HET EILAND VAN DE VERDWENEN BOMEN

Elif Shafak

Het eiland van

de verdwenen

bomen

Uit het Engels vertaald

door Manon Smits

Nieuw Amsterdam

Eerste druk oktober 2021

Tweede druk maart 2022

Oorspronkelijke titel The Island of Missing Trees. Viking, imprint van Penguin

Random House Group

© 2021 Elif Shafak

© 2021 Nederlandse vertaling Manon Smits / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Julia Connolly, Penguin General, Penguin Random House UK

Omslagbewerking Studio Jan de Boer

Illustraties © Josie Staveley-Taylor 2021

Foto auteur © Ferhat Elik

Motto p.7 citaat uit Ik beken ik heb geleefd – Herinneringen van Pablo Neruda.

Vertaald door Robert Lemm. Arbeiderspers, Amsterdam, 1975.

Motto p.7 citaten uit ‘Macbeth’ van William Shakespeare. Vertaald door Dolf

Verspoor, uitgegeven bij de voorstelling door het Publiekstheater, première 1976 te Amsterdam.

Het citaat op p. 168 is afkomstig uit ‘Ithaka’ in Gedichten van K.P. Kavafis, vertaald uit het Grieks door Hans Warren en Mario Molengraaf. Bert Bakker, Amsterdam, 1991.

Het citaat op p. 282 is afkomstig uit Mosquito: Hoe de mug de loop van onze geschiedenis bepaalde van Timothy C. Winegard, vertaald uit het Engels door Dennis Keesmaat en Maarten van der Werf. De Bezige Bij, Amsterdam, 2019.

Het citaat op p. 352 is afkomstig uit Metamorfosen van Ovidius, vertaald uit het Latijn door M. D’Hane-Scheltema. Athenaeum – Polak & Van Gennep, Amsterdam, 2009.

NUR 302

ISBN 978 90 468 2914 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2913 4

Voor immigranten en bannelingen overal,

de ontwortelden, de opnieuw gewortelden, de wortellozen,

En voor de bomen die we hebben achtergelaten,

geworteld in onze herinneringen…

Wie het Chileense bos niet kent, kent deze planeet niet.

Uit dat land, uit die grond, uit die stilte, ben ik voortgekomen om door de wereld te trekken en te zingen.

– Pablo Neruda, Ik beken ik heb geleefd – Herinneringen

’t Wil bloed zien, bloed! Ze zeggen: bloed eist bloed;

stenen bewegen soms, en bomen spreken…

– William Shakespeare, Macbeth

Eiland

Lang geleden lag er helemaal aan het uiterste puntje van de Middellandse Zee een eiland zo mooi en blauw dat de vele reizigers, pelgrims, kruisvaarders en handelaren die er verliefd op werden er ofwel nooit meer weg wilden, of probeerden het met henneptouwen helemaal mee terug te slepen naar hun eigen land.

Mythen, misschien.

Maar mythen bestaan om ons te vertellen wat de geschiedenis is vergeten.

Het is vele jaren geleden dat ik dat oord ontvluchtte aan boord van een vliegtuig, in een koffer van soepel zwart leer, om nooit meer terug te keren. Sindsdien is Engeland mijn nieuwe land, waar ik tot groei en bloei ben gekomen, maar er gaat geen dag voorbij dat ik er niet naar verlang om terug te zijn. Om thuis te zijn. In mijn moederland.

Het moet nog steeds daar liggen waar ik het heb achtergelaten, rijzend en dalend terwijl de golven breken en schuimen op de ruige kustlijn. Op het kruispunt van drie continenten – Europa, Afrika, Azië – en de Levant, die uitgestrekte, ondoordringbare regio die volledig is verdwenen van de huidige landkaarten.

Een landkaart is een tweedimensionale weergave met willekeurige symbolen en geschetste lijnen die bepalen wie onze vijanden moeten zijn en wie onze vrienden, wie onze liefde verdient en wie onze haat, en wie onze pure onverschilligheid.

Cartografie is een andere naam voor verhalen die worden verteld door winnaars.

Verhalen verteld door verliezers, daar is geen naam voor.

Dit is zoals ik het me herinner: gouden stranden, turquoise wateren, heldere luchten. Elk jaar kwamen er zeeschildpadden aan land om hun eieren te leggen in het rulle zand. De middagwind bracht de geur van gardenia, cyclaam, lavendel, kamperfoelie. Vertakkende slierten blauweregen klommen omhoog tegen witte muren, reikend naar de wolken, hoopvol zoals alleen dromers kunnen zijn. Als de nacht je huid kuste, zoals hij altijd deed, rook je de jasmijn in zijn adem. De maan, die daar dichter bij de aarde is, hing met zijn vriendelijke schijnsel boven de daken en wierp een zachte gloed over de smalle steegjes en geplaveide straatjes. Maar helaas waren er donkere schaduwen naar binnen gedrongen in het licht. Fluisteringen van wantrouwen en samenzwering ruisten door de duisternis. Want het eiland was in twee delen gespleten: het noorden en het zuiden. In beide delen heerste een andere taal, een ander alfabet, een andere herinnering, en als de eilanders gingen bidden, was dat zelden tot dezelfde god.

De hoofdstad was opgedeeld door een scheidslijn die er dwars doorheen kliefde, als een houw door het hart. Langs die lijn – de grens – stonden vervallen huizen doorzeefd met kogelgaten, lege binnenplaatsen vol littekens van granaatinslagen, dichtgetimmerde winkels die waren ingestort, sierlijke poorten die scheef hingen aan kapotte hengsels, luxueuze auto’s uit een ander tijdperk die stonden weg te roesten onder lagen stof… Wegen waren versperd door rollen prikkeldraad, stapels zandzakken, vaten vol beton, antitankgrachten en wachttorens. Straten eindigden abrupt, als onafgemaakte gedachten, onopgeloste gevoelens.

