Vertaald door Gerda Baardman

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Tomorrow, and Tomorrow, and Tomorrow. Alfred A. Knopf, a division of Penguin Random House LLC, New York

© 2022 Gabrielle Zevin

© 2023 Nederlandse vertaling Gerda Baardman / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

De fragmenten uit de Ilias die worden geciteerd zijn afkomstig uit de vertaling van classicus Ben Bijnsdorp, https://benbijnsdorp.nl/homerus_ilias.html

Alle rechten voorbehouden

Omslagbeeld The Great Wave (detail) door Katsushika Hokusai. The Metropolitan

Museum of Art, New York

Omslagontwerp John Gall

Omslagbewerking image realize

NUR 302

ISBN 978 90 468 2921 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 2920 2

Weer voor H.C. – Samen werken, samen spelen

That Love is all there is,
Is all we know of Love;
It is enough, the freight should be
Proportioned to the groove.

– EMILY DICKINSON

1

Zieke kinderen

1

Voordat Mazer zichzelf uitvond als Mazer was hij Samsom Mazer, en voordat hij Samson Mazer werd, was hij Samson Masur – het scheelde twee letters, maar ze transformeerden hem van een keurige, ogenschijnlijk Joodse jongen tot een Professioneel Bouwer van Werelden; het grootste deel van zijn jeugd was hij Sam, S.A.M. in de hall of fame van de Donkey Kong-machine van zijn grootvader, maar vooral Sam.

Op een late decembermiddag in de nadagen van de twintigste eeuw kwam Sam uit de metro en ontdekte dat de buis naar de roltrap werd geblokkeerd door een roerloze mensenmenigte, die naar een reclamebillboard stond te staren. Sam was al laat. Hij had een afspraak met zijn mentor die hij al een maand had uitgesteld, maar die volgens iedereen echt voor de kerstvakantie moest plaatsvinden. Sam hield niet van mensenmassa’s – niet om zich in te bevinden en ook niet van de onzin waar ze vaak massaal van genoten. Maar deze massa was onvermijdelijk. Hij zou zich erdoorheen moeten worstelen als hij de bovengrondse wereld wilde bereiken.

Hij had een grote, logge, marineblauwe wollen jekker aan die hij van zijn kamergenoot Marx had geërfd, die hem op zijn beurt in zijn eerste studiejaar bij de Army Navy Surplus Store in de stad had gekocht. Marx had hem bijna een heel jaar lang in de plastic tas laten rotten, totdat Sam vroeg of hij hem mocht lenen. De winter hield maar niet op, en een noordoosterstorm in april (april! Krankzinnig, die winters in Massachusetts!) had Sams trots eindelijk zo ver op de knieën gedwongen dat hij Marx om de vergeten jas durfde te vragen. Sam had beweerd dat hij hem cool vond, waarop Marx zei dat Sam hem wel mocht hebben, wat Sam van tevoren wel had geweten. Zoals de meeste spullen uit de Army Navy Surplus Store wasemde de jas schimmel, stof en zweet van dode jongens uit en Sam probeerde maar niet te denken aan de oorzaken die ertoe hadden geleid dat het kledingstuk bij de legerdump terecht was gekomen. Maar de jas was wel veel warmer dan het jack dat hij in zijn eerste studiejaar in Californië had gekocht. Hij had ook gehoopt dat de grote jas zijn postuur wat verhulde, maar door de belachelijk grote jas leek hij alleen maar ieler en kinderlijker.

Dat wil zeggen dat de eenentwintigjarige Sam Masur niet de bouw had om te duwen en te dringen, dus slingerde hij zich zo veel mogelijk door de menigte, waarbij hij zich een beetje voelde als de ten dode opgeschreven amfibie uit het spelletje Frogger. Hij betrapte zich op een reeks ‘sorry’s’ die hij niet meende. Het prachtige aan de codering van het brein was dat het ‘sorry’ kon zeggen terwijl het ‘fuck you’ bedoelde, bedacht Sam. Personages in romans, films en games meenden altijd alles wat ze zeiden of deden – tenzij ze onbetrouwbaar waren of duidelijk werden voorgesteld als slecht of krankzinnig. Maar mensen – gewone, fatsoenlijke, in principe eerlijke mensen – overleefden geen dag zonder dat kleine, onmisbare stukje programmering dat je in staat stelde het een te zeggen en het andere te bedoelen, te voelen of zelfs te doen.

‘Kun je niet achterlangs?’ riep een man met een zwart-groen macramémutsje tegen Sam.

‘Sorry,’ zei Sam.

‘Verdomme, ik zag ’m bijna,’ mopperde een vrouw met een baby in een draagdoek toen Sam voor haar langs liep.

‘Sorry,’ zei Sam.

Af en toe liep iemand haastig weg, zodat er een hiaat in de menigte ontstond. Die hiaten zouden Sam ontsnappingsmogelijkheden moeten bieden, maar op de een of andere manier werden ze altijd meteen weer opgevuld met nieuwe, naar afleiding hongerende mensen.

Toen hij bijna bij de roltrap was, draaide hij zich om, benieuwd waar al die mensen naar hadden staan kijken. Hij stelde zich voor dat hij Marx thuis over de opstopping in het metrostation vertelde en dat Marx dan vroeg: ‘Wilde je niet weten wat er aan de hand was? Je ziet een hele wereld vol mensen en dingen als je even ophoudt met dat misantropische gedoe.’ Sam vond het vervelend dat Marx hem als misantroop zag, al was hij dat wel, dus draaide hij zich om. En zag hij zijn oude vriendin Sadie Green.

Niet dat hij haar in de tussenliggende jaren nooit had gezien. Ze waren vaste bezoekers van wetenschapsbeurzen, de Academic Games League en talloze andere wedstrijdbijeenkomsten (retoriek, robotics, creatief schrijven, programmeren). Want of je nu op een heel middelmatige openbare middelbare school in oost zat (Sam) of op een dure particuliere school in west (Sadie), in het nerdcircuit in Los Angeles kwam je altijd dezelfde mensen tegen. Ze wisselden blikken over de hoofden van alle andere nerds – soms lachte ze zelfs naar hem, alsof ze hun band wilde bevestigen – om dan weer te worden meegetrokken in de gierenzwerm van aantrekkelijke, slimme jongens en meisjes die altijd om haar heen hing. Jongens en meisjes zoals hij, maar dan rijker, witter en met mooiere tanden en brillen. En hij wilde niet de zoveelste lelijke nerd zijn die om Sadie Green heen hing. Soms zag hij haar als een kreng en verbeeldde hij zich dat ze hem had beledigd: de keer dat ze hem haar rug had toegekeerd, de keer dat ze zijn blik had gemeden. Maar dat had ze allemaal nooit gedaan – misschien had ze het bijna beter wel kunnen doen.

