De Perzen

LLOYD LLEWELLYN-JONES

DE

PERZEN

De tijd van de Grote Koningen

Vertaald door Aad Janssen
en Pon Ruiter

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Persians. The Age of the Great Kings. Uitgeverij Wildfire, imprint van Headline Publishing Group, Londen

© 2022 Lloyd Llewellyn-Jones

© 2022 Nederlandse vertaling Aad Janssen en Pon Ruiter / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Patrick Insole

Omslagbewerking bij Barbara

Omslagbeeld © funkyfood London – Paul Williams/Alamy

Foto auteur © Simon Gough

NUR 683

ISBN 978 90 468 2932 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de 1e druk 2022 met ISBN 978 90 468 2931 8

Aan mijn studenten, van vroeger en nu,
die samen met mij zijn teruggegaan naar Perzië.

Inhoud

Kaart

Stamboom Achaemeniden

PROLOOG Persepolis, het jaar 488 BCE

INLEIDING

DEEL I Het ontstaan van het rijk

1De Meden en de Perzen

2Zie, de zegevierende held

3De vele manieren waarop Cyrus de Grote is gestorven – en geboren

4De scepter van Egypte

5De waarheid en de leugen

DEEL II Leven als een Pers

6Toen bureaucraten over de wereld heersten

7Een hof in tenten

8Bouwen aan je reputatie

9Een slaafs bestaan

10Koningen en concubines

11De politiek van de etiquette

12Also sprach Zarathustra

DEEL III Bloeiperiode

13Exit Darius

14Heersen over helden

15Ruim baan voor de verschrikkingen van de oorlog

16Les liaisons dangereuses

17The Times They Are a-Changin’

18(On)gelukkige gezinnen

19Bloedbroeders

20Vrouwen, hoed u voor vrouwen

21Gewelddadige geneugten lopen gewelddadig af

22Het een en ander over Alexander

EPILOOG Perzisch verleden; Iraans heden

Dramatis personae

Verder lezen

Uitleg over gebruikte afkortingen

Woord van dank

Illustratieverantwoording

Register

Een kom wijn is de spiegel van Alexander

Kijk, je kunt erin zien hoe het rijk van koning Darius ervoor staat

– Hafez

PROLOOG

Persepolis, het jaar 488 BCE*

Als u nu denkt: ‘Hoe groot in getal zijn de landen waarover koning Darius heerste?’ kijk dan naar de gebeeldhouwde figuren die de troon dragen. Dan zult u het weten en zal het u bekend zijn: de speer van de Pers is de wereld ingegaan. Dan zal het u bekend zijn: de Pers heeft ver van Perzië slag geleverd.

– Inscriptie op de voorzijde van het graf van Darius de Grote

Tijdens het Nowruz-feest in het voorjaar van 488, een tijd waarin de Perzen het nieuwe jaar inluidden met feesten, partijen en geschenken, zat Darius, de Grote Koning, de Koning der Koningen, de Koning van alle Landen, de Achaemenide, op zijn troon in het hart van de paleisstad Persepolis en nam minzaam het eerbetoon van zijn rijk in ontvangst. Grote bronzen trompetten lieten triomfantelijke fanfares schallen en een orkest van trommels, cimbalen en sistra, begeleid door harpen en lieren, zorgde voor een ritmische mars, het begin van het magnifieke ceremonieel dat de kern was van dit vreugdevolle festijn. Buitenlandse diplomaten waren van heinde en verre naar Persepolis gereisd om Darius eer te betonen. Uit Libië waren ze gekomen, uit Pakistan, uit het zuidelijke deel van de Euraziatische steppe, uit Klein-Azië, Mesopotamië, Syrië en India, en ze brachten goud, turkoois, lapis lazuli, wollen wandtapijten, zijden jassen, katoenen tunieken en specerijen mee. Ze brachten ook dieren – paarden, kamelen, schapen en zelfs leeuwen – de magnifieke troonzaal in. Nederig wierpen ze zich op hun knieën voor de Grote Koning op de vloer, grepen de zoom van zijn mantel beet en kusten zijn voeten om hun trouw aan hem te betuigen.