Soldaten stonden op wacht met machinegeweren, als ze niet patrouilleerden; jonge, verveelde, eenzame mannen uit verschillende delen van de wereld, die maar weinig hadden geweten van het eiland en de ingewikkelde geschiedenis voordat ze ineens in die onbekende omgeving werden gestationeerd. Muren waren volgehangen met officiële borden in felle kleuren en grote letters:

VANAF HIER GEEN TOEGANG

GA WEG, VERBODEN TERREIN!

FOTOGRAFEREN EN FILMEN NIET TOEGESTAAN

Dan, een eindje verder langs de blokkade, een clandestiene toevoeging die met krijt op een vat was gekrabbeld:

WELKOM IN NIEMANDSLAND

De scheidslijn die dwars door Cyprus liep, van de ene naar de andere kant, een bufferzone bewaakt door soldaten van de Verenigde Naties, was ongeveer 177 kilometer lang, terwijl de breedte varieerde van ruim zes kilometer op sommige plekken tot een paar meter op andere. Hij liep door allerlei soorten landschappen – verlaten dorpjes, binnenlanden van de kust, moerassige gebieden, braakakkers, dennenbossen, vruchtbare vlaktes, kopermijnen en archeologische opgravingen – meanderend als ware hij de geest van een vroegere rivier. Maar pas hier, in en rond de hoofdstad, werd die lijn zichtbaarder en tastbaarder, en daardoor zo spookachtig.

Nicosia, de enige verdeelde hoofdstad van de wereld.

Het klonk bijna als iets positiefs als het zo werd beschreven; het had iets bijzonders, iets unieks zelfs, alsof het de zwaartekracht tartte, als die ene zandkorrel die omhooggaat in een zandloper die net is omgedraaid. Maar in werkelijkheid was Nicosia geen uitzondering, alleen maar de zoveelste naam die werd toegevoegd aan de lijst van verdeelde plaatsen en gescheiden gemeenschappen, sommige die dat in het verleden waren geweest en andere die het nog zouden worden. Maar op dit moment was het een bijzonderheid. De laatste verdeelde stad van Europa.

Mijn thuisstad.

Er zijn veel dingen die zich niet laten tegenhouden door een grens – zelfs niet door zo’n duidelijke en goed bewaakte als deze. De etesische wind bijvoorbeeld, een zachte benaming voor de verrassend harde meltemi of meltem. De vlinders, sprinkhanen en hagedissen. De slakken ook, al zijn ze nog zo pijnlijk traag. Af en toe een verjaarsballon die uit een kinderhandje glipt, de lucht in zweeft en weg dwaalt naar de andere kant – vijandelijk gebied.

En verder de vogels. Blauwe reigers, zwartkopgorzen, wespendieven, gele kwikstaarten, fitissen, maskerklauwiers en, mijn favorieten, de wielewalen. Die komen helemaal van het noordelijk halfrond, voor het merendeel ’s nachts trekkend, terwijl de duisternis toeneemt bij hun vleugeltoppen en rode kringen tekent rond hun ogen, en hier stoppen ze halverwege hun lange reis, voordat ze verder trekken naar Afrika. Het eiland is een rustplaats voor hen, een lacune in het verhaal, een plek tussen twee werelden.

Er is een heuvel in Nicosia waar vogels van allerlei pluimage komen om voedsel te zoeken. Het is er een en al woekerende doornstruiken, brandnetels en plukjes heide. Midden in die dichte begroeiing bevindt zich een oude put, met een katrol die kraakt als er maar even aan wordt getrokken en een metalen emmer aan een touw, rafelig en bedekt met wier doordat het zo lang niet gebruikt is. In de diepte is het altijd pikdonker en ijskoud, zelfs als de felle middagzon er recht boven staat. De put is een hongerige mond, wachtend op zijn volgende maaltijd. Hij verorbert elke lichtstraal, elk spoortje hitte, en houdt elk stofje vast in zijn langgerekte stenen keel.

Als je er ooit in de buurt bent en je gedreven door nieuwsgierigheid of instinct over de rand buigt en omlaag tuurt, wachtend tot je ogen gewend zijn, vang je misschien een glinstering op daar beneden, als het vluchtige schijnsel van de schubben van een vis voordat die weer onder water verdwijnt. Maar laat je daardoor niet misleiden. Er zitten daar beneden geen vissen. Geen slangen. Geen schorpioenen. Geen spinnen bungelend aan zijden draadjes. Die glinstering komt niet van een levend wezen, maar van een antiek zakhorloge – achttien karaats goud gevat in parelmoer, met als inscriptie twee regels uit een gedicht:

Daar aan te komen is je doel,

Maar overhaast je reis in geen geval…

En op de achterkant staan twee letters, of om precies te zijn twee keer dezelfde letter:

Y & Y

De put is tien meter diep, met een doorsnede van ruim een meter. Hij is gebouwd van licht gebogen blokken natuursteen die in identieke horizontale lagen helemaal afdalen naar het stille, smerige water in de diepte. Daar op de bodem liggen twee mannen. De eigenaren van een populaire taveerne. Allebei slank gebouwd en van gemiddelde lengte. Ze waren allebei geboren en getogen op dit eiland en allebei in de veertig toen ze werden ontvoerd, in elkaar geslagen en vermoord. Ze waren in deze schacht gegooid nadat ze eerst aan elkaar waren vastgeketend, en daarna aan een olijfolieblik van drie liter gevuld met beton, om ervoor te zorgen dat ze nooit meer boven zouden komen. Het zakhorloge dat een van hen droeg op de dag van hun ontvoering is blijven stilstaan om precies acht minuten voor middernacht.

