do for you?’ antwoordt Rudolf, content met zijn uitspraak.

‘Well,’ zegt de man terwijl hij een zwart-witfoto voor hem ophoudt en naar de kerk wijst: ‘Is this this church?’

Rudolf kijkt en herkent de kerk in een ledig landschap van lang geleden: prille begroeiing, een verlaten kerkhof. Zo had hij haar nog nooit gezien. En toch, onomstotelijk de Theresiakerk.

‘Sure, zeker, dit is hem.’

‘That’s great, I knew it. Apeldoorn.’

De man haalt een volgende foto uit de enveloppe.

‘Sorry, maar misschien kunt u me verder helpen. Maybe this one, this one must be here, somewhere,’ mompelt hij terwijl hij een op karton gedrukt prentje in Rudolfs handen drukt. Rudolf herkent het onmiddellijk. De kerktoren, het pleintje ervoor, dit plein, maar een ander plein toen. Amper auto’s, alleen een bestelwagentje. Bakker Diks was er toen dus ook al.

‘En deze moet hier ook ergens zijn,’ zegt de Amerikaan. Nu houdt hij hem een groezelig beeld voor van een korenveld met rechts een boerderij. Onscherp, wollig, in de haast genomen. Helder genoeg om de rieten kap met de halve raampjes te herkennen, de openslaande deuren van de deel, met daarachter het immense duivenhok.

Rudolf klemt de foto tussen zijn duim en wijsvinger. Zijn hoofd vonkt een stroom die langs zijn ruggengraat de aarde zoekt. In de zucht die uit zijn mond ontsnapt klinkt verbazing. ‘Verrek, onze boerderij!’

De Amerikaan houdt een andere foto op. Opnieuw een beeld van de boerderij, van de andere kant genomen, vanuit de boomgaard.

Zijn overgrootvader had bij de geboorte van ieder kind een boom geplant en een naam gegeven. Verschillende rassen, ome Gait had ze een keer voor hem opgesomd: bloemzoete (kleine zoete appels), reinetten (voor de taart en de moes) en gele bellefleures (ook voor de moes), bloedperen en wildemannen om te stoven. Als kind begreep Rudolf niet waarom er meer bomen stonden dan hij gezichten kende.

Links, nog net te zien, verscholen achter de struiken met kruisbessen, het bakhuus.

Daar rookte Gait de vette alen die Bartus uit de fuiken van een onbekende visser jatte, ergens noordelijker, op een meer waar hij – niemand wist waar precies – een vletje had.

‘Ja, ik weet het zeker. Het is onze boerderij,’ zegt Rudolf tegen de Amerikaan, en hij legt de foto terug in zijn hand. De man kijkt hem verrast aan.

‘Echt? Bent u daar zeker van?’

‘Ja, het is onze boerderij.’

Onze boerderij, hij hoort het zichzelf zeggen. In de beleving is het nog altijd ‘hun’ boerderij, al is ze al decennia niet meer in de familie. Jaren geleden was het dat hij er zomaar heen was gefietst. Alles was er nog. Toen. De opkamer met het uitzicht over de velden, de keuken met het lage granito aanrechtblad, de grote deuren van de deel, het vervallen duivenhok waaruit takken groeiden. Zelfs het licht herkende hij, een nazomer zich nestelend in de kruinen van de appelbomen.

Gait

Dinsdag 14 mei 1940

‘Hoeveel?’

‘Twintig?’

‘Meer,’ zeg ik, ‘veel meer.’

‘Dertig, veertig dan.’

Het monotone lage gebrom dat van ver nadert, dat aanzwelt tot een dreigend, dreunend gebulder, blijkt het geronk van grauwe gevaarten met neuzen van glas.

‘De onze?’ vraagt Annie.

‘Wat denk je zelf?’ snauwt Marinus met de hand boven zijn ogen.

‘Waar gaan ze heen?’

‘Engeland natuurlijk.’ Marinus klinkt stellig.

‘Ja, dat moet wel,’ zeg ik. Ik houd de jonge doffer in mijn hand en streel met mijn wijsvinger de zachte grijsgroene veertjes. De kraaloogjes glanzen vredig, zonder weet dat we al vier dagen niet naar school kunnen. Allemaal zijn we thuis, op Johan en Bartus na. Niemand weet waar zij zijn. Buurman Broeks vertelde dat veel Nederlandse soldaten gevangen zijn genomen. Ik probeer mijn gedachten af te leiden, niet naar hen te laten zoeken, maar me te richten op de duiven, op mijn broers en zusters en op wat er gedaan moet worden: het paard moet geborsteld, de geiten verzet, de schuur moet worden uitgeveegd, de sla moet van het land. De angst is krachtig, zodra ik verslap, verschijnen ze als lood in mijn borst, mijn broers. Waar ik steeds aan denken moet is hoe ze onze moeder omhelsden, vasthielden in die krachtige, lange klem. Als ze nog maar leven!