Hij wist dat ze naar het MIT was gegaan en toen hij naar Harvard ging, had hij zich weleens afgevraagd of ze elkaar ooit zouden tegenkomen. Tweeënhalf jaar lang had hij niets ondernomen om dat te laten gebeuren. Zij ook niet.

Maar daar was ze: Sadie Green in eigen persoon. En bij die aanblik moest hij bijna huilen. Alsof zij het wiskundige bewijs was dat hem nu al jaren ontglipte, maar dat voor zijn frisse, uitgeruste blik nu ineens volkomen voor de hand leek te liggen. Daar is Sadie, dacht hij. Yes.

Hij wilde haar naam roepen, maar deed het niet. Hij voelde zich overvallen door de tijd die was verstreken sinds de laatste keer dat hij en Sadie samen alleen waren geweest. Hoe kon iemand zo jong zijn als hij objectief wel besefte dat hij was, terwijl er in zijn leven toch al zo veel tijd voorbij was gegaan? En waarom was het ineens zo makkelijk om te vergeten dat hij op haar had neergekeken? Tijd was een mysterie, dacht Sam. Maar een seconde later rationaliseerde hij dat gevoel. Tijd was wiskundig verklaarbaar; het ware mysterie was het hart – of dat deel van het brein dat het hart vertegenwoordigde.

Sadie was klaar met staren naar wat het ook was waar de menigte naar staarde en liep naar de binnenkomende Red Line-trein.

Sam riep haar naam: ‘SADIE!’ Naast het lawaai van de naderende trein daverde het station ook van de gebruikelijke menselijke geluiden. Een jong meisje speelde Penguin Cafe Orchestra op haar cello in de hoop op wat kleingeld. Een man met een klembord vroeg aan voorbijgangers of ze een ogenblikje overhadden voor de moslimvluchtelingen in Srebrenica. Naast Sadie stond een kraampje waar je voor zes dollar een smoothie kon kopen. Meteen nadat Sam haar naam had geroepen werd de blender aangezet en er vermengde zich een geur van aardbei en citrus met de muffe ondergrondse lucht. ‘Sadie Green!’ riep hij weer. Ze hoorde hem nog steeds niet. Hij ging sneller lopen, voor zover dat mogelijk was. Als hij snel liep voelde dat contra-intuïtief, alsof zijn linkerbeen aan het rechterbeen van iemand anders was vastgebonden.

‘Sadie! SADIE!’ Hij voelde zich belachelijk. ‘SADIE MIRANDA GREEN! JIJ BENT AAN DYSENTERIE BEZWEKEN!’

Eindelijk keek ze om. Ze zocht met haar ogen de menigte af en toen ze Sam zag, verspreidde de glimlach zich over haar gezicht als de vertraagd afgespeelde film van een openbloeiende roos bij biologie op school. Het zag er prachtig uit, dacht Sam, en misschien ook een tikje onecht, tobde hij meteen. Ze kwam naar hem toe, nog steeds glimlachend – een kuiltje in haar rechterwang, een bijna onzichtbaar spleetje tussen haar bovenste voortanden –, en het leek alsof de menigte voor haar uiteenweek zoals de wereld voor hem nooit had gedaan.

‘Dat van die dysenterie was mijn zusje, Sam Masur,’ zei Sadie. ‘Ik was van uitputting bezweken na een slangenbeet.’

‘En doordat je die bizon niet wilde doodschieten,’ zei Sam.

‘Dat vond ik zonde. Al dat vlees gaat toch maar rotten.’

Ze sloeg haar armen om hem heen. ‘Sam Masur! Ik hoopte aldoor dat ik je tegen het lijf zou lopen.’

‘Ik sta gewoon in de gids,’ zei Sam.

‘Misschien hoopte ik dat het vanzelf zou gebeuren,’ zei Sadie. ‘En dat is nu gebeurd.’

‘Wat voert jou naar Harvard Square?’ vroeg Sam.

‘Het Magic Eye natuurlijk,’ zei ze vrolijk. Ze wees naar voren, naar de poster. Nu registreerde Sam voor het eerst de poster van één bij anderhalve meter die de forenzen in een horde zombies had veranderd.

ZIE DE WERELD MET NIEUWE OGEN.
HET KERSTCADEAU DAT IEDEREEN WIL! THE MAGIC EYE

Het beeld was een psychedelisch patroon in de kerstkleuren smaragdgroen, robijnrood en goud. Als je er lang genoeg naar keek, maakten je hersenen zichzelf wijs dat je een verborgen 3D-beeld zag. Een autostereogram, voor de gemiddelde programmeur makkelijk te maken. Dat? dacht Sam. Waar mensen zich al niet druk over maken. Hij kreunde.

‘Jij vindt het niks?’ vroeg Sadie.

‘Dat hangt in alle studentenhuizen op de campus.’

‘Maar deze niet, Sam. Deze is uniek…’

‘Op alle metrostations in Boston.’

‘Misschien wel in heel Amerika?’ Sadie lachte. ‘Dus jij hoeft de wereld niet zo nodig met magische ogen te bekijken?’

‘Ik bekijk de wereld altijd met magische ogen,’ zei hij. ‘Ik ben een en al kinderlijke verwondering.’

Sadie wees naar een jongetje van een jaar of zes. ‘Moet je hem eens gelukkig zien zijn! Nu ziet hij het ook! Goed hoor!’

‘Heb jij het al gezien?’ vroeg Sam.

‘Nee, nog niet,’ gaf Sadie toe. ‘En nu moet ik echt de volgende trein halen, anders kom ik te laat op college.’

‘Je hebt toch nog wel vijf minuutjes om de wereld met magische ogen te kunnen aanschouwen?’ vroeg Sam.

‘Volgende keer misschien.’

‘Kom op, Sadie. Er komt wel weer een nieuw college. Hoe vaak kun je nou iets zien en weten dat iedereen om je heen hetzelfde ziet, of dat hun brein en hun ogen in elk geval op hetzelfde fenomeen reageren? Hoe vaak vind je nou zó veel bewijs dat we allemaal in dezelfde wereld leven?’