De tijd is een zangvogel, en net als elke andere zangvogel kan die worden gevangen. Hij kan worden opgesloten in een kooi, en wel veel langer dan je voor mogelijk zou houden. Maar de tijd kan niet voor eeuwig in bedwang worden gehouden.

Geen enkele gevangenschap is voorgoed.

Op een dag zal het water het metaal wegroesten en zullen de ketenen knappen, en zal het starre hart van het beton verzachten zoals zelfs de meest starre harten geneigd zijn te doen met het verstrijken der jaren. Pas dan zullen de twee lijken, eindelijk vrij, omhoog zwemmen naar het stukje lucht boven hen, glinsterend in het gebroken zonlicht; ze zullen opstijgen naar dat hemelse blauw, eerst langzaam, dan vlug en verwoed, als parelduikers die snakken naar lucht.

Vroeg of laat zal deze oude, vervallen put op dat eenzame, mooie eiland helemaal aan het uiterste puntje van de Middellandse Zee verbrokkelen en zal zijn geheim aan de oppervlakte komen, zoals elk geheim uiteindelijk boven water komt.

DEEL EEN

Zo begraaf je een vijgenboom

Een meisje genaamd Eiland

Engeland, eind jaren 2010

Het was de laatste les voor de kerstvakantie op de middelbare school Brook Hill in Noord-Londen. Het lokaal van de eindexamenklas. Geschiedenis. Nog minder dan een kwartier voor de bel, en de leerlingen werden onrustig, ze verlangden naar de vakantie. Alle leerlingen, op één na.

Ada Kazantzakis, zestien jaar oud, zat met een kalme intensiteit op haar vaste plek achteraan bij het raam. Haar haar, de kleur van gepolijst mahoniehout, zat in een lage paardenstaart; haar fijne gelaatstrekken waren strak en gespannen, en haar grote reebruine ogen leken te verraden dat ze de afgelopen nacht wat slaaptekort had opgelopen. Zij verheugde zich niet op de feestdagen en voelde evenmin enige opwinding bij het vooruitzicht van sneeuw. Af en toe wierp ze een steelse blik naar buiten, al bleef haar uitdrukking grotendeels onveranderd.

Rond de middag had het gehageld; melkwitte, bevroren korrels hadden de laatste blaadjes aan de bomen verscheurd, op het dak van de fietsenstalling geroffeld en waren in een wilde tapdans op de grond gestuiterd. Nu was het stil geworden, maar je kon zo zien dat het weer behoorlijk was omgeslagen. Er was storm op komst. Vanochtend had de radio aangekondigd dat Groot-Brittannië binnen 48 uur zou worden getroffen door een poolwervel, die extreem koude temperaturen, ijzige regens en sneeuwstormen zou meebrengen. Er werd verwacht dat grote gebieden van Engeland en Schotland, evenals delen van Noord-Europa, zouden worden lamgelegd door watertekorten, stroomuitval en gebarsten waterleidingen. Mensen waren aan het hamsteren geslagen – ingeblikte vis, witte bonen in tomatensaus, pakken pasta, toiletpapier – alsof ze zich voorbereidden op een belegering.

De hele dag hadden de leerlingen het over niets anders gehad dan die storm, bezorgd om hun vakantieplannen en de reisjes die ze hadden geboekt. Maar Ada niet. Ze had geen familiebijeenkomsten of exotische bestemmingen in het verschiet. Haar vader was niet van plan om ergens naartoe te gaan. Hij moest werken. Hij moest altijd werken. Haar vader was altijd al een ongeneeslijke workaholic – iedereen die hem kende zou dat beamen – maar sinds haar moeder was overleden, had hij zich in zijn onderzoek teruggetrokken zoals een dier in zijn holletje schuilt voor veiligheid en warmte.

Ergens in de loop van haar jonge leven was het Ada duidelijk geworden dat hij heel anders was dan andere vaders, maar evengoed had ze er moeite mee om een positieve kijk te hebben op zijn obsessie met planten. Alle andere vaders werkten op een kantoor, in een winkel of bij de overheid, droegen een pak, een wit overhemd en gepoetste zwarte schoenen, terwijl die van haar meestal gekleed ging in een waterdicht jasje, een olijfgroene of bruine moleskin broek, stoere laarzen. In plaats van een aktetas had hij een schoudertas waar allerlei spullen in zaten, zoals zijn loep, prepareerset, plantenpers, kompas en notitieboekjes. Andere vaders wauwelden eindeloos over zaken en pensioenplannen, maar die van haar was meer geïnteresseerd in de giftige gevolgen van pesticiden op zaadontkieming, of de ecologische schade van de houtkap. Hij sprak over de impact van ontbossing met een hartstocht die zijn tegenhangers reserveerden voor fluctuaties in hun persoonlijke aandelenportfolio; en hij sprak niet alleen, hij schrééf er ook over. Als evolutionair ecoloog en bioloog had hij twaalf boeken gepubliceerd. Een ervan was getiteld Het mysterieuze rijk: hoe schimmels ons verleden hebben vormgegeven, verandert onze toekomst. Een andere monografie van hem ging over mossen, hoornbladen en levermossen. Op het omslag stond een stenen brug over een beek die om keien met een fluweelgroene bekleding heen stroomde. Vlak boven de dromerige afbeelding stond in gouden letters de titel: Veldgids algemene korstmossen van Europa. Daaronder stond in blokletters zijn naam: KOSTAS KAZANTZAKIS.

Ada had geen idee wat voor mensen geïnteresseerd waren in de boeken die haar vader schreef, maar ze had er op school tegen niemand iets over durven zeggen. Ze was niet van plan om haar klasgenoten nog een extra reden te geven om te concluderen dat ze vreemd was, en haar familie ook.