Het verschafte Darius de Grote veel genoegen om zo zijn hele rijk aan zich voorbij te zien trekken, in een lange optocht van ambassadeurs en gezanten, de ene delegatie na de andere, alles strikt beregeld, met alle rijkdom uit vele verre streken bij zich. Hij moet hebben geglimlacht over zijn succes, want hij was inderdaad een machtige koning, de onbetwiste heerser over de Zeven Kringen waarin de aarde was verdeeld. De bewijzen van zijn macht waren hier aanwezig, ze trokken aan hem voorbij. Wat maakte het uit dat het armzalige Griekenland aan zijn greep had weten te ontkomen? Er zouden zich nog wel nieuwe kansen voordoen om die miserabele buitenpost van de beschaving te laten gehoorzamen. De bewijzen van zijn successen als heerser over een groots imperium liepen langs hem heen, en als er bewijzen nodig waren van de orde en regelmaat in zijn rijk en van zijn efficiënte bestuur, hoefde hij alleen maar te kijken naar de spectaculaire – en zorgvuldig gechoreografeerde – aanbiedingsceremonie waaraan zijn onderdanen bereidwillig deelnamen. Want zij waren geen slaven, vernederd ter aarde geworpen en bevend van angst voor hun onderdrukker, maar bereidwillige deelnemers aan de roemrijke onderneming die het rijk van Darius was. Geestdriftig boden ze hem hun loyaliteit, hun dienstbaarheid en hun giften. Zo verkoos hij er in elk geval over te denken.

Het aanbieden van geschenken door gezanten was een zo wezenlijk onderdeel van de manier waarop Darius tegen zijn rijk aankeek dat hij het in beschilderde stenen reliëfs liet vereeuwigen naast de opgang naar zijn enorme troonzaal in Persepolis, de zogeheten Apadana. In het nabijgelegen Naqsh-e Rustam had hij een graftombe laten uithakken, want die zou hij ooit nodig hebben. Op de voorzijde daarvan had hij zijn kunstenaars een variatie op hetzelfde thema laten maken. Hij was afgebeeld terwijl hij eer betoonde aan zijn goddelijke beschermheer, de god Ahura Mazda, staande op een troonplatform (een takht, zoals de Perzen het noemden), die hoog werd opgetild boven de vertegenwoordigers van alle volken binnen het rijk, in een vreugdevolle bevestiging van hun wederzijdse samenwerking, en ook als visuele staalkaart van Darius’ heterogene rijk. Een in de rots uitgehouwen inscriptie in Oudperzisch spijkerschrift nodigde de toeschouwer uit om de figuren te tellen die alle verschillende gebieden vertegenwoordigden waaruit het rijk bestond. Ze waren ook in hun ‘nationale kledij’ uitgebeeld, om het allemaal nog duidelijker te maken. Om ervoor te zorgen dat niet een van hen de kijker ontging, werden ze bovendien stuk voor stuk genoemd.

Dit is de Pers, dit is de Mede, dit is de Elamiet, dit is de Parth, dit is de Indo- Iraniër, dit is de Bactriër, dit is de Sogdiër, dit is de Chorasmiër, dit is de Drangianiër, dit is de Arachosiër, dit is de Sattagydiër, dit is de Gandharaan, dit is de Indiër, dit is de Saca, die verdovende middelen drinkt, dit is de Saca met de punthoed, dit is de Babyloniër, dit is de Assyriër, dit is de Arabier, dit is de Egyptenaar, dit is de Armeniër, dit is de Cappadociër, dit is de Sardiër, dit is de Ioniër, dit is de Scyth van de overkant van de zee, dit is de Thraciër, dit is de Ioniër met de zonnehoed, dit is de Libiër, dit is de Nubiër, dit is de man uit Maka, dit is de Cariër. (DNe)