Sadie glimlachte quasiweemoedig en stootte Sam zacht tegen zijn schouder. ‘Dat was wel het Sam-achtigste wat je had kunnen zeggen.’

‘Ik bén ook Sam.’

Ze zuchtte toen ze haar trein hoorde wegrijden. ‘Als ik straks zak voor Advanced Topics in Computer Graphics, dan is het jouw schuld.’ Ze ging weer zo staan dat ze de poster kon zien. ‘Nu jij ook, Sam.’

‘Ja, m’vrouw.’ Hij rechtte zijn schouders en keek recht voor zich uit. Hij had in geen jaren zo dicht bij Sadie gestaan.

Op de poster stond dat je je ogen moest ontspannen en je op een bepaald punt moest concentreren totdat het geheime beeld tevoorschijn kwam. Als dat niet werkte, moest je dichterbij gaan staan en dan langzaam achteruitlopen, maar daar was in het station geen ruimte voor. Dat geheime beeld interesseerde Sam trouwens niet. Het zou wel een kerstboom, een engel of een ster zijn, maar dan waarschijnlijk geen davidsster, in elk geval iets kerstachtigs, nietszeggends en breed inzetbaars, bedoeld om meer Magic Eye-producten te verkopen. Autostereogrammen werkten trouwens nooit bij Sam. Hij had bedacht dat het waarschijnlijk aan zijn bril lag. Door die bril, die een flinke bijziendheid moest corrigeren, kon hij zijn ogen niet genoeg ontspannen om zijn brein de illusie te laten waarnemen. Dus na lang wachten (vijftien seconden) gaf hij zijn pogingen om het geheime beeld te zien op en bestudeerde hij alleen nog Sadie.

Haar haar was korter en naar hij aannam modieuzer, maar het waren nog steeds dezelfde mahoniebruine golven. Ook de lichte sproetjes op haar neus waren er nog en haar huid was nog steeds olijfkleurig, al was ze een stuk bleker dan vroeger op school in Californië, en haar lippen waren gebarsten. Haar ogen hadden nog steeds dezelfde bruine kleur met de goudkleurige spikkels. Anna, zijn moeder, had ook zulke ogen, en zij had hem verteld dat dat verschijnsel, irissen met meerdere kleuren, heterochromie heette. Hij had destijds gevonden dat het klonk als een ziekte, iets waar zijn moeder aan dood kon gaan. Sadie had heel lichte halvemaantjes onder haar ogen; als kind had ze die ook al gehad. Toch vond hij dat ze er moe uitzag. Hij keek naar Sadie en dacht: dus dit is tijdreizen. Naar iemand kijken en dan tegelijk het heden en het verleden zien. Dat werkte alleen bij mensen die je al een hele tijd kende.

‘Ik heb het gezien!’ zei ze. Haar ogen straalden en hij herinnerde zich de uitdrukking op haar gezicht nog van toen ze elf was.

Snel keek hij weer naar de poster.

‘Heb je het gezien?’ vroeg ze.

‘Ja,’ zei hij.

Sadie keek hem aan. ‘Wat zag je dan?’

‘Gewoon,’ zei Sam. ‘Verbijsterend. Zó feestelijk.’

‘Heb je het wel echt gezien?’ Sadies mondhoeken wipten omhoog. De heterochrome ogen keken hem geamuseerd aan.

‘Ja, maar ik wil het niet verpesten voor de mensen die het nog niet hebben gezien.’ Hij gebaarde naar de menigte.

‘Oké, Sam,’ zei ze. ‘Heel attent van je.’

Hij wist dat zij wist dat hij het niet had gezien. Hij lachte naar haar en zij lachte terug.

‘Vreemd, hè?’ zei Sadie. ‘Ik heb het gevoel dat we elkaar altijd zijn blijven zien. Alsof we elke dag in het station naar die poster zijn komen kijken.’

‘We snappen elkaar,’ zei Sam.

‘Ja, we snappen elkaar. En ik neem terug wat ik daarnet zei. Dít is het Samste wat je had kunnen zeggen.’

‘Ik bén de Samste. En jij bent…’ Terwijl hij praatte begon de blender weer te zoemen.

‘Wat?’ vroeg ze.

‘Jij bent op het verkeerde plein,’ herhaalde hij.

‘Wat is “het verkeerde plein”?’

‘Je bent nu op Harvard Square, maar je hoort op Central Square of op Kendall Square te zijn. Je studeert nu toch aan het MIT?’

‘Mijn vriendje woont hier in de buurt,’ zei Sadie op een toon die duidelijk maakte dat ze niet op het onderwerp door wilde gaan. ‘Ik snap trouwens niet waarom ze pleinen “squares” noemen. Ze zijn toch niet vierkant?’ Er kwam weer een trein binnen. ‘Dat is mijn trein. Alweer.’

‘Ja, zo werkt dat met treinen,’ zei Sam.

‘Inderdaad. Een trein, en een trein, en dan weer een trein.’

‘In dat geval is koffiedrinken het enige zinnige wat we nu kunnen doen,’ zei Sam. ‘Of iets anders, als je koffie te cliché vindt. Chai. Maté. Snapple. Champagne. Vlak boven ons hoofd ligt een wereld vol onbegrensde drinkmogelijkheden, dat weet je toch? We hoeven alleen die roltrap maar op en die wereld ligt voor ons open.’

‘Ik zou wel willen, maar ik moet écht naar college. Ik heb maar ongeveer de helft van de stof gelezen. Mijn enige pluspunten zijn mijn punctualiteit en mijn trouwe aanwezigheid.’

‘Dat betwijfel ik,’ zei Sam. Sadie was een van de briljantste mensen die hij kende.

Ze omhelsde hem weer kort. ‘Goed je te zien.’

Ze zette koers naar de trein en Sam probeerde een manier te bedenken om haar tegen te houden. Als dit een game was, kon hij hem op pauze zetten. Hij kon opnieuw starten, andere dingen zeggen, de juiste dingen deze keer. Hij kon in zijn skills het item zoeken waarmee hij Sadie kon tegenhouden.

