Het eeuwige parfum

Aanchal Malhotra

Het eeuwige parfum

Vertaald door Nan Lenders

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

De vertaler wil graag Frank ‘The Snifferoo’ Bloem, parfummaker, geurontwerper en schrijver van Geur, de vergeten sensatie, bedanken voor zijn genereuze en onmisbare hulp bij de vertaling van de vele parfumgerelateerde termen en procedures in het boek.

Oorspronkelijke titel The Book of Everlasting Things.

Flatiron Books, New York

© 2022 Aanchal Malhotra

© 2023 Nederlandse vertaling Nan Lenders / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Villa Grafica

Omslagbeeld © T.okita/Shutterstock (vrouw);

Yumeee/Shutterstock (bloemen)

Foto auteur © Aashna Malhotra

NUR 302

ISBN 978 90 468 2901 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 2900 4

Voor mijn grootvader Vishwa
en ter herinnering aan mijn grootmoeder Amrit,
die Lahore moesten achterlaten

‘Een plek behoort voor altijd toe aan wie haar het hartstochtelijkst opeist, zich haar het obsessiefst herinnert, haar uit haarzelf loswrikt, vormgeeft, verbeeldt en zó radicaal liefheeft dat hij haar herschept naar zijn eigen evenbeeld.’

– Joan Didion, Het witte album

STAMBOOM

DEEL EEN

1

De erfenis

Het eerste wat ontwaakte was zijn neus.

Die schudde Samir wakker en hij ging rechtop in bed zitten, omdat hij al lucht had gekregen van het onweer nog voordat het was begonnen. Hij liet zich onder het muskietennet uit glijden dat zijn hemelbed afdekte, liep naar het raam en opende de luiken. Er kwamen dreigende wolken aanzetten, maanverhullend. Met zijn ellebogen op de vensterbank en zijn kin in zijn handen keek hij omhoog naar het firmament. Het zou niet lang meer duren, hij kon het ruiken, het zou uit het niets tevoorschijn komen met een felle bliksemschicht en een donderslag. Dus wachtte hij af, want het was onmogelijk om door een ophanden zijnd onweer heen te slapen.

Tien jaar eerder, toen hij zijn mond voor het eerst had opengedaan – een huilend, ademend, levend wezen – was het slaapkamerraam opengeklapt en was er een windvlaag de kamer in gewaaid die de pasgeborene in zijn geheel had ingeslikt. ‘Samir’ zouden zijn ouders hem noemen. Samir, wat ‘windvlaag’ betekende. Samir, de jongen die de moesson had ingeslikt.

Terwijl nu de donkere lucht openscheurde, verwelkomde Samir de regen die vanaf zijn geboorte steevast zijn verjaardagen had opgeluisterd.

‘Hallo, vriend,’ sprak hij het duister in.

Was het hem gevraagd, dan zou hij niet hebben kunnen uitleggen hoe hij wist dat er onweer in aantocht was. Water was een geurloze substantie en dus had regen geen eigen geur. Hij verenigde zich met geuren wijd en zijd en rook uiteindelijk naar het land waar hij viel. Het was geen verrassing dat de regen in Lahore die ochtend stoffig rook, en toch ook fris. Maar Samir, die het liefst voorbij het neerslaggordijn wilde ruiken, stak zijn gevoelige adelaarsneus naar buiten en snoof de geuren op uit de buurt, uit de slingerende straatjes en de huizen.

Er waren veel manieren van ruiken. De reukzin zetelde in de neus en dus rook hij in de eerste plaats daarmee. Maar de manier waarop hij er het meeste plezier aan beleefde, die maakte dat hij zich zo lichamelijk en innig mogelijk verbonden voelde met een geur, of die nou aangenaam was of vies, was door te ruiken vanuit zijn buik.

Dus rook de jongen, uit het open raam leunend, vanuit zijn buik de van water doordrongen, schimmelige muren, mos en algen, droge mestkoeken, vochtig hout, citroengras en lotusbloemen. Terwijl Samir dit bouquet in zijn geuratlas opsloeg, ging hij terug naar bed, een jaar ouder en vele geuren rijker.*

Om klokslag half zes dreef er, net als elke ochtend, vanonder de deur geurige rook Samirs kamer binnen en wist hij dat in de kamer naast hem zijn oom was ontwaakt en met het aansteken van agarbatti* aan zijn ochtendritueel was begonnen. De regen was weggetrokken en de wereld was weer tot rust gekomen. Samir stond op en trok een bruine korte broek en een blauw shirt aan. Hij deed zachtjes de deur open en liep over de overloop van de eerste verdieping naar de grote aardewerken pot die aan het uiteinde van de gang stond. Hij kletste koud water op zijn ogen en waste zijn gezicht. Toen hij opkeek zag hij in de spiegel die aan de muur hing zijn glimlachende oom achter zich staan. Samir draaide zich om en raakte diens voeten aan terwijl hij hem, als oudste broer van zijn vader, aansprak met ‘taya ji’.

‘Jinde raho, mere puttar,’ antwoordde Vivek in het Punjabi, terwijl hij zijn hand liefdevol op het hoofd van zijn neefje legde. ‘Dat je een lang leven mag hebben. Tien jaar alweer, wat vliegt de tijd.’ Hij lachte.

Samen liepen ze de trap af naar beneden, waar de rest van de familie druk in de weer was met de ochtendbezigheden. Samir liep over de stenen aangan naar zijn grootvader, een oude man van zeventig. Hij zat over de krant gebogen met zijn bril komisch balancerend op het puntje van zijn neus en bovendien nog een vergrootglas in zijn hand. Toen Som Nath Samir zag, verscheen er een grote glimlach op zijn gezicht en hij gaf zijn kleinzoon een knuffel. Samirs moeder, Savitri, kwam, met een opaalroze sari om haar lichaam gewikkeld en over haar hoofd geslagen, uit de keuken. Ze droeg een blad met vier grote metalen bekers vol lassi, en terwijl ze er een aan Samir gaf, gaf ze hem een kus op zijn voorhoofd.

‘Saalgirah mubarak, mijn kind,’ wenste ze hem, voordat ze twee glazen neerzette voor Som Nath en Vivek en haar echtgenoot riep. Mohan kwam de kamer uit en ging naast zijn vader zitten. In het kielzog van het vroege ochtendonweer leek het daglicht tintelender en blauwer dan gewoonlijk. Er hingen regendruppels aan de lichtgroene blaadjes van de tulsi die midden op de binnenplaats stond en de nachtelijke regen had de jasmijnstruiken aan weerszijden goedgedaan, want het hele huis was in hun geur gehuld.