Op alle tijdstippen van de dag leek haar vader het gezelschap van bomen te verkiezen boven dat van mensen. Zo was hij altijd al geweest, maar toen haar moeder nog leefde, lukte het haar om zijn excentrieke trekjes te temperen, misschien omdat ze zelf ook zo haar eigenaardigheden had. Sinds zij dood was, had Ada gemerkt dat haar vader van haar wegdreef, of misschien was zij degene die van hem wegdreef; het was moeilijk te zeggen wie door wie werd ontweken in een huis dat was overspoeld door verdriet. Dus zij zouden met z’n tweeën thuisblijven, niet alleen tijdens de storm, maar gedurende de hele kerstvakantie. Ada hoopte maar dat haar vader niet was vergeten om boodschappen te doen.

Ze keek naar haar schrift. Op de opengeslagen bladzijde, onderaan, had ze een vlinder geschetst. Langzaam tekende ze de vleugels, zo teer, zo breekbaar.

‘Hé, heb jij kauwgum?’

Ada schrok op uit haar gemijmer en keek opzij. Ze vond het fijn om achter in de klas te zitten, maar dat betekende wel dat ze nu zat opgescheept met Emma-Rose, die de irritante gewoonte had om haar vingers te knakken, voortdurend kauwgum in haar mond had, hoewel dat niet was toegestaan op school, en de neiging had om door te zeuren over dingen die niemand anders boeiden.

‘Nee, sorry.’ Ada schudde haar hoofd en keek nerveus naar de lerares.

‘Geschiedenis is bere-interessant,’ zei mevrouw Walcott nu, stevig achter haar bureau geplant met haar gaatjesschoenen, alsof ze een barricade nodig had om achter te staan terwijl ze lesgaf aan haar leerlingen, negenentwintig stuks. ‘Als we geen inzicht hebben in ons verleden, hoe kunnen we dan ooit hopen onze toekomst vorm te geven?’

‘Pff, wat een stom wijf,’ mompelde Emma-Rose.

Ada reageerde niet. Het was haar niet duidelijk of Emma-Rose daarmee op háár doelde of op de lerares. In het eerste geval kon ze niets aanvoeren ter verdediging van zichzelf. In het tweede geval was ze niet van plan om mee te doen met het geroddel. Zij had geen hekel aan mevrouw Walcott, die er ondanks haar goede bedoelingen duidelijk moeite mee had om de orde te bewaren. Ada had gehoord dat de lerares een paar jaar geleden haar man had verloren. Ze had zich meer dan eens voorgesteld hoe haar dagelijks leven moest zijn: hoe ze ’s ochtends haar mollige lijf uit bed sleepte, haastig een douche nam voordat het warme water op zou zijn, in haar kast rommelde, op zoek naar een geschikte jurk die nauwelijks verschilde van de geschikte jurk van gisteren, gauw het ontbijt maakte voor haar tweeling, om hen vervolgens naar de crèche te brengen, met een rood gezicht, een verontschuldigende toon. Ze had zich ook voorgesteld hoe haar lerares zichzelf ’s avonds bevredigde, hoe haar vingers rondjes draaiden onder haar katoenen nachthemd, en hoe ze soms een man uitnodigde die natte voetstappen op het tapijt achterliet, en een wrang gevoel in haar ziel.

Ada had geen idee of haar denkbeelden overeenkwamen met de werkelijkheid, maar ze vermoedde van wel. Dat was haar talent, misschien wel haar enige. Ze bespeurde andermans verdriet zoals een dier een kilometer verderop een soortgenoot kon ruiken.

‘Oké, mensen, nog één ding voordat jullie gaan!’ zei mevrouw Walcott terwijl ze in haar handen klapte. ‘Na de vakantie gaan we het hebben over migratie en generationele verandering. Dat is een leuk project, voordat we serieus aan de slag gaan met het repeteren van de eindexamenstof. Ter voorbereiding wil ik dat jullie allemaal een oud familielid interviewen in de vakantie. Liefst een van je grootouders, maar het mag ook een andere verwant zijn. Stel hun vragen over hoe het was toen zij jong waren, en schrijf er een werkstuk van vier, vijf pagina’s over.’

Er klonk een koor van ontevreden verzuchtingen door de klas.

Mevrouw Walcott negeerde die reactie en zei: ‘Zorg ervoor dat je tekst wordt gestaafd door historische feiten. Ik wil gedegen onderzoek zien, ondersteund door bewijs, geen speculatie.’

Er volgden nog meer gezucht en gesteun.

‘O ja, en kijk ook of er misschien nog familiestukken bewaard zijn gebleven: een antieke ring, een trouwjurk, een oud servies, een zelfgemaakte lappendeken, een doos brieven of familierecepten, een of ander aandenken dat is doorgegeven.’

Ada liet haar blik zakken. Zij had nooit familieleden ontmoet, van geen van beide kanten. Ze wist dat die ergens op Cyprus woonden, maar daar hield het dan ook wel mee op. Wat voor mensen waren het? Hoe brachten ze hun dagen door? Zouden ze haar herkennen als ze haar op straat tegenkwamen, of als ze tegen elkaar aan botsten in de supermarkt? De enige bloedverwant van wie ze weleens iets had gehoord was een tante, Meryem, die vrolijke ansichtkaarten stuurde van zonnige stranden en velden vol wilde bloemen, afbeeldingen die nogal botsten met het feit dat ze volledig afwezig was in hun leven.

Haar familieleden waren een mysterie, en Cyprus zelf al helemaal. Ze had foto’s gezien op internet, maar ze had de plek waarnaar ze was vernoemd nooit bezocht.