Ze hadden niet eens telefoonnummers uitgewisseld, bedacht hij wanhopig. Hij pijnigde koortsachtig zijn hersenen op zoek naar manieren waarop je iemand uit 1995 kon vinden. Vroeger, in zijn kinderjaren, konden mensen nog voorgoed verdwijnen, maar dat ging nu niet meer zo makkelijk. Je hoefde alleen nog maar heel graag iemand te willen omzetten van digitale mogelijkheid naar weerbarstige werkelijkheid, die kant ging het steeds meer op. Hij troostte zichzelf met de gedachte dat de gestalte van zijn oude vriendin weliswaar in de verte steeds kleiner werd, maar dat de wereld dezelfde kant op ging – globalisering, digitale supersnelweg en alles. Sadie Green was makkelijk te vinden. Hij kon haar mailadres raden – de mailadressen aan het MIT waren volgens hetzelfde patroon samengesteld. Hij kon de online gids van het MIT opzoeken. Hij kon de faculteit Informatica bellen – hij nam aan dat ze informatica studeerde. Hij kon haar ouders Steven Green en Sharyn Green-Friedman bellen, in Californië.

Maar hij kende zichzelf, hij wist dat hij niet het soort mens was dat mensen belde, tenzij hij honderd procent zeker wist dat het op prijs werd gesteld. Zijn brein was verraderlijk negatief. Hij zou verzinnen dat ze koel tegen hem had gedaan, dat ze die dag helemaal geen college had en alleen bij hem weg wilde. Zijn brein zou hem aanpraten dat ze hem haar nummer of adres wel zou hebben gegeven als ze contact wilde. Hij zou concluderen dat hij voor Sadie een pijnlijke periode in haar leven vertegenwoordigde en dat ze hem dus natuurlijk niet meer wilde zien. Of misschien – wat hij vaak had vermoed – betekende hij niets voor haar en was hij gewoon het liefdadigheidsproject van een rijk meisje geweest. Hij dacht na over de vermelding van het vriendje aan Harvard Square. Hij kon haar nummer, haar mailadres en haar fysieke adres opsporen, maar hij zou ze nooit gebruiken. En zo besloot hij met fenomenologische zwaarte dat dit weleens de laatste keer kon zijn geweest dat hij Sadie Green had gezien en hij prentte in zijn geheugen hoe ze eruitzag toen ze wegliep in dat station op die bitterkoude decemberdag met haar beige kasjmier muts, sjaal en wanten. Haar camelkleurige driekwartjas die beslist niet uit de Army Navy Surplus Store kwam. Versleten spijkerbroek met onregelmatige rafels aan de pijpen. Zwarte sneakers met een witte streep. Overvolle cognackleurige leren schoudertas, net zo breed als zijzelf, waar aan de zijkant de mouw van een ecrukleurige trui uit puilde. Haar haar – glanzend, een beetje vochtig, tot net over haar schouderbladen. Niets daaraan was typisch Sadie, besloot hij. Ze was qua uiterlijk niet te onderscheiden van alle andere goedgeklede, verzorgde studentes in het station.

Net voordat ze verdween draaide ze zich om en rende terug. ‘Sam!’ riep ze. ‘Game je nog?’

‘Ja,’ antwoordde hij te enthousiast. ‘Zeker. Veel zelfs.’

‘Hier.’ Ze duwde een diskette in zijn hand. ‘Dit is mijn game. Je hebt het waarschijnlijk superdruk, maar speel hem eens als je tijd hebt. Ik wil graag weten wat je ervan vindt.’

Ze rende terug naar de trein met Sam achter haar aan.

‘Wacht! Sadie! Waar kan ik je bereiken?’

‘Mijn mailadres staat erop,’ zei ze. ‘In de README.’

De deuren van de trein gingen dicht en Sadie werd teruggebracht naar haar plein. Sam keek naar de disk: de game heette Solution. Ze had het er met de hand op geschreven. Haar handschrift zou hij overal herkennen.

Toen hij later die avond thuiskwam, installeerde hij Solution niet meteen, al legde hij de schijf wel naast de diskdrive van zijn computer. Hij vond het enorm motiverend om Sadies game niet te spelen en werkte aan zijn paper, die hij een maand geleden al had moeten inleveren en op dat moment tot na de vakantie zou moeten wachten. Zijn onderwerp was na veel zweten geworden: ‘Alternatieve benaderingen van de Banach-Tarskiparadox bij afwezigheid van het axioma van de keuze’, en omdat hij het formuleren van de onderzoeksvraag al zo saai vond, zag hij helemaal als een berg op tegen het slavenwerk dat het echte schrijven van de paper leek te beloven. Hij begon te vermoeden dat hij weliswaar een overduidelijke wiskundeknobbel had, maar dat hij het geen bijzonder inspirerend vak vond. Zijn studieadviseur aan de faculteit, Anders Larsson, die uiteindelijk een Fields Medal zou winnen, had dat die middag ook al gezegd. Zijn afscheidswoorden waren: ‘Je bent ongelooflijk getalenteerd, Sam. Maar bedenk ook dat ergens goed in zijn niet hetzelfde is als ergens echt van houden.’

Sam haalde Italiaans met Marx – Marx bestelde veel te veel, zodat Sam nog van de restjes kon eten terwijl Marx de stad uit was. Marx herhaalde zijn uitnodiging om in de vakantie met hem in Telluride te gaan skiën: ‘Je moet echt meegaan, en als je je zorgen maakt over dat skiën, de meesten blijven bijna de hele tijd in het chalet.’ Sam had zelden genoeg geld om in de vakantie naar huis te gaan, dus die uitnodigingen werden geregeld herhaald en afgeslagen. Na het eten begon hij met lezen voor zijn college Moraalfilosofie (ze bestudeerden het werk van de jonge Wittgenstein uit de tijd voordat die besloot alles waarover hij zich had uitgesproken als onzinnig te verwerpen) en Marx bereidde zich voor op zijn vakantie. Toen Marx klaar was met inpakken schreef hij Sam een ansichtkaart, die hij op zijn bureau legde, samen met een cadeaucheque van vijftig dollar voor het biercafé. Toen zag Marx het schijfje liggen.

‘Wat is Solution?’ vroeg hij. Hij pakte het groene schijfje en hield het omhoog.

‘De game van een kennis,’ zei Sam.

‘Welke kennis?’ vroeg Marx. Ze waren al bijna drie jaar huisgenoten, maar Marx had Sam zelden over kennissen gehoord.