‘Tayyar, klaar?’ vroeg Mohan aan de jarige. ‘Zullen we gaan?’

Samir klokte het laatste restje schuimende melk naar binnen. ‘Ja, baba.’ Hij pakte zijn vader bij de hand.

De familie Vij woonde diep in het hart van de ommuurde stad Lahore. Hoewel de stad al eeuwen had bestaan, was het pas in de zestiende eeuw, onder de heerschappij van keizer Akbar, dat ze haar roem verwierf. De keizer gaf opdracht tot de bouw van een paleis, waaromheen een verdedigingsmuur werd opgetrokken met daarin dertien imposante poorten, elk met een eigen, uniek ontwerp. Door de eeuwen heen werden vele van die majestueuze poorten verwoest, maar de Shahalmipoort bestond nog steeds en het was daar in de buurt dat de familie Vij een huis had gebouwd.

Hun bakstenen huis, voorzien van een stenen plaque met trots de naam VIJ BHAWAN erin gegraveerd, stond op de hoek van de brede Shahalmi Bazaarstraat en de smalle kucha Reshmiya. Als dat zijdeachtige, delicate, ragfijne woord ‘Reshmiya’ van Samirs tong gleed, moest hij altijd even giechelen. Zijn grootvader vertelde hem vaak verhalen over vroeger, toen de familie in textiel had gehandeld, en dat ze pas een paar jaar voordat Samir was geboren met hun werk in attar waren begonnen. Som Nath trok dan een geborduurde zakdoek uit de zak van zijn onberispelijk gestreken kurta en liet hem de jongen zien als voorbeeld van hun ooit gerenommeerde familieambacht.

‘Zo werden vroeger, in mijn tijd, buurten gevormd,’ gebaarde Som Nath altijd met zijn broze handen en hij nam zo zijn kleinzoon mee op reis. ‘Goh, ja, aan de hand van de straatnamen kun je precies zien welke gemeenschappen, religies, clans en volken er woonden. Zoals wij, in kucha Reshmiya, genoemd naar de zijdeachtige resham-stof die we verhandelden, of de gali Dhobiyan, naar de wasmannen. Je hebt de gali Kabootarbaaz, heren van de duiven, en de kucha Faqir Khana, genoemd naar de familie Faqir; de gali Achariyan, de pekelaars, en, de allerleukste’ – en dan klapte hij in zijn handen – ‘gali Kababiyan, waar de makers van overheerlijke kebab wonen!’ Grootvader en kleinzoon barstten hierop in lachen uit en het werd een ritueel tussen hen beiden, want hoe vaak Som Nath het verhaal van de verstrengelde straatjes van hun oude metropool ook vertelde, Samir vond het heerlijk om ernaar te luisteren.

‘Waar wonen de parfumeurs van Lahore, dadu?’ vroeg Samir dan. ‘Waarom wonen we niet bij hen?’

‘Nou, puttar, er is een gemeenschap van parfumverkopers die leeft en werkt in een buurt die Dabbibazaar heet, niet ver hiervandaan. Hun winkels liggen allemaal bij elkaar rond de Sunehri Masjidmoskee. En nog voordat je ze ziet, weet je al dat je er in de buurt bent, want de hele straat baadt in buitengewone geuren. Je kunt er altijd op bezoek gaan…’ Hij zweeg even. ‘Maar vergeet niet dat dit het huis is dat je voorouders hebben gebouwd. Wat je ook doet, Samir puttar, wie je ook mag worden, hoe het leven ook verandert, dit is je plek. Hier hoor je thuis.’

Terwijl Vivek, Mohan en Samir door Shahalmi liepen, dreven de geuren van de eerste chai die werd gezet – theeblaadjes, kardemom, gember, tulsi, melk en suiker – door de ramen naar buiten; de geluiden van ochtendgebeden en dagelijkse karweitjes klonken op en mannen en kinderen kwamen uit de slingerende steegjes naar de hoofdstraat, op weg naar de oostelijke rand van de oude stad. Sommigen droegen een rechte pajama met een knielange kurta erop, anderen droegen een dhoti tot op de kuit, waarvan de stofvouwen strak om hun middel waren vastgemaakt en enkelen, zoals Vivek, waren gekleed in een meer westerse broek-met-overhemdcombinatie. De meeste mannen hadden een tulband op, in verschillende hoogten en stijlen, met een fladderende staart van stof eraan.

In stilte liepen de Vij’s door de stad naar de buitenrand, zwijgend tot hun bestemming in zicht kwam, tot de machtige legendarische Ravi hen begroette. De woeste, wispelturige rivier was gedurende vele jaren naar believen van richting veranderd en, wanneer ze daar zin in had, buiten haar oevers getreden, onverschillig jegens hen die op haar oevers woonden. Die augustusochtend wandelden mensen er rond in paren of groepjes; sommigen gingen aan de rand zitten, anderen baadden in haar diepten, terwijl weer anderen zich vol overgave wijdden aan hun gebeden en ceremoniële begroetingen.

Terwijl het water van de Ravi steeg en daalde, en duizenden jaren aan herinneringen en mythen meevoerde, gingen de Vij’s op de zandige oevers zitten. Het was op deze oevers dat vele vrome en heilige mannen tot de machtige goden hadden gebeden om verlichting. Het was hier dat de sikhgoeroe Arjan, na vijf dagen te zijn gemarteld door grootmogol Jahangir, bij zijn laatste bad volledig was verdwenen in haar stroom en naar de andere wereld was gegaan. Het was hier dat de as van Leelawati, de grootmoeder die Samir nooit had gekend, was verstrooid. Het was hier, nog maar een paar jaar geleden, dat Jawaharlal Nehru de purna swaraj-verklaring had afgekondigd: de eis tot volledige onafhankelijkheid van het Britse Rijk. En het was hier, op de oevers van de historische rivier, tijdens wat niet slechts een weekenduitje bleek te zijn, dat de loop van het leven van de tienjarige Samir voorgoed zou veranderen.

Gedurende de lange wandeling had Vivek een flacon bij zich gedragen, veilig opgeborgen in zijn borstzakje, en nu ze waren gaan zitten en uitkeken over de rivier die hun stad voedde, haalde hij die tevoorschijn en zette hem voor zijn neefje op de grond. Een kleine glazen flacon met een ovale bodem en een dikke hals, gedicht met een glazen stop. Tegen het zand waar hij in stond, was hij diep robijnrood. Samir zat er een paar tellen naar te kijken, totdat zijn vader het flesje voorzichtig naar hem toe schoof.