Het is zo onrustig. We moesten de ramen verduisteren en er scheren vliegtuigen over. De lampen doen het soms wel, soms niet. Vier dagen geleden, toen het begon, zijn de bruggen over het kanaal opgeblazen. Dat kon je hier zelfs horen. ’s Morgens doffe knallen om hen tegen te houden, hadden ze gezegd, maar ze zijn er al! Zelf heb ik er nog geen een gezien, maar ze zeggen het, dat ze uit vliegtuigen sprongen! Vader zag ze rijden over de Deventerstraat toen hij naar de bank moest: Duitsers in grijze uniformen en met boze tronies op vrachtwagens en motoren. Eergisteren is er een vliegtuig neergestort bij Apeldoorn en de radio met de stem van de koningin vertelde dat we in oorlog waren.

‘Mijn volk,’ zei ze. ‘Nadat ons land met angstvallige nauwgezetheid al deze maanden een stipte neutraliteit in acht had genomen en terwijl het geen ander voornemen had dan deze houding streng en consequent vol te houden, is in de afgelopen nacht door de Duitse Wehrmacht een plotselinge aanval op ons gebied gedaan.’

Gisteren is ze met prinses Juliana uitgeweken naar Londen. En nu dit, deze zwerm vliegtuigen, stippen tegen een berglandschap van wolken. Wat gebeurt er?

De vogel in mijn handen zou ik zo kunnen breken, de botjes en ribben ademen kalm op en neer. Hij vertrouwt me. Volgens vader is de duif een heilig dier, ze werkt samen met de mens. De Egyptenaren hielden al duiven, de Grieken en Romeinen stuurden gevleugelde berichten en al daarvoor vloog de duif met de olijftak terug naar de ark van Noach. Deze kan een goede worden, heeft vader gezegd, want de ogen liggen goed diep in de kop, de borst is vlezig, de vleugels zijn mooi gesloten en tijdens de vlucht wiekt hij met krachtige, beheerste slagen. Ik open het duivenhok, stap binnen, sluit de deur achter me. Gefladder, koerende duivinnen.

‘De oorlog zal hier niet snel komen,’ fluister ik, al kan ik het woord geen betekenis geven. ‘Oorlog’ is een woord dat ik leen, niet een dat ik begrijp.

De doffer grijpt zijn stok en schudt zijn veren. Met een borstel en een mesje krap ik de witte stront van de vloer. Het moet schoon zijn en droog. Ik vul de bakjes met zaden, ververs het water. Dit is mijn taak, niemand anders komt hier. Vader vindt dat het mijn duiven zijn. Ooit hoop ik wedstrijden te vliegen met mijn duiven, dat ze in korven naar het zuiden gaan. Eerst moeten ze sterk worden, ze hebben rust nodig. Zo min mogelijk verstoring, niet te veel vreemde gezichten. Buiten mengen stemmen zich met het geluid van zware voetstappen die zich door het grind slepen. Door het kleine raampje zie ik moeder met de meiden. Ze droogt haar handen aan haar schort en heeft de angst in haar ogen. Zodra ze me ziet roept ze:

‘Gait, waor is pa?’

‘Bie de koei’n.’

Het donker verslindt de akkerranden, vreet zich langs de schaduwen van de bomen tot aan het huis. We zitten om de radio. De omroeper spreekt van een bombardement, over enorme vernietigingen en branden in Rotterdam. Om tien uur komt generaal Winkelman, die vertelt dat om meer bloedvergieten te voorkomen de wapens worden neergelegd.

Marinus denkt dat het een vals bericht is. ‘Het kan niet,’ briest hij en hij stompt op tafel. ‘Het kan niet dat het voorbij is, dat we nu al verslagen zijn.’

Wat is er gebeurd? Ik werp een blik op mijn vader die een sigaret opsteekt en moeder die de haren borstelt van de jongste, van Gerdien, die moest huilen. Vader schuift naar voren op zijn stoel, kijkt ons stuk voor stuk recht in de ogen, zeker één of twee tellen lang, zonder iets te zeggen, de ernst verkrampt op zijn gezicht. Hij inhaleert de rook, blaast uit in kringen die verdwijnen tegen het plafond en legt de sigaret op de rand van de asbak.