‘Van vroeger, uit Californië.’

‘Ga je ’m spelen?’

‘Ja, later. Het is waarschijnlijk niks. Ik zou er even naar kijken, als vriendendienst.’ Dat voelde als verraad aan Sadie, maar waarschijnlijk was het inderdaad waardeloos.

‘Waar gaat het over?’ vroeg Marx.

‘Geen idee.’

‘Coole titel wel.’ Marx ging achter Sams computer zitten. ‘Ik heb nog wel een paar minuten. Zullen we ’m starten?’

‘Oké.’ Eigenlijk was Sam van plan geweest om de game alleen te spelen, maar Marx en hij speelden ook geregeld samen. Ze hielden van martialartsgames: Mortal Kombat, Tekken, Street Fighter. Ze hadden ook een doorlopende competitie Dungeons & Dragons die ze van tijd tot tijd weer oppakten. Die competitie, waarin Sam de Dungeon Master was, liep al meer dan twee jaar. Dungeons & Dragons spelen in een groep van twee personen is een merkwaardige, intieme ervaring en het bestaan van de competitie werd voor al hun kennissen geheimgehouden.

Marx schoof de schijf in de computer en Sam installeerde hem op zijn harddrive.

Een paar uur later waren Sam en Marx door hun eerste rondje Solution heen.

‘Wat is er in godsnaam gebeurd?’ riep Marx. ‘Ajda zit al uren op me te wachten. Ze vermoordt me.’ Ajda was Marx’ nieuwste scharrel – ze kwam uit Turkije, was een meter tachtig lang, squashte en was parttime model, wat ongeveer gold voor al Marx’ vriendinnetjes. ‘Ik dacht echt dat we maar vijf minuten gingen spelen.’

Marx trok zijn jas aan – een camelkleurige, net als die van Sadie. ‘Die kennis van jou is echt ziek. En misschien wel geniaal. Waar kende je hem ook weer van?’

2

Op de dag dat Sadie Sam voor het eerst ontmoette was ze net uit de ziekenhuiskamer van haar grote zus Alice verbannen. Alice was humeurig zoals meisjes van dertien vaak zijn, maar ze was ook humeurig zoals mensen vaak zijn als ze misschien doodgaan aan kanker. Hun moeder, Sharyn, zei dat je het Alice niet kwalijk kon nemen en dat de dubbele storm van puberteit en ziekte een zware tol van een mensenlichaam eist. Het haar niet kwalijk nemen hield in dat Sadie in de wachtkamer moest blijven zitten tot Alice niet meer kwaad op haar was.

Sadie wist niet precies waarom Alice deze keer zo kwaad was geworden. Ze had Alice een plaatje in een tienertijdschrift laten zien van een meisje met een rode baret en iets gezegd met de strekking dat zo’n baret haar ook goed zou staan. Ze herinnerde zich niet woordelijk wat ze had gezegd, maar wat het ook was, het was niet goed gevallen en Alice had absurd hard geroepen: ‘Niemand draagt zo’n pet in Los Angeles! Daarom heb jij ook geen vrienden, Sadie Green!’ Toen was ze de badkamer in gelopen en was gaan huilen, wat klonk alsof ze stikte, want haar neus was verstopt en haar keel was vanbinnen met zweren bedekt. Sharyn, die in de stoel naast het bed had zitten slapen, zei dat Alice rustig moest blijven en dat ze zichzelf zo nog ziek zou maken. Ik ben al ziek, had Alice gezegd. Daarop begon Sadie ook te huilen – ze wist wel dat ze geen vrienden had, maar het was wel vals van Alice om dat te zeggen. Sharyn had Sadie toen naar de wachtruimte gestuurd.

‘Dat is niet eerlijk,’ had Sadie tegen haar moeder gezegd. ‘Ik heb niets gedáán. Ze is totaal onredelijk.’

‘Nee, het is niet eerlijk,’ had Sharyn ingestemd.

In haar ballingschap probeerde Sadie te reconstrueren wat er was gebeurd – ze dacht écht dat een rode baret Alice leuk zou staan. Maar bij nader inzien bedacht ze dat Alice door de verwijzing naar een hoofddeksel moest hebben gedacht dat het over haar haar ging, dat door de chemo erg dun was geworden. En als ze dat inderdaad had gedacht, dan had Sadie spijt dat ze überhaupt over die stomme pet was begonnen. Ze liep naar Alice’ kamer en klopte op de deur om haar excuses aan te bieden. Door de ruit in de deur vormde Sharyn met haar lippen: ‘Kom straks maar terug. Alice slaapt.’

Tegen lunchtijd kreeg Sadie honger en kreeg ze wat minder medelijden met Alice en wat meer met zichzelf. Het was irritant dat Alice zich als een ettertje gedroeg en dat Sadie dan straf kreeg. Er werd steeds maar tegen Sadie gezegd dat Alice ziek was, maar ze ging niet dood. Bij het soort leukemie dat Alice had bestond een grote kans op genezing. Ze reageerde goed op de behandeling en zou waarschijnlijk zelfs na de zomervakantie gewoon naar de middelbare school kunnen. Ze hoefde deze keer maar twee nachten in het ziekenhuis te blijven en alleen, volgens hun moeder, uit ‘een overmaat aan voorzorg’. Die uitdrukking vond Sadie mooi, ‘een overmaat aan voorzorg’. Die deed haar denken aan een vlucht duiven, een zwerm meeuwen, een roedel wolven. Ze stelde zich die ‘voorzorg’ voor als een soort dier – misschien een kruising tussen een sintbernard en een olifant. Een groot, intelligent, vriendelijk dier waar de zusjes Green altijd op konden rekenen als ze ergens door werden bedreigd, existentieel of anderszins.