Glimlachend pakte de jongen het op en ontkurkte het en zelfs nog voor hij de kans had gehad het naar zijn neus te brengen, werd hij getroffen door de geur. Die was weergaloos, indringender dan alles wat hij ooit geroken had. Gedurende zijn korte leven had zijn gretige neus al veel dingen geroken: bloemen, bladeren, de schors van bomen, een verscheidenheid aan specerijen van zoet tot kruidig, droge stenen, natte stenen, bemoste stenen, kleine insecten en huisdieren, en zelfs een paar van de attarflesjes uit de winkel als niemand keek. Maar nog nooit was zijn neus zo gefrappeerd geweest als nu, nog nooit was hij in contact gekomen met iets zo goddelijks. Samir had dit nog nooit geroken en toch had hij, heel eventjes maar, het gevoel alsof hij opnieuw kennismaakte met iets wat hij allang vergeten was, alsof hij ooit omhuld was geweest door deze weelderige geur en de herinnering daaraan diep uit zijn binnenste omhoogkwam.

De kinderlijke glimlach verdween van Samirs lippen toen hij besefte dat sommige geuren een andere uitwerking op hem zouden hebben dan andere. Toen hij vijf was, had zijn oom hem officieel laten kennismaken met zijn eerste echte ingrediënt, khus, de etherische olie van vetiver. De diepsmaragdgroene vloeistof had Samir onmiddellijk herinnerd aan het geurige gras dat in de zomer bij hen thuis door de gordijnen werd geweven. Zelfs op die jonge leeftijd was hij al in staat geweest om de geur van vetiver te herkennen uit zijn herinnering, maar hij had er zich nooit op dezelfde manier door aangetrokken gevoeld als door hoe dit nieuwe aroma hem verlokte.

Hij voelde het in zijn buik. Vertwijfeld, hunkerend, hongerig. Met de glazen stop in zijn linkerhand geklemd deed hij zijn ogen dicht en ademde de inhoud van het flesje diep in. Ongeremd, ongeschoold, concentreerde hij zich enkel op de geur, zo diep als zijn buik het toeliet. Al het andere kon wachten, moest wachten. Alles om hem heen – de rivier, de legenden, het zand, de bries, het ochtendlicht, zelfs zijn familie – loste op. Al het materiële versmolt tot lucht. Wat overbleef, was een schilderwerk van fluwelige weelderigheid. Het was romig, fris, bedwelmend, honingachtig, en toch scherp en donker tegelijk.

Toen hij zijn ogen opendeed, stonden er tranen in. En nog voor hij zich ervan bewust was, biggelden die over zijn wangen. Van zijn stuk gebracht en bijna gegeneerd zette hij het flesje neer en bracht zijn hand omhoog om zijn tranen te drogen. Maar Vivek pakte hem stevig bij zijn arm.

‘Niet doen,’ begon hij. ‘Dat gevoel zul je nog nodig hebben.’

Samir keek naar zijn vader met natte wimpers van de tranen.

Mohan wreef bedachtzaam over zijn kin. ‘Wat vreemd,’ zei hij peinzend, ‘dat jij op de een of andere manier een orgaan hebt geërfd van een man die het volledig uit zijn omgeving heeft opgedaan. Dat de neus van je oom en al zijn talenten op jou zijn overgegaan…’ Hij zweeg even. ‘Ongelooflijk.’

Vivek glimlachte veelbetekenend. Vanaf de dag dat hij geboren was, had de jongen aan alles geroken waar hij met zijn neus bij kon, waardoor het duidelijk was dat zijn noodlot verweven zou zijn met parfum. Maar wat Vivek fascineerde, was dat een zo jong iemand zo intens geprikkeld kon worden. Heel even voelde hij een steek van jaloezie en wenste hij dat zijn neus zijn beslissingen eerder had bepaald dan hij had gedaan.

Hij schraapte zijn keel en vroeg hoe het zat met die tranen.

Samir haalde zijn schouders op. ‘Ik… ik weet het niet, taya ji. Ze kwamen gewoon.’ Hij begreep niet hoe en hij kon niet uitleggen waarom, maar hij was er zeker van dat hij een verleden deelde met die geur.

‘Wat rook je?’

‘Ik had niet verwacht dat het zo…’ Hij zweeg in een poging de juiste woorden te vinden.

‘Maar puttar, wat rook je dan?’ herhaalde Mohan de vraag.

‘De nacht,’ begon hij zachtjes, ‘ik rook een prachtige, eindeloze nacht.’ Hoewel dit een accurate beschrijving was, had Samir het gevoel dat de woorden volkomen ontoereikend waren vergeleken met de geur zelf. Was het wel de bedoeling om hem zo te reduceren, hem überhaupt in woorden te vatten?

Vivek wees naar de flacon. ‘Dat is de etherische olie van de tuberoos of rajnigandha. Zij bloeit ’s nachts en is ongelooflijk kostbaar en erg lastig te extraheren. Vertel eens, wat vóélde je?’

Samir vond het nogal stom klinken toen hij zei: ‘Veilig, ik voelde me veilig bij die geur. Alsof ik in een bed van sterren lag.’

Mohan keek even tersluiks naar zijn oudere broer en de parfumeur glimlachte. ‘Geuren kunnen diepgewortelde, lichamelijke reacties oproepen: aangenaam, onaangenaam of gewoon intrigerend.’

‘Zoals die tranen, bedoelt u?’ vroeg Samir met grote ogen.

Vivek tuitte zijn lippen en knikte.

‘Het was net alsof er een storm opstak in mijn hart.’ De stem van het kind was doortrokken van een pijn die onnatuurlijk was voor iemand van zijn leeftijd. ‘Ik voelde de geur in mijn hart. Yahaan, hier.’ Hij legde zijn hand op zijn borst.

‘Maar vergeet niet, je ruikt niet met je hart, je ruikt met een ander orgaan.’ Vivek raakte het puntje van zijn neus aan met zijn wijsvinger.

Samir fronste zijn wenkbrauwen. Maar je kon toch zeker ook met je hart ruiken? Dat had hij wél gedaan, dat dééd hij – met zijn hart, zijn buik, zijn neus, zelfs met zijn vingertoppen. Met zijn hele lichaam eigenlijk. Maar deze gedachten werden onderbroken door de zakelijkheid van zijn oom.