‘We mott’n rustig blieven, we weten niet wat er gaat gebeuren, maar we weten ook dat we nooit alleen zijn, dat er altijd iemand is die over ons waakt. Laot’n wule bidd’n.’

We vouwen onze handen, ik sluit mijn ogen en hoor mijn vader God en de heilige Moeder om bescherming vragen. Mijn gedachten zoeken Bartus en Johan. Bartus moest naar het westen, dat is wat hij had gezegd, en Johan ligt in Rhenen. Ik stel me hun gezichten voor, concentreer me op hun ogen, de sproeten, de inplant van hun haren. Misschien, wanneer ik me op hen afstem, kunnen ze me een teken geven.

Amen.

Marinus is naar buiten gelopen.

Aan tafel wordt het stil.

Donderdag 16 mei 1940

In de nacht schrik ik wakker. Er komen vliegtuigen over. Uit de meidenkamer klinken stemmen. Marinus en ik spieken langs de verduistering.

‘Engelsen,’ zegt hij stellig.

‘Naar Berlijn?’

‘Dichterbij, denk ik, Berlijn is best ver.’

Het schaarse licht glinstert in zijn ogen. Marinus weet dit soort dingen.

De Duitsers hebben niet alleen onze vrijheid gestolen, maar ook onze tijd. De klok moest één uur en veertig minuten vooruit. Ik kan er moeilijk aan wennen. Zo vroeg op. Verder is de oorlog wachten. Niemand weet iets. De burgemeester heeft iets gezegd over dat het leven zo snel mogelijk weer moet worden opgepakt, dat we voor elkaar moeten zorgen en dat we moeten delen wat er is. Al een week zijn we niet naar school geweest.

Thuis is er genoeg te doen. De boekweit en de rogge zijn ingezaaid, we hebben het varkenshok vertimmerd en dagelijks laat ik de duiven vliegen. Elke avond help ik met melken. De melk van het voorjaar heeft de smaak van koeien die weer buiten zijn, van vers gras. Niets lekkerder dan grasboter!

Vanaf de trap van het duivenhok is de wereld best overzichtelijk. Het vee graast, de bermen bloeien en aan de horizon, als een baken aan het eind van de akkers, rijst de toren van de Theresia.

Vanmorgen is vader met Marinus naar Apeldoorn gereden om zelf de melkbussen weg te brengen naar Mariëndaal en om te horen of er nieuws is van Bartus en Johan.

Ze blijven lang weg.

Hoe stil het hier is en hoeveel er gebeurt. Kikkers verschuilen zich in het groen aan de slootrand, dril dobbert tussen het riet, kleine vliegjes dansen, libellen met ogen als zeepbellen in alle kleuren. Wolken glijden over de waterspiegel en het zonlicht, dat jaren onderweg is, dat door God gezonden is en ons warmt en gewassen laat groeien, ligt als dons over het land. En tegelijkertijd is het oorlog. De stemmen van de radio, de bezorgdheid, elke gedachte aan Bartus en Johan is giftig. Ze maakt me misselijk.

Ik ga in het gras liggen, vouw mijn armen onder mijn hoofd. Boven me cirkelt een buizerd. Twee eksters proberen hem te verjagen. Ik blijf kijken tot de slapeloosheid van de afgelopen nachten mijn ogen sluit.

Geratel van wagenwielen! Daar zijn ze!

Ik schiet overeind, zie het paard ons pad in draaien, gevolgd door het silhouet van vader op de bok, een romp dat een hoofd torst en schouders die onzichtbare gewichten dragen. Marinus zit naast hem, kleiner dan vanmorgen. Ik loop op hen af.

‘En?’

Vader schudt zijn hoofd, zonder verder iets te zeggen spant hij het paard uit en loopt hij naar de wei. Marinus en ik laden de lege melkbussen af. Hij heeft Duitsers gezien, zegt hij alsof hij tot een geheim genootschap is toegetreden.

‘Harde koppen, grauwe uniformen. Allemaal bewapend,’ zegt hij, en hij knijpt een oog dicht, kijkt door het vizier van een denkbeeldig geweer en richt in de lucht. ‘Poef, poef.’

‘Doe niet zo irritant, ha’je al iets e’heurd?’