Een verpleegkundige zag het eenzame, opvallend gezonde elfjarige meisje in de wachtkamer en gaf haar een bakje vanillepudding. Hij herkende Sadie als een van de vele verwaarloosde zusjes en broertjes van zieke kinderen en stelde voor dat ze naar de gamekamer ging. Daar stond een Nintendo, beloofde hij, die door de week ’s middags zelden werd gebruikt. Sadie en Alice hadden thuis ook een Nintendo, maar de komende vijf uur had Sadie niets te doen totdat Sharyn haar naar huis kon brengen. Het was zomer en ze had The Phantom Tollbooth, het enige boek dat ze had meegebracht, al voor de tweede keer uitgelezen. Als Alice niet ineens kwaad was geworden, zou de dag gevuld zijn geweest met hun gewone bezigheden: hun favoriete ochtend-tv-spelshows, zoals Press That Button! en The Price Is Right, lezen in het blad Seventeen en elkaar persoonlijkheidsadviezen geven, Oregon Trail spelen of een ander educatief spel dat al was geïnstalleerd op de loodzware laptop die Alice had gekregen om haar schoolwerk voor de workshop make-up te kunnen afmaken. Plus de miljarden manieren die meisjes altijd al hadden gevonden om met elkaar te communiceren. Sadie mocht dan niet veel vrienden hebben, maar ze had ook nooit het gevoel gehad dat ze die nodig had: Alice was immers het nec plus ultra. Niemand was slimmer, dapperder, mooier, atletischer, grappiger en vul maar in. En al beweerden ze bij hoog en bij laag dat Alice beter zou worden, toch betrapte Sadie zich er soms op dat ze zich een wereld zonder Alice probeerde voor te stellen. Een wereld zonder gedeelde grapjes, muziek, truien, afbakbrownies en zusterhuid nonchalant tegen zusterhuid, onder de dekens, in het donker, en vooral zonder Alice, hoedster van de diepste geheimen en schaamtes van Sadies onschuldige hart. Sadie hield van niemand zo veel als van Alice – niet van haar ouders en niet van haar grootmoeder. De wereld zonder Alice was kleurloos als een korrelige foto van Neil Armstrong op de maan en het elfjarige meisje kon er ’s nachts niet van slapen. Het zou een opluchting zijn om een tijdje in de wereld van Nintendo te kunnen ontsnappen.

Maar de gamekamer was niet leeg. Er zat een jongen Super Mario Bros te spelen. Sadie stelde vast dat hij ziek was, hij was geen broertje of bezoeker zoals zij: hij had een pyjama aan, er lag een stel krukken op de grond naast zijn stoel en zijn linkervoet zat in een middeleeuws ogende kooiachtige constructie. Hij leek ongeveer van haar leeftijd, elf of iets ouder. Hij had verwarde zwarte krullen, een mopsneus en een haast karikaturaal rond hoofd. Op de tekenles op school had Sadie geleerd dingen tot hun basisvorm te herleiden. Om deze jongen te tekenen zou ze voornamelijk cirkels nodig hebben.

Ze ging naast hem op de grond zitten en keek hoe hij speelde. Hij kon het goed – aan het eind van het level kon hij Mario op het puntje van de vlaggenstok laten landen, wat haar nooit was gelukt. Het liefst wilde ze zelf spelen, maar het was ook een genot om een behendige speler aan het werk te zien – net zoiets als naar een danser kijken. Hij keek niet naar haar. Hij leek haar aanwezigheid niet eens op te merken. Hij versloeg de eindbaas van het level en de woorden BUT OUR PRINCESS IS IN ANOTHER CASTLE verschenen op het scherm. Zonder haar kant op te kijken, vroeg hij: ‘Wil jij de rest van dit leven uitspelen?’

Sadie schudde haar hoofd. ‘Nee. Je doet het erg goed. Ik wacht wel tot je dood bent.’

De jongen knikte. Hij speelde verder en Sadie bleef kijken.

‘Dat had ik niet moeten zeggen,’ zei Sadie verontschuldigend. ‘Ik bedoel, misschien ga je wel echt dood. Want dit is een kinderziekenhuis.’

De jongen stuurde Mario de klimop in, naar een nevelig, met munten gevuld stukje. ‘Dit is de wereld, iedereen gaat dood,’ zei hij.

‘Ja,’ zei Sadie.

‘Maar nu ga ik nog niet dood.’

‘Gelukkig.’

‘Ga jij dood?’ vroeg de jongen.

‘Nee,’ zei Sadie. ‘Nu nog niet.’

‘Wat is er dan met je?’

‘Ik ben hier voor mijn zus. Die is ziek.’

‘Wat heeft ze?’

‘Dysenterie.’ Sadie had geen zin om het woord kanker uit te spreken, die vernietiger van elk natuurlijk gesprek.

De jongen keek naar Sadie alsof hij nog iets ging vragen, maar dat deed hij niet. Hij gaf haar de controller. ‘Hier. Mijn duimen worden toch moe.’

Sadie speelde het level netjes uit, Mario kreeg extra power en een nieuw leven.

‘Niet echt slecht,’ zei de jongen.

‘We hebben thuis ook een Nintendo, daar mag ik maar één uur per week op,’ zei Sadie. ‘Maar tegenwoordig let niemand meer op mij, nu mijn zus Al ziek is…’

‘Dysenterie,’ vulde de jongen aan.

‘Ja. Ik had van de zomer naar Space Camp in Florida zullen gaan, maar toen bedachten mijn ouders dat ik thuis moest blijven om Al gezelschap te houden.’ Sadie versloeg een Goomba, een van de paddenstoelachtige wezentjes waar Super Mario van krioelde. ‘Wel zielig voor die Goomba’s.’

‘Dat zijn maar knechtjes,’ zei de jongen.

‘Maar ze zijn ergens in terechtgekomen waar ze niets mee te maken hebben.’

‘Dat is altijd zo met knechtjes. Nu langs die pijp naar beneden zakken,’ instrueerde de jongen. ‘Daar liggen allemaal munten.’

‘Weet ik! Dat ging ik al doen,’ zei Sadie. ‘Meestal is Al kwaad op me, dus ik snap niet waarom ik niet naar Space Camp kon. Het zou de eerste keer zijn geweest dat ik in een kamp bleef slapen en ook de eerste keer dat ik alleen met het vliegtuig ging. En het was maar voor twee weken.’ Sadie was bijna aan het eind van het level. ‘Hoe doe je dat, zo hoog op de vlaggenstok landen?’

‘Zo lang mogelijk de renknop vasthouden, dan afzetten en springen, net voordat je zou gaan vallen,’ zei de jongen.

Sadie/Mario landde boven op de vlaggenstok. ‘Hé, het werkt. Ik heet trouwens Sadie.’

‘Sam.’

‘Jij mag weer.’ Ze gaf hem de controller terug. ‘Wat is er met jou?’ vroeg ze.

‘Auto-ongeluk,’ zei Sam. ‘Mijn voet is op zevenentwintig plaatsen gebroken.’