‘Welk effect een geur heeft op je hart, wordt gewoon ingegeven door je herinnering. Wanneer je iets prachtigs ruikt, voel je je overspoeld door de geur. Je wordt meegenomen door zijn stroom. Hij is zo prachtig dat je het niet kunt verklaren en je jezelf erin…’ Zijn stem stierf weg.

‘… laat meedrijven?’ maakte Samir de zin af.

‘Precies. Voor iedereen die geplaagd wordt door een scherpe reukzin zijn geuren niet langer passieve vloeistoffen, maar worden ze meer.’ Vivek zweeg even, zijn handen opgeheven in zijn uitleg. ‘Levende, ademende, groeiende, zich ontwikkelende vormen. Kennelijk ben jij in staat om een geur te erváren.’

Iedereen die geplaagd wordt door, had zijn oom gezegd.

Samir was even stil, pakte toen de glazen flacon op en gaf hem terug aan zijn vader.

‘Nee, die is nu van jou. Een verjaardagscadeau, een welkomstgeschenk. Het is tijd.’ Mohan vouwde Samirs vingers om het flesje, nog steeds onthutst over de gelijkenis tussen zijn jonge zoon en zijn oudere broer. ‘Vanaf vandaag ben je leerling-parfumeur.’

* Zie de verklarende woordenlijst

2

Een korte geschiedenis van waar iemand thuishoort

Het verhaal van Samir Vij en zijn neus vindt zijn oorsprong lang voordat hij geboren werd. Om precies te zijn ontstond het in de dromen van zijn oom Vivek, op een slagveld in de Eerste Wereldoorlog, ver weg van Lahore, als resultaat van verschrikkelijk koude nachten, een wanhopig hunkeren naar thuis en een verlangen naar schoonheid. Door de tijd werd de gave van de reuk overgeërfd aan Samir, die haar, zonder haar oorsprong te kennen, gebruikte om er zijn eigen wereld mee te scheppen.

Sinds 1830 voer de familie Vij wel bij de handel in luxueuze stoffen, die vooral gekocht werden door de aristocratie, de hoven van de maharadja’s en de officieren van het Britse Rijk. Ze importeerden zijde uit Kasjmir, Bengalen en zelfs van zo ver weg als Centraal-Azië en het Verre Oosten. Of het nou ging om Japans brokaat voor een jurk, pure Chinese zijde voor een sari, of zachte mulmul uit Dhaka voor een kurta, ze hadden het allemaal op voorraad. De familie woonde in een groot herenhuis, een haveli, in de wijk Shahalmi en had een winkelpand in de buurt gehuurd om haar waar te verkopen. In de loop van enkele tientallen jaren ontwikkelde de stad om hen heen zich echter en daarmee ook hun onderneming. Om hun groei te accommoderen kochten ze aan het einde van de negentiende eeuw een groot winkelpand in de fameuze Anarkalibazaar, die van een Britse militaire barak was veranderd in het eerste krankzinnigengesticht van de stad en vervolgens in een drukke marktplaats, die voornamelijk bezocht werd door de Britse en Indiase elite.

De markt heette Anarkali naar de bloesem van de bitterzoete granaatappelboom en was tevens de titel die was gegeven aan Sharif-un- Nisa, de beroemde prostituee uit Lahore, over wie het gerucht ging dat ze verliefd was geworden op de mogolprins Salim en daarom levend werd begraven door zijn vader. Nadat Salim grootmogol Jahangir was geworden, liet hij in 1615 een prachtig mausoleum in haar nagedachtenis bouwen en plaatste hij boven het graf van zijn geliefde een marmeren sarcofaag, waarin negenennegentig goddelijke kenmerken en een zelfgeschreven Perzisch gedicht gegraveerd stonden om zijn oneindige liefde tot uitdrukking te brengen. In de loop van de tijd werd dit stille eerbetoon opgeslokt door de chaotische, ruim anderhalve kilometer lange markt, die zich uitstrekte van de Lahoripoort tot aan Nila Gumbad, en een winkelparadijs werd.

In 1870, toen Som Nath twee was, begon zijn vierentwintigjarige vader de winkel in Anarkali. Op de openingsdag hing hij boven de ingang trots het iconische zwart-witte bord dat hij geërfd had van zijn voorouders, geschilderd in het Engels en het Urdu: VIJ & ZONEN SINDS 1830, LAHORE. Elke ochtend trok zijn vader de rolgordijnen van de etalage omhoog en keek dan, zover het oog reikte, de straat in, helemaal tot aan de Lahoripoort, vanwaar hij naar dit drukke, levendige handelscentrum was komen lopen, en wist hij dat ze eindelijk hun bestemming hadden gevonden.

Som Nath was twaalf toen hij in de winkel begon te werken. Plichtsgetrouw schikte hij de tulbanden en zijden cummerbunds die in de etalage lagen uitgestald. Soms hield hij de stoffen tegen zijn wang, zoals hij zijn vader had zien doen, om het verschil in textuur te voelen van elk artikel dat ze verkochten – de stugheid van het brokaat, de glans van de crêpe georgette, de soepelheid van krip, de zwaarte van zijde. Met het verstrijken van de jaren bleven in zijn handen – babyzacht en in staat om de verschillende stoffen door middel van één aanraking te onderscheiden – de laatste sporen van dit familieambacht behouden.

De zaken floreerden, totdat de vader van Som Nath in 1892 plotseling overleed aan cholera na een reis naar het nabijgelegen plaatsje Mian Mir en zijn onlangs getrouwde zoon als enige telg achterliet. De vrouwen in alle generaties van de familie Vij waren jong gestorven en ook Som Nath was opgegroeid zonder zijn moeder, die in het kraambed was overleden. Som Nath nam nu als wees zijn vaders plaats in de winkel over.

Ze hadden nooit iemand van buiten de familie in dienst genomen om te helpen in de zaak, dus vroeg de jongeman Leelawati, zijn bruinogige, in het klooster opgeleide bruid, of ze hem zou willen bijstaan in zijn werk. Met neergeslagen ogen stemde ze in, maar er stroomde een onverwachte warmte door haar lichaam. Ze herinnerde zich dat haar vader haar, toen ze jong was, uit het dorp had weggestuurd om te studeren in de stad, omdat hij overtuigd was van het belang van een goede opleiding voor meisjes. Een man die zijn tijd ver vooruit was. Op dezelfde manier had het er nu alle schijn van dat haar nieuwe echtgenoot, hetzij uit persoonlijke overtuiging of uit pure noodzaak, niet van mening was dat iemands geslacht bepalend hoorde te zijn voor de voorrechten die de persoon in kwestie ten deel vielen. Kenmerkend voor een waarlijk goede man, ontdekte ze die dag, was zijn vermogen om een vrouw te behandelen als zijn gelijke. En dat deed hij, want algauw verviel het paar, zowel thuis als op het werk, in een vaste regelmaat.