Haar naam betekende in haar moeders taal ‘eiland’. Toen ze klein was, dacht ze altijd dat dat verwees naar Groot-Brittannië, het enige eiland dat ze ooit had gekend, en pas later was ze erachter gekomen dat het in feite om een ander eiland ging, ver weg, en om het feit dat ze daar was verwekt. Die ontdekking had haar enige verwarring bezorgd, of zelfs ongemak. Ten eerste omdat het haar eraan herinnerde dat haar ouders seks hadden gehad, iets waar ze liever nooit aan wilde denken; en ten tweede omdat het haar onvermijdelijk verbond met een plek die tot nu toe alleen maar in haar verbeelding had bestaan. Sindsdien had ze haar eigen naam toegevoegd aan de verzameling niet-Engelse woorden die ze meedroeg in haar zakken, woorden die weliswaar curieus en kleurrijk waren, maar toch ver weg en vreemd genoeg voelden om ondoordringbaar te blijven, als volmaakte kiezels die je van een strand opraapte en mee naar huis nam, maar waarvan je vervolgens niet wist wat je ermee aan moest. Ze had er inmiddels al heel wat verzameld. Een paar idiomen ook. En liedjes, vrolijke deuntjes. Maar dat was het zo’n beetje. Haar ouders hadden haar nooit hun eigen moedertaal geleerd, hadden er de voorkeur aan gegeven om thuis uitsluitend in het Engels te communiceren. Ada sprak noch het Grieks van haar vader, noch het Turks van haar moeder.

Toen ze groter werd en vroeg waarom ze nog nooit naar Cyprus waren geweest om hun familie te ontmoeten, of waarom hun familieleden nooit naar Engeland waren gekomen om hen te bezoeken, hadden haar vader en moeder altijd een heleboel redenen aangevoerd. De tijd was er gewoon niet rijp voor; het was te druk met werk of het kostte te veel geld… Langzaam was er een vermoeden in haar geworteld: misschien was het huwelijk van haar ouders niet goedgekeurd door hun families. In dat geval, veronderstelde ze, was zijzelf, het product van dat huwelijk, waarschijnlijk ook niet echt goedgekeurd. Toch had Ada zolang ze kon het hoopvolle geloof gekoesterd dat als mensen van haar familie ooit tijd met haar en haar ouders zouden doorbrengen, ze hen wel zouden vergeven voor wat het ook was dat hen niet was vergeven.

Sinds de dood van haar moeder was Ada echter gestopt met vragen stellen over haar verwanten. Als mensen niet eens naar de begrafenis van hun eigen familielid kwamen, kon je niet verwachten dat ze enige genegenheid zouden koesteren voor het kind van die overledene – een meisje dat ze nog nooit hadden gezien.

‘Denk erom dat je de oudere generatie niet veroordeelt terwijl je je interview houdt,’ zei mevrouw Walcott. ‘Luister aandachtig, probeer de zaken door hun ogen te zien. En zorg dat je het hele gesprek opneemt.’

Jason, die vooraan zat, viel haar in de rede: ‘Dus als we een nazimisdadiger interviewen, moeten we evengoed aardig tegen hem zijn?’

Mevrouw Walcott zuchtte. ‘Nou, dat is wel een beetje een extreem voorbeeld. Nee, tegen zo iemand hoef je niet aardig te zijn.’

Jason grijnsde, alsof hij een punt had gescoord.

‘Mevrouw!’ zei Emma-Rose. ‘Wij hebben thuis een antieke viool, telt dat als een familiestuk?’

‘Natuurlijk, als die viool al generatieslang van jullie familie is.’

‘O ja, we hebben hem al zo lang.’ Emma-Rose straalde. ‘Mijn moeder zegt dat hij in Wenen is gemaakt, in de negentiende eeuw. Of was het de achttiende? Hoe dan ook, hij is heel kostbaar, maar hij is niet te koop.’

Zafaar stak zijn vinger op. ‘Wij hebben een bruidskist die van mijn oma is geweest. Ze heeft hem meegenomen vanuit Punjab. Telt dat?’

Ada voelde haar hart overslaan, ze hoorde niet eens het antwoord van de lerares, of de rest van wat er gezegd werd. Haar hele lichaam verstarde terwijl ze probeerde niet naar Zafaar te kijken, bang dat haar gezicht haar emoties zou verraden.

Vorige maand waren zij tweeën onverwacht aan elkaar gekoppeld voor een scheikundewerkstuk; ze moesten een instrument in elkaar zetten waarmee je kon meten hoeveel calorieën verschillende levensmiddelen bevatten. Nadat ze dagenlang vergeefs had geprobeerd iets met hem af te spreken, had ze het opgegeven en het project grotendeels in haar eentje gedaan: artikelen opgezocht, de set gekocht, de calorimeter gebouwd. Uiteindelijk hadden ze allebei een hoog cijfer gekregen. Zafaar had haar bedankt terwijl er een klein lachje rond zijn mondhoek speelde, met een ongemak dat misschien uit schuldbesef voortkwam, maar net zo goed onverschilligheid kon zijn. Sindsdien hadden ze elkaar niet meer gesproken.