De retorische tekst op het graf van Darius benadrukt dat alle veroverde landen eendrachtig dienstbaar waren aan hem, de Grote Koning, de krijgshaftige heerser ‘wiens speer ver heeft gereikt’, wiens wetten ze gehoorzaamden en wiens gezag ze erkenden. Darius de Grote werd dus niet alleen geëerd als de Grote Koning en de Koning der Koningen, maar werd ook ‘Koning van alle Landen met allerhande Volken’ genoemd, ‘Koning van alle Landen’ en ook ‘Koning van deze uitgestrekte Aarde’. Alle onderworpen volken stonden onder zijn gezag en hij maakte duidelijk dat hij geen tegenspraak of verzet zou dulden. ‘Wat ik tegen hen zei,’ deelt hij vol gezag mee, ‘dat hebben ze gedaan, naar mijn wens.’ Maar door het accent te leggen op harmonieuze samenwerking stelde Darius dat het rijk het beste functioneerde als iedereen een bijdrage leverde, met hetzelfde doel voor ogen. Als dat gebeurde, konden alle bewoners hun voordeel doen met de veiligheid die hun werd geboden door de Pax Persica, de Perzische vrede.

Tijdens het Nowruz-feest in het jaar 488 was Darius 62. Hij nam het eerbetoon en de geschenken in ontvangst met Xerxes, zijn zoon en uitverkoren troonopvolger, aan zijn zijde. Xerxes was een knappe jongeman, godvruchtig en met een sterke eigen wil. Hij had het bestuur van het rijk al gediend als satraap (regionale gouverneur) in Parthië, waar hij zich had bekwaamd als bureaucraat (Darius had niets dan bewondering voor een goede bestuurder) en rechter. Xerxes, inmiddels dertig, was nu teruggekeerd naar het hof. Dat hij de troonopvolger was, betekende niet dat hij de oudste of de op een na oudste zoon was. Darius had veel zoons die ouder waren dan Xerxes. Die waren hem geschonken door de vele vrouwen in zijn harem, maar dat was vóór Darius op de troon was gekomen. Xerxes was de eerste zoon die daarna was geboren en dus diende de heerschappij over het Achaemenidische rijk op hem over te gaan. Dankzij zijn algemeen gewaardeerde en intelligente moeder Atossa stroomde bovendien het bloed van Cyrus de Grote door Xerxes’ aderen. Alleen dat al maakte hem geschikter dan al zijn broers. Darius had er alle vertrouwen in dat de bloei van het Achaemenidische rijk onder Xerxes zou voortduren. De voornaamste gemalin van Xerxes, Amestris, had hem al een aantal gezonde zoons geschonken en later zou blijken dat ze als matriarch van de dynastie niet over zich heen liet lopen. In het voorjaar van het jaar 488 was de toekomst van de Achaemeniden veiliggesteld.

*Alle jaartallen uit de oudheid zijn van voor het begin van de jaartelling, tenzij anders aangegeven. Gekozen is voor de steeds gebruikelijker internationale aanduidingen Before Common Era en Common Era, waarbij dezelfde chronologie als v.C. en n.C. is aangehouden. Bij BCE (Before Common Era) gaat het dan om jaartallen voor het begin van de jaartelling, bij CE om jaren daarna. (Vert.)

Inleiding

Dit is een geschiedenis van het oude Perzië. Hij is anders opgezet dan andere geschiedenissen van Perzië – niet dat er daar veel van zijn. Deze geschiedenis gebruikt authentieke, oude bronnen uit Perzië zelf om zo een heel ander verhaal te vertellen dan dat wat we misschien al kennen uit antieke Griekse teksten. Dit is Perzië van binnenuit. De Perzische versie van de Perzische geschiedenis.