Som Nath ging vroeg van huis om de winkel te openen en Leela volgde hem halverwege de ochtend met de lunch. De geur van haar huid, die ze dagelijks ritueel reinigde met sandelhoutpasta, vermengde zich met de geur van komijn en bloem, tomaten en knoflook, kardemom en aardappels. Soms roken haar vingernagels nog naar de bittere kurkuma die ze gebruikte. Al die aroma’s bracht ze mee de winkel in, waar ze versmolten met de stijfsellucht van de plaatselijke katoen en de net uitgepakte zendingen oriëntaalse zijde. Deze dagelijkse gang van zaken werkte helend voor Som Nath na de dood van zijn vader en gaf Leela een gevoel van bevrijding. Samen runden ze de zaak als partners en binnen een paar jaar hadden ze twee zonen, Vivek en Mohan. Er was zes jaar leeftijdsverschil tussen de jongens, wier kindertijd in veel opzichten leek op die van hun voorouders, bij voorbaat verweven met de vertrouwde balen satijn en zijde. Maar Som Nath kon niet weten dat het noodlot andere plannen had.

Hoewel Vivek plichtsgetrouw in de winkel hielp, toonde hij geen werkelijke belangstelling voor het verschil tussen fluweel en chiffon, of de kwaliteit van stoffen en hun textuur. De stoffenhandel was niet aan hem besteed, merkte hij koeltjes op wanneer hem ernaar gevraagd werd. De hele romantiek en luxe van decadente weefsels, waar Som Nath zo verzot op was, zei Vivek niets.

In plaats daarvan droomde hij over de plaatsen waar de stoffen vandaan kwamen en weefde hij onzichtbare excursies. Pakte hij oriëntaalse zijde op, dan vroeg hij zich af hoe China eruitzag. Drapeerde hij een gordijn van fijne mulmul uit Dhaka, dan droomde hij van de oostkant van het land waar die geweven was. En hoe zat het met het zuiden van India, waar ze de buitengewoon decadente kanchipuramzijde vandaan haalden? Zijn vader vertelde hem nooit verhalen. Dus hoewel hij respect had voor de succesvolle onderneming die zijn ouders hadden opgebouwd, kon Vivek zich niet voorstellen dat hij zijn hele leven alleen maar balen stof zou afmeten terwijl er daarbuiten een hele wereld lag te wachten om ontdekt te worden.

Vaak meed hij zijn klusjes en slenterde hij de hele Anarkalibazaar door terwijl hij de verrukkelijke peda lassi dronk of zich bij de winkel van halwai Bhagwan Das volpropte met imli-chutney, of vliegerde met zijn vrienden. Wanneer hij pakjes moest bezorgen buiten de Ommuurde Stad fietste hij op zijn gemakje door de pluizige katoenvelden rond Railway Colony. Maar wat hij het allerliefste deed, was tijd doorbrengen in de parfumwinkel van Khushboo Lal, omringd door attars en etherische oliën. Vivek was minder onder de indruk van de parfums dan van de verhalen die ermee gepaard gingen, want Khushboo Lal was niet alleen een parfumeur, maar ook een verhalenverteller die naar hartenlust genoot van alles wat Som Nath meed. Hij putte uit de geschiedenis en de mythologie, uit de geografie van geuren, en vertelde anekdotes over mensen die buitengewone parfums destilleerden uit het doodgewoons dat hen omgaf. Zittend in Lahore reisde Vivek door middel van geur heel India door en uiteindelijk de hele wereld. Via de verhalen van Khushboo Lal liep hij door de saffraanvelden in Pampore en plukte hij helderwitte jasmijn in Madurai, verzamelde hij ambergrijs op de stranden van verre oceanen en rook hij de muskusherten in Leh. Hij luisterde naar heilige geschiedverhalen van roos en sandelhout en leerde over het aroma van de aarde.

Vivek zou nooit begrijpen dat stoffen ook verhalen konden vertellen, dat weefsels en patronen ook het materiaal konden vormen voor legendes, dat met elke vouw, elke plooi, een traditie vorm kon aannemen en dat de aarde, de aarde zelf, in de stof verweven kon worden. Wat Som Nath ook probeerde, het lukte hem niet om de jongen te doordringen van het belang van de familietraditie. In de lange lijn van zijn voorouders was er nooit een ander beroep uitgeoefend. Maar aan de horizonten van zijn eerstgeborene gloorde iets veel groters en grenzelozers dan meters stof. Dat werd in de loop der jaren steeds duidelijker, en toen Vivek Nath Vij achttien was en al zijn schoolexamens had gehaald, nam hij met behulp van Smith sahib, een Engelsman die al jaren vaste klant was in de winkel, dienst in het leger.

Het was ongewoon voor een hoogopgeleide jongeman zoals hij, zonder militaire achtergrond en al helemaal niet uit financiële nood, om soldaat te worden. De bescheiden som van elf roepie per maand was nauwelijks een drijfveer voor iemand die in relatieve welstand was opgegroeid. Hij was lid van de Khatrikaste, een bevolkingsgroep die ten tijde van het mogolrijk belangrijk was geworden door het bekleden van administratieve en financiële posities. Hij hoorde niet bij een van de geprefereerde krijgshaftige rassen, en verlangde al evenmin naar rang of status. En toch werd Vivek, niet gedreven door ambitie of plichtsgevoel, maar meer door een honger naar avontuur, in 1913 officieel onderdeel van het Indiase leger. Som Nath probeerde herhaaldelijk hem ervan af te brengen, maar tevergeefs. Hij wilde blij zijn voor zijn zoon, maar hij kon zich die luxe niet permitteren vanwege zijn zorg om de erfenis, en er groeide een ongemakkelijke afstandelijkheid tussen de twee.

Toen in augustus 1914 de schaduw van de oorlog zich uitbreidde tot in India, werd Vivek, soldaat in de Lahore Divisie, overzee gestuurd als onderdeel van het Expeditieleger. Voor de eerste keer werden ze geacht op Europees grondgebied zij aan zij te vechten met Britse soldaten. En hoewel de familie Vij in de winkel nauwe banden had onderhouden met Engelse mannen en vrouwen, had er altijd een duidelijke grens bestaan tussen hen en de Indiërs. In Viveks hoofd groeide de oorlog uit tot een mogelijkheid om zich in elk geval gelijk te vóélen, om in dezelfde wereld te leven, om uit te stijgen boven de ingewortelde inferioriteit en te proberen – al was het maar tijdelijk, voor de duur van de oorlog – het verschil tussen wit en bruin te doen vervagen.