Ada had nog nooit een jongen gekust. Alle meisjes in haar jaar hadden op z’n minst iets te vertellen – echt of verzonnen – als ze voor en na de gymles bij elkaar kwamen in de kleedkamer, maar zij niet. Dat volmaakte stilzwijgen van haar kant was niet onopgemerkt gebleven en had veel geplaag en gelach uitgelokt. Eén keer had ze een pornoblaadje in haar schooltas gevonden, dat er zeker weten door iemand in was gestopt om haar op de kast te krijgen. De hele dag was ze doodsbenauwd geweest dat een van de leraren het zou ontdekken en haar vader zou verwittigen. Niet dat zij dezelfde angst voor haar vader koesterde als sommige andere leerlingen voor hun eigen vader hadden. Het was niet zo dat ze bang voor hem was. En ze had ook geen schuldgevoel nadat ze eenmaal had besloten het blaadje te houden. Dat was niet de reden waarom ze hem niets had verteld over het incident, of over andere incidenten. Ze deelde allang niets meer met haar vader, al sinds ze het gevoel had gekregen, op een soort primitief niveau, dat ze hem moest beschermen tegen nog meer verdriet.

Als haar moeder nog had geleefd, zou Ada het blaadje misschien wel aan haar hebben laten zien. Dan hadden ze het samen kunnen bekijken, giechelend. Ze hadden erover kunnen praten, met een beker warme chocolademelk in hun handen, de damp die opsteeg naar hun gezicht inademend. Haar moeder had begrip gehad voor opstandige gedachten, ondeugende gedachten, de donkere kant van de maan. Ze had eens half voor de grap gezegd dat ze te rebels was om een goede moeder te zijn, en te moederlijk om een goede rebel te zijn. Pas nu, nu ze er niet meer was, moest Ada toegeven dat ze ondanks alles een goede moeder was geweest, én een goede rebel. Het was nu precies elf maanden en acht dagen geleden dat haar moeder was gestorven. Dit zou de eerste kerst zonder haar worden.

‘Wat vind jij, Ada?’ vroeg mevrouw Walcott plotseling. ‘Ben je het daarmee eens?’

Ada zat weer te tekenen, en pas een tel later keek ze op van haar vlinder en besefte dat de lerares naar haar keek. Ze bloosde tot aan haar haargrens. Haar rug spande zich, alsof haar lichaam een gevaar bespeurde dat ze zelf nog niet had opgemerkt. Toen ze haar stem weer vond, klonk die zo bibberig dat ze twijfelde of ze überhaupt wel iets gezegd had.

‘Sorry?’

‘Ik vroeg of je vindt dat Jason gelijk heeft.’

‘Sorry, mevrouw… waarin?’

Er klonk onderdrukt gegrinnik.

‘We hadden het over familie-erfstukken,’ zei mevrouw Walcott met een vermoeid lachje. ‘Zafaar noemde de bruidskist van zijn oma. Toen zei Jason: “Waarom zijn het toch altijd alleen vrouwen die zich vastklampen aan dat soort souvenirs en frutsels uit het verleden?” En ik was benieuwd of jij het daarmee eens bent.’

Ada slikte droog. Het bloed bonsde in haar slapen. Een dikke, kleverige stilte sijpelde door de ruimte rondom haar. Ze stelde zich voor dat die zich als donkere inkt verspreidde over witte gehaakte kleedjes – zoals die ze eens in de la van haar moeders toilettafel had gevonden. Ze waren keurig in obsessief kleine stukjes geknipt, kapotgemaakt en tussen vloeipapier gelegd, alsof haar moeder ze noch wilde laten zoals ze waren, noch het kon opbrengen om ze weg te gooien.

‘Hoe zie jij dat?’ vroeg mevrouw Walcott vriendelijk maar beslist. Langzaam, en zonder te bedenken waarom, ging Ada staan, waarbij haar stoel luidruchtig over de stenen vloer schuurde. Ze schraapte haar keel, ook al had ze geen flauw idee wat ze moest zeggen. Haar geest was leeg. De vlinder in haar schrift vloog op en wilde verschrikt wegfladderen, ook al waren de vleugels amper sterk genoeg, onaf en nog vaag aan de randen.

‘Ik… ik denk niet dat het altijd alleen vrouwen zijn. Mijn vader bewaart ook van alles.’

‘O ja?’ vroeg mevrouw Walcott. ‘Zoals wat?’

Nu staarden alle klasgenoten naar haar en wachtten tot ze iets zinnigs zou zeggen. Bij sommige lag een zachtaardig medelijden in de ogen, bij andere wrede onverschilligheid, wat ze veel prettiger vond. Ze had het gevoel dat ze door hun collectieve verwachting werd losgemaakt, als een bootje van de wal, en het suizen in haar oren nam toe alsof ze onder water wegzakte.

‘Kun je ons een voorbeeld geven?’ vroeg mevrouw Walcott. ‘Wat verzamelt je vader?’

‘Eh, mijn vader…’ stamelde Ada, en toen was ze stil.

Wat kon ze over hem vertellen? Dat hij soms vergat te eten of zelfs te praten, en dan dagen liet verstrijken zonder dat hij een fatsoenlijke maaltijd nuttigde of een complete zin uitsprak, of dat hij als het kon waarschijnlijk de rest van zijn leven in de achtertuin zou doorbrengen, of liever nog ergens in een bos, met zijn handen in de aarde, omringd door bacteriën, schimmels en al die planten die elke minuut groeiden en wegrotten? Wat kon ze over haar vader vertellen waardoor haar klas zou begrijpen hoe hij was, terwijl ze hem zelf nog maar amper herkende?

Uiteindelijk zei ze maar één woord. ‘Planten.’

‘Planten…’ echode mevrouw Walcott met een niet-begrijpende blik.

‘Daar is mijn vader dol op,’ voegde Ada er gauw aan toe, en ze had meteen spijt van haar woordkeus.

‘O, wat schattig… hij houdt van bloemen!’ zei Jason op een dreinend toontje.

Nu werd het gelach niet meer ingehouden en golfde het door de klas. Ada zag dat zelfs haar vriend Ed haar blik meed en deed alsof hij iets las in zijn lesboek, met gebogen hoofd en afgezakte schouders. Toen zocht ze naar Zafaar en vond zijn felle zwarte ogen, die haar zelden zagen maar haar nu bestudeerden met een aan bezorgdheid grenzende nieuwsgierigheid.