Daaruit komt een heel ander beeld naar voren. De Perzen zijn daarin niet de barbaren die we uit de Griekse verhalen kennen, maar kennen een verfijnde cultuur, een goed gestructureerde samenleving, een sterke economie, een krachtig leger. Intelligentie werd hoog aangeslagen. Deze Perzische versie biedt ons een heel andere werkelijkheid, een originele, soms zeer verrassende kijk op de plaats die Perzië in de oudheid innam, en legt het accent op de bijdrage van Iran aan de wereldbeschaving.

In dit boek maken we een reis door tijd en ruimte. We zien de opkomst, verbreiding en consolidatie van het Perzische rijk, vanaf het eerste begin, een bescheiden tribale samenleving in het zuidwesten van Iran, tot de tijd waarin het rijk zich had ontwikkeld tot de eerste grootmacht op aarde. We gaan kijken naar de monarchen van het rijk, de Grote Koningen van Perzië, de autocratische heersers van de machtige familie der Achaemeniden, en zullen laten zien dat dynastieke factoren van invloed zijn geweest op het bestuur van het hele rijk. We zullen een bonte verzameling gedenkwaardige figuren tegenkomen – koningen, koninginnen, eunuchen, militairen, gevangenen, belastinggaarders en concubines – en zullen de wereld die zij bewoonden verkennen: hun opvattingen over geloof en politiek en hun territoriale ambities. We zullen ontdekken hoe en waar ze woonden, wat ze aten, hoe ze gekleed gingen, wat ze dachten en hoe ze stierven. Dit boek is enerzijds een politieke geschiedenis van het eerste grote wereldrijk in Iran en anderzijds een socioculturele verkenning van de wereld van de Perzen.

Het ontstaan van het Perzische rijk maakte voor het eerst belangrijke en blijvende contacten tussen Oost en West mogelijk en legde de fundamenten voor de latere rijken uit de oudheid. Het belang van de bijdrage van dit rijk aan het idee van hoe een succesvol wereldrijk eruit dient te zien kan niet worden overschat. Het Perzische rijk maakte voor het eerst internationale dialoog mogelijk, want de Perzen waren in het algemeen verlichte despoten. Ze waren bekleed met groot gezag, maar hun instelling was verrassend laisser-faire. Anders dan de Romeinen en de Britten, die ook gedreven een wereldrijk hebben opgebouwd, hadden ze niet de wens om onderworpen volken hun taal op te leggen. Britse kolonisten, militairen, kooplieden en bestuurders namen hun taal naar alle uithoeken van de wereld mee en drongen die aan de mensen daar op. In het Romeinse rijk was van Brittannië tot aan Syrië Latijn de taal waarin zaken werden gedaan, financiën werden geregeld en de orde werd gehandhaafd. Als je iemand wilde zijn, moest je Latijn spreken. De Perzen gingen anders te werk. Wetten en regels werden bij voorkeur in de plaatselijke taal uitgevaardigd, en in het hele rijk werd Aramees gebruikt als een soort lingua franca. Dat maakte een effectieve en neutrale onderlinge communicatie mogelijk. Ook op godsdienstig gebied gaven de Perzische koningen actief steun aan plaatselijke cultussen, al was het maar om greep te kunnen houden op rijke heiligdommen en de steun te verwerven van machtige priesters. Ook in kleine bestuurlijke gebieden lieten de Perzen de voorrechten die tempels daar van oudsher hadden genoten intact en erkenden ze de steun die ze van plaatselijke goden hadden gekregen. Op architectonisch gebied legden ze evenmin hun eigen normen op, anders dan de Romeinen en de Britten, die wel overal hun eigen herkenbare stempel op drukten. Die opmerkelijk moderne, verlichte instelling kan worden samengevat in één Oudperzisch woord dat Darius de Grote gebruikte om zijn rijk te omschrijven: vispazanānām – ‘multicultureel’.