Terwijl Vivek op de drempel stond van Vij Bhawan, klaar om ten strijde te trekken uit naam van de angrez koning, George Pancham, tekende Leela een tilak op zijn voorhoofd en vulde de rijke, aardse geur van sandelhout de vestibule van de haveli. In de loop van Viveks leven was sandelhout karakteristiek geworden voor zijn moeders aanwezigheid en bij dit afscheid snoof hij de geurige lucht om hen heen op en prentte hij haar in zijn diepste wezen. Leela droogde haar tranen met de rand van haar sari en omhelsde haar zoon vol trots, terwijl ze haar vingers door zijn dichte, borstelige baard haalde. Ze zegende hem door haar hand op zijn uniformtulband te leggen. Mohan, die op dat moment pas veertien was, liet zijn broer beloven zo vaak mogelijk te schrijven over de wonderen van vilayat, het buitenland. Vivek stemde lachend in en keek vervolgens de binnenplaats rond om de blik van zijn vader te vangen. Geen woorden werden gesproken, geen liefdevol gebaar gemaakt en dus draaide Vivek zich om en liep de deur uit. Hij had nog maar nauwelijks twintig passen gelopen vanaf de hoek van kucha Reshmiya toen hij zijn naam hoorde roepen.

Som Nath kwam met fladderende lichtgele kurta achter hem aan gerend. Zijn slippers waren aangekoekt met modder van de plassen die waren achtergebleven na de ochtendregen. Hij veegde de natte modderspetters van de achterkant van zijn broek voordat hij naar Vivek opkeek. Er viel een korte, inmiddels tussen hen gangbare stilte, totdat Som Nath zich gewonnen gaf. Op de rand van een langdurige scheiding gaf het geen pas om te volharden in oude wrok, erkende Som Nath zachtjes. Toen begon hij opeens zijn kurta te bekloppen en in al zijn zakken te voelen, omdat hij zijn zoon iets wilde meegeven als herinnering aan thuis. Aangezien hij niets kostbaarders kon vinden, haalde hij een notitieboekje tevoorschijn van nog geen tien centimeter breed, in sober bruin en met de woorden VIJ & ZONEN SINDS 1830, LAHORE in reliëf op het omslag. Hij haalde zijn schouders op, lachte schaapachtig en stak het hem toe: dit moest volstaan.

Vivek pakte het notitieboekje aan en bladerde erdoorheen. De eerste paar bladzijden waren volgeschreven met maten en details van bestellingen, maar afgezien daarvan was het spiksplinternieuw. Er brandden tranen in zijn ogen toen hij het schuine handschrift las en hij stopte het boekje in de borstzak die het dichtst bij zijn hart zat. Van alle aandenkens die hem eraan herinnerden wat hij zo lichtvaardig zou gaan achterlaten, was dit misschien wel het toepasselijkste, want binnen deze pagina’s vond de worsteling plaats tussen de breuk met de traditie en het volgen van dromen. Geëmotioneerd boog hij zich naar voren om zijn vaders voeten aan te raken en Som Nath legde een liefdevolle hand op zijn hoofd en gaf hem zijn zegen.

Daarop ging het tweetal zwijgend uiteen.

3

De oorlogsjaren

In het begin waren de brieven die Vivek naar huis schreef lang en ongehaast, vol details over de wonderen van vilayat.

Som Nath las de in het Urdu geschreven verhalen voor over reizen over de gevaarlijke zwarte wateren, over treinen die onder de grond voortraasden, mensen die eruitzagen als de sahibs maar een taal spraken die Francisi heette en het standbeeld van een imposante vrouw op een paard die hem deed denken aan de Indiase Rani van Jhansi. De soldaten was een koninklijk welkom ten deel gevallen, compleet met gejuich en bloemen en de burgerij die hen belaagde om hun de hand te schudden en een foto van hen te nemen. Vivek stuurde een stapel Francisi kranten naar huis, omdat hij vreesde dat het nieuws thuis niet verslagen werd.

Bijna anderhalf miljoen Indiase jongemannen, onder wie Vivek, vochten voor het Britse Rijk op slagvelden, samen met de andere geallieerden, ver weg van alles wat hun vertrouwd was. Viveks brieven over zijn regiment liepen over van bewondering voor de Indiase soldaten, de sepoys, die, anders dan hij, een generaties lange martiale historie in hun bloed droegen. Hoewel hij in de brieven niet gedetailleerd inging op hun exacte locatie, waren er wel uitgebreide beschrijvingen van dagelijkse routines en dingen waar hij enthousiast van werd. Hoe vreemd ook, doordat Vivek niet langer aanwezig was in Lahore werd zijn band met Som Nath inniger en waren vader en zoon in hun brieven veel opener tegen elkaar dan ze in de voorbije jaren ooit waren geweest.

Maar tegen het eind van de herfst van 1914, toen de kleuren van de stoffen in hun winkel veranderden van lichte pasteltinten naar aarde- en schaduwkleuren, werden ook Viveks brieven donkerder. Hij had in zijn eerste slag gevochten en net zoals de oorlog iets van ver weg was, werd zijn toon ineens ook afstandelijker en stonden zijn brieven vol details over de kou en het eindeloze wachten. Wachten was de enige constante, want er gingen dagen voorbij zonder enige activiteit. Hij schreef over de onder water gelopen, drassige tunnels waarin ze zich schuilhielden gedurende de strijd, de geluiden van bommen en de angst voor de vijand. Hij schreef over hen die gesneuveld waren en de velen meer die gewond waren geraakt en in hospitalen waren opgenomen. Op zeldzame momenten van lichtheid sprak hij over zijn medesepoys en dat hij aan het leren was om de Francisi taal te spreken. Als geletterde sepoy was Vivek benoemd tot kaatib, de schrijver van de compagnie, en terwijl hij brieven schreef naar thuisadressen en naar bataljons die over de hele wereld waren ingezet, drong de enorme schaal van de oorlog pas echt tot hem door.