‘Ach, dat is erg leuk,’ zei mevrouw Walcott. ‘Maar kun je ook een voorwerp bedenken waar hij aan gehecht is? Iets met sentimentele waarde?’

Op dat moment zou Ada niets liever willen dan de juiste woorden zien te vinden. Waarom verstopten ze zich voor haar? Haar maag trok samen met zo’n hevige pijnscheut dat ze even dacht dat ze niet kon ademen, laat staan praten. Maar toch opende ze haar mond en hoorde ze zichzelf zeggen: ‘Hij brengt veel tijd door met zijn bomen.’

Mevrouw Walcott gaf haar een kort knikje en haar glimlach stierf weg.

‘Vooral met zijn vijg, dat is zijn lievelingsboom, denk ik.’

‘Oké, ga maar weer zitten,’ zei mevrouw Walcott.

Maar Ada luisterde niet. De pijn die omhoog was geschoten naar haar ribbenkast zocht een weg naar buiten. Haar borstkas verstrakte, alsof er door onzichtbare handen in werd geknepen. Ze voelde zich gedesoriënteerd, de vloer deinde een beetje onder haar voeten.

‘O, man, zij is zo gênant!’ fluisterde iemand, zo hard dat Ada het kon horen.

Ada kneep haar ogen dicht, ze voelde de opmerking branden, een rauwe schroeiplek op haar huid. Maar niets van wat ze deden of zeiden kon erger zijn dan de zelfhaat die ze op dat moment voelde. Wat was er toch met haar aan de hand? Waarom kon ze niet eens een simpele vraag beantwoorden, net als ieder ander?

Als kind had ze het altijd heerlijk gevonden om rondjes te draaien op het Turkse tapijt, om zichzelf duizelig te maken en dan op de grond neer te ploffen en de wereld te zien rondwervelen. Ze zag nog voor zich hoe de handgeweven patronen van het tapijt opgingen in talloze vonken, hoe de kleuren met elkaar vermengd werden, scharlakenrood met groen, saffraan met wit. Maar wat ze nu meemaakte, was een heel ander soort duizeligheid. Ze had het gevoel dat ze in een val liep, dat er een deur achter haar in het slot viel, de klik van een grendel die dichtklapte. Ze voelde zich verlamd.

Ze had in het verleden zo vaak het idee gehad dat ze een droefheid in zich meedroeg die niet echt van haarzelf was. Bij biologie hadden ze geleerd dat alle mensen één chromosoom van hun moeder en één van hun vader erfden: lange DNA-slierten met duizenden genen erop, waarmee miljarden neuronen werden gebouwd, die triljarden onderlinge verbindingen legden. Al die genetische informatie werd van ouders op hun nakomelingen doorgegeven – je levensduur, groei, voortplanting, de kleur van je haar, de vorm van je neus, of je sproeten had of moest niezen van zonlicht – alles zat erin. Maar dat alles verschafte geen antwoord op die ene vraag die in haar hoofd brandde: was het ook mogelijk om zoiets ontastbaars en onmeetbaars als verdriet te erven?

‘Ga maar weer zitten,’ herhaalde mevrouw Walcott.

Ze verroerde zich weer niet.

‘Ada… hoorde je niet wat ik zei?’

Ze bleef staan en probeerde de angst weg te slikken die haar keel vulde, haar neusgaten verstopte. Die smaakte net zoals de zee onder een felle, geselende zon. Ze proefde eraan met het puntje van haar tong. Het was toch niet het zilt van de zee, het was warm bloed. Ze had de binnenkant van haar wang kapotgebeten.

Haar blik gleed naar het raam, waarachter de storm naderde. In de leigrijze lucht, tussen de stapelwolken, zag ze een vuurrode streep die uitvloeide in de horizon, als een oude wond die nooit helemaal was geheeld.

‘Ga alsjeblieft zitten,’ klonk de stem van de lerares.

En nog steeds gehoorzaamde ze niet.

Later, veel later, toen het ergste al was gebeurd en ze ’s avonds alleen in haar bed lag, zonder dat ze de slaap kon vatten, en luisterde naar haar vader die al even slapeloos door het huis dwaalde, keerde Ada Kazantzakis terug naar dit moment, deze barst in de tijd, toen ze gewoon had kunnen doen wat haar werd gevraagd en had kunnen gaan zitten, waarmee ze min of meer onzichtbaar zou zijn gebleven voor de rest van de klas, onopvallend maar ook ongestoord; ze had alles kunnen laten zoals het was, als ze zich maar had kunnen bedwingen en niet had gedaan wat ze vervolgens deed.

Vijgenboom

Vanmiddag, toen er onweerswolken neerdaalden boven Londen en de wereld de kleur van weemoed aannam, heeft Kostas Kazantzakis me in de tuin begraven. In zijn achtertuin dus. Normaal gesproken vond ik het daar fijn, tussen de weelderige camelia’s, de zoetgeurende kamperfoelies en de Amerikaanse toverhazelaars met hun spinachtige bloemen, maar dit was geen normale dag. Ik probeerde mezelf op te vrolijken en het van de positieve kant te zien. Maar dat hielp niet. Ik was zenuwachtig, hevig gespannen. Ik was nooit eerder begraven.