‘Dat is veel,’ zei Sadie. ‘Overdrijf je of is het echt zo veel?’

‘Het is echt zo veel. Ik ben heel precies met getallen.’

‘Ik ook.’

‘Maar soms wordt het getal een stukje groter omdat ze andere stukjes moeten breken om alles weer recht te zetten,’ zei Sam. ‘Misschien moet hij er wel af. Ik kan er helemaal niet op staan. Ik ben al drie keer geopereerd en het is nog steeds geen voet. Het is een zakje van vlees met schijfjes bot erin.’

‘Klinkt lekker,’ zei Sadie. ‘Sorry als je dat goor vindt. Maar zoals je het beschreef klonk het een beetje als een zak chips. Nu mijn zus ziek is eten we haast nooit meer aan tafel en waarschijnlijk zou het niemand opvallen als ik doodging van de honger. Ik heb vandaag alleen maar een bakje pudding gehad.’

‘Jij bent raar, Sadie,’ zei Sam. Het klonk geïnteresseerd.

‘Weet ik,’ zei Sadie. ‘Ik hoop echt dat je voet er niet af hoeft, Sam. Mijn zusje heeft trouwens kanker.’

‘Maar je zei toch dysenterie?’

‘Ja, dat krijgt ze van die kankerbehandeling. Dat van die dysenterie is een soort grapje van ons. Ken je die game Oregon Trail?’

‘Misschien.’ Sam wilde zijn onwetendheid niet direct toegeven.

‘Hij staat waarschijnlijk bij jou op school op de computer. Het is misschien wel mijn lievelingsgame, al is het een beetje saai. Het gaat over mensen in de negentiende eeuw die van de Oostkust naar de Westkust proberen te komen, in een huifkar met ossen ervoor, en het is de bedoeling dat je aankomt zonder dat er iemand van je groep doodgaat. Je moet ervoor zorgen dat iedereen genoeg te eten krijgt, niet te hard gaat, de goede spullen koopt en zo. Maar soms gaat er toch iemand dood, misschien zelfs jijzelf, door een slangenbeet, of van de honger, of…’

‘Dysenterie.’

‘Ja! Precies. En daar moeten Al en ik altijd om lachen.’

‘Wat ís dysenterie eigenlijk?’ vroeg Sam.

‘Diarree,’ fluisterde Sadie. ‘Dat wisten wij eerst ook niet.’

Sam lachte, maar hield toen abrupt op. ‘Ik moet nog wel lachen,’ zei hij, ‘maar het doet zo’n pijn als ik lach.’

‘Ik beloof dat ik niets grappigs meer zal zeggen,’ zei Sadie met een vreemd, emotieloos stemmetje.

‘Hou op! Als je zo praat moet ik nog meer lachen. Wat moet dat trouwens voorstellen?’

‘Een robot.’

‘Een robot klinkt zo.’ Sam zette zijn eigen robotstem op en weer schaterden ze het uit.

‘Je mag niet lachen!’ zei Sadie.

‘Jij mag me niet aan het lachen máken. Kun je echt doodgaan van dysenterie?’ vroeg Sam.

‘Vroeger wel, denk ik.’

‘Zouden ze dat ook op de grafsteen zetten?’

‘Volgens mij zetten ze de doodsoorzaak nooit op de grafsteen.’

‘In de Haunted Mansion in Disneyland wel. Ik hoop nu bijna dat ik ooit aan dysenterie doodga. Zullen we Duck Hunt doen?’

Sadie knikte.

‘Dan moet jij de light guns pakken. Die liggen daar.’ Sadie haalde de light guns en sloot ze aan op de console. Sam mocht als eerste schieten.

‘Je bent fantastisch goed,’ zei ze. ‘Heb je thuis ook een Nintendo?’

‘Nee,’ zei Sam, ‘maar mijn opa heeft een Donkey Kong in zijn restaurant. Ik mag zo veel spelen als ik wil, voor niks. En als je één game goed kunt, dan kun je in alle games goed worden. Dat denk ik tenminste. Het gaat allemaal om oog-handcoördinatie en patronen herkennen.’

‘Dat denk ik ook. En wát? Heeft jouw opa een Donkey Kong-machine? Wat cool! Die oude arcademachines zijn geweldig. Wat voor restaurant heeft hij?’

‘Een pizzeria,’ zei Sam.

‘Wát? Ik ben gek op pizza! Dat vind ik het aller-allerlekkerste. Mag je dan ook zo veel pizza’s eten als je wilt, voor niks?’

Sam knikte en schoot deskundig twee eenden af.

‘O, dat is mijn droom. Jij leeft in mijn droom. Ik wil mee als je daar weer naartoe gaat. Hoe heet dat restaurant? Misschien ben ik er wel eens geweest.’

‘Dong & Bong’s New York Style House of Pizza. Dong en Bong, zo heten mijn opa en oma. In het Koreaans is dat niet zo gek, daar is het net zoiets als Jack en Jill,’ zei Sam. ‘Het is aan Wilshire Avenue in K-town.’

‘Wat is K-town?’

‘Woon jij wel echt in Los Angeles? K-town is Koreatown. Hoe kan het nou dat je dat niet weet? Iedereen kent K-town toch?’ zei Sam.

‘Ik weet wel wat Koreatown is. Ik wist alleen niet dat het ook K-town wordt genoemd.’

‘Waar woon jij trouwens?’ vroeg Sam.

‘In The Flats.’

‘Wat zijn dat voor flats?’

‘Dat is het vlakke deel van Beverly Hills,’ zei Sadie. ‘Best dicht bij K-town. Zie je wel, jij wist niet wat The Flats zijn! In LA kent iedereen alleen het deel van de stad waar hij zelf woont.’

‘Ja, dat denk ik ook.’

De rest van de middag brachten Sam en Sadie gezellig kletsend door terwijl ze hele generaties virtuele eenden uitroeiden. ‘Wat hebben die eenden ons eigenlijk misdaan?’ merkte Sadie op.

‘Misschien schieten we ze af voor ons digitale avondeten. Zonder virtuele eenden gaat ons digitale ik dood van de honger.’

‘Toch zielig voor die eenden.’

‘De Goomba’s vond je ook al zielig. Jij vindt gewoon iedereen zielig,’ zei Sam.

‘Ja,’ zei Sadie. ‘Ik vind de bizons in Oregon Trail ook zielig.’