Toen de winter kwam, was de lucht in Vij Bhawan bezwangerd van de geur van guaves. Zacht, leerachtig, romig, zoet en gegeten met zwart zout of suiker waren ze Viveks lievelingsfruit en herinnerden ze iedereen aan zijn afwezigheid. Hij schreef inmiddels een stuk minder frequent en in de brief van december 1914 vertelde hij dat het hele slagveld bevroren was onder een dikke laag sneeuw en dat de temperatuur ondraaglijk was. Zijn toon was niet langer opstandig, of doordrenkt van verlangen naar avontuur, maar eerder somber, opeens volwassen, klaaglijk zelfs. ‘Vanmorgen ontdekte ik dat de inkt in mijn inktpot bevroren was en moest ik de donkere kristallen boven een vuurtje smelten om deze brief aan jullie te kunnen schrijven. Elk spoortje groen is verdwenen. Zover het oog reikt, is de aarde bedekt met vorst. De kleren die we aanhebben, volstaan nauwelijks om ons tegen de kou te beschermen en we hebben de zon al maandenlang niet meer gezien. Hier worden we uitgehongerd en opgeofferd.’ Deze openhartige woorden lieten een onverbiddelijke droefenis achter in Vij Bhawan, want hiervóór hadden ze eigenlijk niet goed begrepen wat oorlog betekende, wat hij kón betekenen. Het beeld van Vivek, begraven onder een deken van sneeuw, begon zijn familie door het hoofd te spoken.

In februari 1915 hoorden ze dat Vivek een hoofdwond had opgelopen maar al snel daarna weer was teruggekeerd naar de loopgraven. Hoewel hij nauwelijks details gaf over enige fysieke pijn, beëindigde hij de korte brief met: ‘Ik wil jullie niet ongerust maken, maar veel anders valt er niet te vertellen. We hebben orders gekregen niet te veel te schrijven. Niemand weet hoelang de gevechten nog zullen duren, nog een maand of nog drie jaar. Op het slagveld is overal vuur. Ik weet zeker dat ik, als deze oorlog voorbij is, al bang zal worden bij het zien van een brandende lucifer.’

In de lente vochten de Indiërs opnieuw in een grote slag en Vivek beschreef in zijn brief het afnemende aantal soldaten, van wie sommige waren bezweken aan de kou en andere aan de onvermijdelijke gevolgen van de oorlog. Som Nath las met verstikte stem, bijna fluisterend, voor uit de brief: ‘Elk moment vrezen we dat het ons laatste kan zijn en of ik nog zal terugkeren, is inmiddels moeilijk te zeggen. Deze brieven zouden weleens het laatste spoor kunnen zijn dat ik achterlaat. Het is duidelijk geworden dat velen van ons hier onherinnerd zullen blijven, onherkend, ongekend, want er is niemand die het bijhoudt. Onze bijdragen en ons bloed zullen zich stilletjes vermengen met de aarde van dit vreemde land. Laat me dit zeggen nu ik het nog kan: wij waren ook hier.’

Toen Som Nath ophield met voorlezen was er een zwaarte in de kamer neergedaald. Leela droogde haar tranen met de punt van haar sari. Mohan keek uit het raam, niet in staat te bevatten wat zijn broer schreef. Som Nath ademde zwaar uit. ‘Wij waren ook hier,’ herhaalde hij, ‘wij waren ook hier.’

Vanaf die dag keek hij ongeduldig uit naar de komst van de postbode, wanhopig wachtend op iets met een buitenlandse postzegel, en stilaan werden bezorgdheid en angst zijn vaste metgezellen. Steeds weer keerde hij terug naar de stapel Francisi kranten om voor de zoveelste keer de grofkorrelige zwart-witfoto’s van schepen en marcherende regimenten te bestuderen in de hoop tussen de gezichten die hij kon onderscheiden dat van zijn zoon aan te treffen.

Toen de zomer begon kwam er een brief die uitsluitend aan Som Nath was gericht. ‘U wilde me ervan weerhouden in het leger te gaan, maar ik luisterde niet naar u,’ gaf Vivek toe. ‘Daar heb ik nu vreselijke spijt van.’

De stoffenhandelaar had de vastberadenheid noch de moed om onmiddellijk te antwoorden en een week lang liep hij rond met de brief in zijn borstzakje, vlak bij zijn hart. Toen, op een dag in de winkel, met de rolgordijnen dicht tijdens de lunchpauze, werd het Som Nath te veel en pende hij drie woorden op een ansichtkaart, die hij Mohan onmiddellijk naar het postkantoor liet brengen om naar het vilayati adres te versturen.

‘Ghar aa jao,’ schreef hij, ‘alsjeblieft, kom naar huis.’

Maar er gingen weken voorbij zonder enig levensteken van Vivek en in de zomerloomte van Lahore dicteerde Leela, zich bewust van haar eigen kinderlijke handschrift, Mohan haar eerste brief naar het front. ‘Mijn zoon, raja puttar, waarom schrijf je niet?’ vroeg ze. ‘We wachten nu al weken op nieuws. Ben je nog steeds op het slagveld? Je hoeft geen lange verhalen te vertellen over je dagen, maar schrijf alsjeblieft dat het goed met je gaat. De takken van de neem-boom zijn helemaal uitgelopen tot op de binnenplaats, waardoor die elke dag bezaaid ligt met gele zaadjes. De chaunsamango’s uit Mintgumri zijn er dit jaar al vroeg. Schrijf alsjeblieft, mijn zoon. Het huis is stil zonder jou.’ Met hoop in haar hart plakte ze de postzegels op de envelop en verstuurde hem.

Een paar weken later bevestigde een brief dat Vivek nog in leven was. Het was een bijna blanco velletje waar alleen twee vragen op geschreven stonden: ‘Heeft Mohan met Basant gevliegerd? Wat voor soort attar destilleert Khushboo Lal dit seizoen?’ Bezorgd en verward schreef Som Nath terug over de geur van jasmijn en henna en de twee vliegers die Mohan een paar maanden terug had gewonnen tijdens het vliegerfestival.