Kostas had sinds de vroege ochtend buiten in de kou staan zwoegen. Er was een laagje zweet op zijn voorhoofd verschenen, dat parelde telkens als hij de stalen rand van de schep in de harde grond dreef. Achter hem lagen de schaduwen van de houten traliewerken die in de zomer waren bedekt met klimrozen en clematisranken, maar die nu niet meer waren dan een doorzichtige schutting tussen onze tuin en het terras van de buren. Naast zijn leren laarzen, langs het zilveren spoor dat een slak had achtergelaten, lag een groeiende berg aarde, vochtig en verbrokkelend als je eraan kwam. Zijn adem vormde wolkjes voor zijn gezicht, zijn schouders stonden strak in zijn donkerblauwe parka – die hij had gekocht in een vintagezaak aan Portobello Road – en zijn knokkels waren rood en ruw, een beetje bebloed, maar dat leek hij niet te merken.

Ik had het koud, en al wilde ik het niet aan mezelf toegeven, ik was ook doodsbang. Ik zou willen dat ik mijn zorgen met hem kon delen. Maar ook al had ik iets kunnen zeggen, hij werd zozeer in beslag genomen dat hij me toch niet zou horen, hij ging volledig op in zijn eigen gedachten en bleef maar graven, zonder ook maar één keer mijn kant op te kijken. Als hij klaar was zou hij de schep aan de kant zetten, naar mij kijken met die grijsgroene ogen die zowel plezierige als pijnlijke dingen hadden gezien en me omlaag duwen in dat gat.

Over een paar dagen zou het Kerstmis zijn, en in de hele wijk schitterden feestverlichting en engelenhaar. Opblaasbare kerstmannen en rendieren met een plastic lach. Fel knipperende lichtsnoeren hingen aan winkelluifels en sterren twinkelden bij woonhuizen voor de ramen die een steelse blik in andermans leven boden, dat op de een of andere manier altijd minder gecompliceerd leek te zijn, spannender, gelukkiger.

In de heg begon een grasmus te zingen: korte, krassende klanken. Ik vroeg me af wat een Noord-Afrikaanse zangvogel in deze tijd van het jaar in onze tuin deed. Waarom hij niet naar warmere oorden was vertrokken met alle andere die nu onderweg waren naar het zuiden, en die, als ze een kleine verandering aanbrachten in hun vliegroute, misschien wel in de richting van Cyprus gingen en een bezoek zouden brengen aan mijn moederland.

Ik wist dat trekvogels weleens van koers raakten, maar dat gebeurde niet vaak. En soms konden ze het gewoon niet meer opbrengen om jaar in, jaar uit die reis af te leggen, steeds dezelfde maar nooit hetzelfde, al die leegte die zich tot in de verre omtrek ontvouwde, en dan bleven ze dus waar ze waren, ook al betekende dat honger en kou, en maar al te vaak ook de dood.

We hadden nu al een lange winter achter de rug. Zo heel anders dan het milde weer van vorig jaar, met de bewolkte luchten, hier en daar een regenbui, modderige paden, een grauwe, grijze waterval. Niets bijzonders voor ons dierbare Engeland. Maar dit jaar was het weer al vanaf het begin van de herfst bijzonder grillig geweest. ’s Nachts hoorden we het gieren van de stormwind, dat deed denken aan ongetemde en ongevraagde dingen, dingen in ons binnenste die we nog niet het hoofd konden bieden, laat staan begrijpen. ’s Ochtends vroeg waren de wegen vaak beijzeld en grassprieten hard als smaragd. Er waren duizenden daklozen in Londen die op straat sliepen, en er waren zelfs niet genoeg opvangplaatsen voor een kwart van hen.

Vannacht zou de tot nu toe koudste nacht van het jaar worden. Nu al voelde de lucht alsof hij uit glassplinters bestond die alles doorboorden. Daarom had Kostas zo’n haast, hij wilde zijn karwei afkrijgen voordat de grond in steen zou veranderen.

Storm Hera, zo werd de naderende tornado genoemd. Niet George of Olivia of Charlie of Matilda deze keer, maar een mythologische naam. Er werd gezegd dat dit de heftigste storm in eeuwen zou worden – erger dan de Grote Storm van 1703, die de dakpannen van de daken had gerukt, dames van hun baleinen korset had beroofd, heren van hun gepoederde pruik, en bedelaars van de vodden aan hun lijf; die zowel vakwerkhuizen als lemen hutjes had verwoest; zeilschepen had verpletterd alsof het papieren bootjes waren, en al het afvalwater dat door de Theems stroomde op de rivieroevers had geblazen.

Verhalen, misschien, maar ik geloofde erin. Net zoals ik in mythen geloofde, en in de onderliggende waarheid die men daarmee probeerde over te brengen.

Ik hield mezelf voor dat als alles volgens plan ging, ik maar drie maanden begraven hoefde te liggen, misschien zelfs korter. Als de narcissen langs de wandelpaden bloeiden en de wilde hyacinten een blauw tapijt vormden in de bossen en de hele natuur weer tot leven kwam, dan zou ik worden opgegraven. Dan zou ik weer recht overeind staan, springlevend. Maar al deed ik nog zo mijn best, ik kon me niet vastklampen aan die zweem van hoop terwijl de winter zo streng en meedogenloos voelde alsof hij nooit zou weggaan. Ik was toch al nooit zo optimistisch aangelegd geweest. Dat zat waarschijnlijk in mijn DNA. Ik stamde uit een lange lijn van pessimisten. Dus deed ik wat ik vaak deed: ik begon te bedenken op welke manieren het allemaal mis zou kunnen gaan. Stel dat de lente dit jaar niet kwam en ik voorgoed onder de grond moest blijven? Of stel dat de lente zich uiteindelijk wel zou aandienen, maar dat Kostas Kazantzakis zou vergeten me op te graven?

Een harde windvlaag sneed in me als een gekarteld mes.

Blijkbaar merkte Kostas het, want hij stopte met graven. ‘Ach, moet je zien! Je hebt het ijskoud, arm ding.’