‘Waarom?’ vroeg Sam.

Sadies moeder stak haar hoofd om de deur: Alice wilde iets tegen Sadie zeggen, hun codewoord om aan te geven dat ze Sadie had vergeven. ‘Dat vertel ik de volgende keer wel,’ zei Sadie tegen Sam, al wist ze niet of er wel een volgende keer zou komen.

‘Zie je,’ zei Sam.

‘Wie is je vriendje?’ vroeg Sharyn toen ze weggingen.

‘O, gewoon, een jongen.’ Sadie keek nog even naar Sam, die alweer helemaal opging in zijn game. ‘Hij is aardig.’

Onderweg naar Alice’ kamer bedankte Sadie de verpleegkundige die haar de weg naar de gamekamer had gewezen. De verpleegkundige glimlachte naar Sadies moeder – kinderen met goede manieren waren tegenwoordig echt zeldzaam. ‘Was er niemand, zoals ik zei?’

‘Nee, er was een jongen. Sam…’ Ze wist nog niet hoe Sam van achteren heette.

‘Heb je Sam ontmoet?’ Door de plotselinge belangstelling van de verpleegkundige vroeg Sadie zich af of ze misschien een geheime ziekenhuisregel had overtreden door in de gamekamer te komen als daar een ziek kind wilde gamen. Sinds Alice kanker had, waren er ineens zo veel regels.

‘Ja,’ probeerde Sadie uit te leggen. ‘We hebben gepraat en gespeeld. Hij vond het geloof ik niet erg dat ik erbij kwam.’

‘Sam met die krullen en die bril. Die Sam?’

Sadie knikte.

De verpleegkundige vroeg of hij Sharyn even alleen kon spreken en Sharyn zei dat Sadie maar vast naar Alice moest gaan.

Toen Sadie Alice’ kamer in kwam voelde ze zich niet helemaal op haar gemak. ‘Foute boel, geloof ik.’

‘Wat heb je nu weer gedaan?’ vroeg Alice. Sadie zette haar theoretische overtreding uiteen. ‘Maar hij zéí toch dat je daarnaartoe moest?’ redeneerde Alice. ‘Dan kun je toch niets verkeerds hebben gedaan?’

Sadie ging op de rand van Alice’ bed zitten en Alice begon haar haar te vlechten.

‘Daar wilde die verpleger waarschijnlijk het niet eens met mama over hebben,’ ging Alice door. ‘Misschien ging het wel over mij. Welke verpleger was het?’

‘Weet ik niet.’

‘Maak je geen zorgen. Als het echt foute boel blijkt te zijn, dan ga je gewoon huilen en zeg je dat je zus kanker heeft.’

‘Sorry voor die pet,’ zei Sadie.

‘Welke pet? O ja. Mijn schuld. Ik snap niet wat er met me aan de hand is.’

‘Leukemie waarschijnlijk,’ zei Sadie.

‘Dysenterie,’ corrigeerde Alice.

In de auto op weg naar huis had Sharyn nog niets over de gamekamer gezegd en Sadie was er redelijk gerust op dat het incident was vergeten. Ze luisterden naar een verhaal op NPR over het honderdjarig bestaan van het Vrijheidsbeeld en Sadie bedacht hoe afschuwelijk het zou zijn als dat een echte vrouw was. Hoe vreemd het zou zijn als er mensen in je rondliepen. Die zouden zich indringers voelen, als een soort ziekte, zoiets als hoofdluis of kanker. Ze vond het een verontrustende gedachte en ze was opgelucht toen haar moeder de radio uitzette. ‘Weet je nog, die jongen met wie je vanmiddag hebt gepraat?’

Nou komt het, dacht Sadie. ‘Ja,’ zei ze zacht. Het was haar opgevallen dat ze door K-town reden en ze keek of ze Dong & Bong’s New York Style House of Pizza ergens zag. ‘Ik krijg toch geen straf?’

‘Nee. Waarom zou jij straf moeten krijgen?’

Omdat Sadie de laatste tijd aldoor straf kreeg. Het was onmogelijk om elf te zijn, een zieke zus te hebben, je altijd onberispelijk te gedragen en niemand te ergeren. Ze zei altijd iets verkeerds, of ze was te luidruchtig, of ze wilde te veel (tijd, liefde, eten), al verlangde ze niet meer dan ze vroeger altijd zonder vragen had gekregen. ‘Nergens voor.’

‘De verpleger zei dat hij een verschrikkelijk auto-ongeluk heeft gehad,’ ging Sharyn door. ‘In de zes weken daarna heeft hij nooit meer dan twee woorden gezegd, tegen niemand. Hij heeft verschrikkelijk veel pijn gehad en hij zal nog heel lang telkens weer naar het ziekenhuis moeten. Het was heel bijzonder dat hij met jou heeft gepraat.’

‘Echt? Ik vond hem heel normaal.’

‘Ze hebben van alles geprobeerd om hem weer aan het praten te krijgen. Therapeuten, vrienden, familie. Waar hebben jullie het over gehad?’

‘O, ik weet niet. Gewoon.’ Ze probeerde zich hun gesprek weer voor de geest te halen. ‘Games, geloof ik.’

‘Je mag het helemaal zelf weten,’ zei Sharyn, ‘maar de verpleegkundige vroeg of je morgen misschien weer met Sam kunt komen praten.’ Voordat Sadie de kans kreeg antwoord te geven voegde Sharyn eraan toe: ‘Je moet vrijwilligerswerk doen voor je bat mitswa volgend jaar, en dan telt dit waarschijnlijk wel mee.’

Jezelf toestaan met een ander te spelen is een groot risico. Het betekent dat je je moet openstellen, dat je bereid bent het gevaar te lopen dat je gekwetst wordt. Het menselijke equivalent van het op de rug rollen van een hond – je zou me nu pijn kunnen doen, maar ik weet dat je dat niet doet. Of een hond die je hand in zijn bek neemt, maar niet bijt. Voor spelen moet je kunnen vertrouwen en liefhebben. Vele jaren later zou Sam een controversiële uitspraak doen in een interview met de gamesite Kotaku: ‘Niets is zo intiem als spelen, zelfs seks niet.’ Iedereen op internet was het erover eens dat iemand die wist wat goede seks was zoiets nooit zou zeggen, dus waarschijnlijk was er iets ernstig mis met Sam.