Hierop kwam geen antwoord. Er gingen vele weken voorbij, en in zijn wanhoop abonneerde Som Nath zich op een Engelstalig dagblad, The Tribune, in de hoop ook maar iets te kunnen lezen van wat er over de oorlog geschreven werd, maar het aanbod was schaars. Bij degenen wier vaders en broers ook in het leger waren gegaan, vergaarde hij informatie, maar in geen van de brieven die ze hadden gekregen, werd melding gemaakt van zijn zoon. Toen, op een dag, terwijl hij over Circular Road liep, stond daar een groepje bij de plaatselijke groenteman aandachtig te luisteren naar een oudere man die voorlas uit een krant. Hij hoorde het woord jung, oorlog, en ook Som Nath voegde zich bij de groep en luisterde. Die dag ontdekte hij dat er in het Urdu dagblad Paisa Akhbar van Mahbub Alam nieuws stond over waar Vivek naartoe was gestuurd. In het bericht werd hoog opgegeven over de roem van de Indiase sepoys vanwege de onschatbare diensten die zij het Britse Rijk hadden verleend. ‘Velen zijn gesneuveld, maar ze zijn rijkelijk beloond,’ stond er. Sommige mensen noemden het Laam, de Lange Oorlog, terwijl anderen het beschreven als Jarman di larai, de Duitse Oorlog, al was niemand op de hoogte van de details van de strijd. Maar toch, hoe weinig nieuws ook, zelfs al was het onaangenaam, het was beter dan helemaal geen nieuws, concludeerde Som Nath voorlopig even opgelucht.

Maar in de oude stad deden geruchten de ronde over soldaten die waren gesneuveld op het slagveld, over Duitsers die hen hadden onthoofd, over vijandelijke spionnen die zich schuilhielden in Lahore, over nieuwe bruiden wier echtgenoten ten strijde waren getrokken zonder ook maar een enkele nacht met hen te hebben doorgebracht, over wachtende moeders die dag en nacht door de straten doolden. En langzaamaan, hoezeer ook tegen zijn zin, begon Som Nath de hoop te verliezen. De mannen uit de familie Vij waren tenslotte niet in de wieg gelegd voor oorlogsvoering. Hij probeerde Smith sahib te vinden, die Vivek oorspronkelijk had geholpen om dienst te nemen in het leger, maar ook die was in de oorlogsjaren opgeroepen. Wanhopig zocht Som Nath zijn heil bij de laatste brief die ze hadden gekregen en las hem steeds weer opnieuw alsof hij naar aanwijzingen zocht, er zeker van was dat hij iets over het hoofd had gezien. Basant, lente. Patang, vliegers. Attar, parfum. Het duurde niet lang of hij hoefde de brief er niet meer bij te pakken om precies te weten wat erin stond.

Aan het eind van de regenmoesson van 1915, een jaar nadat Vivek was vertrokken, ging Leela op bezoek bij haar familie op het platteland van Punjab. Zij mocht dan als jong meisje naar een kloosterschool in de stad zijn gestuurd, haar familie was altijd in het dorp blijven wonen waar ze hun land bewerkten. Ze reisde onder begeleiding met een tanga en zou, naar ze hoopte, binnen twee weken weer terugkeren naar Lahore. Maar gedurende haar verblijf viel de regen dag en nacht en verspreidde in het dorp van haar jeugd muggen en ziekte. Toen ze ten slotte terugkeerde naar de stad, voelde ze een hoge koorts opkomen. Geschrokken doopte ze die eerste nacht de punten van haar sari in koud water en depte daarmee haar gezicht en armen in de hoop de koorts te temperen. Gedurende de week die volgde vergezelde ze haar man niet langer naar de winkel, maar bleef in haar kamer. Leela verzwakte zienderogen, maar liet uit vrees dat ze misschien iemand zou kunnen besmetten niemand bij zich in de buurt komen, behalve om eten en water te brengen. Een angstige Som Nath schreef naar Vivek, ook al wist hij dat er voorlopig geen antwoord zou komen. Op de tiende dag, toen hij Leela’s kamer binnenging met een glas haldi doodh, was ze heengegaan en had haar lichaam, dat helemaal onder de ontstekingen zat, achtergelaten. De ziekte had haar verteerd.

Samen met Mohan verrichtte hij Leela’s laatste rites. Op de oevers van de rivier de Ravi werd ze prijsgegeven aan vuur en rook. Driehonderd kilo aangestoken sandelhout met daarin het lichaam van een geliefde – gewassen, gereinigd en in een doodskleed gewikkeld. Vader en zoon wachtten zes lange uren tot de romige sandelhoutgeur die Leela op haar lichaam had gedragen zich had vermengd met het rauwe aardse van de sandelhouten brandstapel. Som Nath had een stok gebruikt om met trillende handen de schedel van zijn overleden vrouw met een alarmerende knal in te slaan – de enige manier om haar ziel te bevrijden. Mohan keek zwijgend toe, niet in staat te bevatten hoe abrupt zijn moeder de wereld had verlaten. Toen het allemaal voorbij was, was het aroma van sandelhout vervangen door geurloze as.

Leela’s lichaam was compleet verpulverd tot sintels, afgezien van één zwartgeblakerd, houtachtig bot. Haar dood was zo snel gegaan, te snel, en toch was er hier nog een bot dat niet had willen branden. Som Nath raapte het op en hield het onopvallend in zijn hand geklemd. Heel even vroeg hij zich af welk van Leela’s botten het was geweest – het onder haar katoenen blouses duidelijk afgetekende sleutelbeen, die laatste rib die zichtbaar was door de doorschijnende stoffen van haar zomersari’s, de enkel, waar ze de zilveren payals omheen droeg die hij zo mooi had gevonden? Welk deel van haar bezat hij nu? De priester overhandigde hem de as. Toen die eenmaal was ondergegaan in het heilige water van de Ravi, was Leela volledig verdwenen.

Een diepbedroefde Som Nath schreef Vivek wat er gebeurd was, maar er kwam geen antwoord. Maandenlang bleef hij schrijven naar het buitenlandse adres, maar er kwam geen brief terug. Toen werd hij overvallen door een wanhopige gedachte: wat als zijn zoon eveneens overleden was?

Afgezien van het lijden in de familie had ook de zaak te lijden gehad. Gedurende de oorlog kwamen er steeds meer restricties op importgoederen en door de opkomst van de Swadeshi-beweging verminderde de vraag naar buitenlandse stoffen in rap tempo. Indiërs wilden lokaal geproduceerde khaadi, die de Vij’s nooit hadden verkocht, en zonder de luxe zijdesoorten die ze ooit uit Centraal-Azië en het Verre Oosten hadden geïmporteerd, nam ook de Britse klandizie af. Mohan was inmiddels zestien geworden en ontfermde zich in zijn eentje over wat er nog over was van de zaak. Ondertussen gaf de achtenveertigjarige Som Nath zich over aan zijn verdriet. Aangezien hij in zijn vocabulaire niet beschikte over een aanduiding voor een ouder die een kind had verloren, accepteerde hij de andere rol die het leven hem had toebedeeld – die van weduwnaar. In 1916, halverwege de oorlog, was Som Nath ervan overtuigd dat hij zijn halve gezin was kwijtgeraakt.