Inscripties in het Oudperzisch beschrijven verheugd hoe rijkgeschakeerd het rijk is (al komt Perzië als het hart ervan steevast op de eerste plaats). Een inscriptie van Darius verwoordt het zo: ‘Dit is het koninkrijk waarover ik heers, van de Saken die voorbij Sogdië leven helemaal tot aan Ethiopië, en van India helemaal tot aan Sparda’ (DPh). Een tweede tekst, uit Persepolis, zegt dat Perzië het hart van de wereld is, maar zegt erbij dat het rijk Darius ten geschenke is gegeven door Ahura Mazda, de ‘Wijze Heer’, de oppergod van het Perzische pantheon, die de koning zijn kostbaarste geschenk had toevertrouwd:

Ahura Mazda is een hoogverheven godheid. Hij heeft Darius tot koning gemaakt en heeft koning Darius de heerschappij geschonken over deze uitgestrekte aarde met de vele landen daarin, Perzië, Medië en de andere landen met andere talen, over de bergen en de vlakten, aan deze zijde van de oceaan en aan de overzijde van de oceaan, aan deze zijde van de woestijn en aan de overzijde van de woestijn. (DPg)

Darius en zijn opvolgers heersten over een rijk dat zich westwaarts uitstrekte van Perzië tot aan de Middellandse Zee, oostwaarts tot India, zuidwaarts tot aan de Golf van Oman en noordwaarts tot het zuiden van wat nu Rusland is. Het rijk omvatte ook Ethiopië en Libië, het noorden van Griekenland en Klein-Azië, Afghanistan en de Punjab, tot aan de Indus. Het kende een veelzijdige akkerbouw. Er werden gerst, dadels, linzen en tarwe verbouwd en er waren ook veel bodemschatten: koper, lood, goud, zilver en lapis lazuli. Er was geen koninkrijk op aarde dat het in rijkdom naar de kroon stak.

De Perzen heersten over het grootste rijk dat de oudheid heeft gekend. Om die reden is de opkomst van hun rijk wel heel opmerkelijk. Het allereerste begin was een minuscuul tribaal gebied in wat nu de provincie Fārs is, in het zuidwesten van Iran. In het Oudperzisch heette deze regio Pārs of Pārsa. Later verstonden de Grieken uit de oudheid dat als Persis. Vandaar Perzië. De heersende dynastie van het rijk, het geslacht der Achaemeniden, ontleent zijn naam aan de grondlegger ervan, Achaemenes, volgens de legenden de voorvader van Cyrus de Grote en Darius de Grote. Ook Achaemenes is een Griekse versie van een Perzische naam: Hakhāmanish. Die naam is weer afgeleid van twee Oudperzische woorden, hakhā (vriend) en manah (denkkracht). Ook in het Perzisch wordt de dynastie naar de grondlegger genoemd: Hakhāmanishiya.

In dit boek wordt gebruikgemaakt van de vertrouwde gelatiniseerde namen, met uitzondering van namen die alleen uit Perzische bronnen bekend zijn. Aan het eind is een appendix met namen opgenomen. Het is een bruikbare, maar niet altijd even gelukkige oplossing voor het probleem hoe we de hoofdrolspelers in dit verhaal moeten aanduiden. We weten na vele eeuwen niet beter dan dat de koning Darius heette (de gelatiniseerde versie van het Griekse Dareios). Zijn Oudperzische naam was Dārayavaush. Dat is jammer, want Perzische namen waren betekenisvol en droegen op krachtige wijze de aard en status van een persoon uit. Ook belangrijke Perzische gebruiken en waarden kwamen tot uiting in een naam, wat ons inzicht biedt in hoe de Perzen dachten. Zo betekent Dārayavaush ‘Krachtig vasthouden aan het goede’, wat ongetwijfeld refereert aan zijn rol als koning. De Perzische naam van Xerxes luidde Xshayarashā, ‘Hij die heerst over helden’, terwijl de vier koningen die de Grieken en Romeinen kenden als Artaxerxes in het Oudperzisch Artaxshaça heetten, ‘Hij wiens heerschappij wordt gestuurd door de waarheid’. Cyrus heette Kūrush, ‘Hij die de vijand vernedert’, een interessante naam voor een koning die bekend is geworden om zijn rechtvaardigheid, verdraagzaamheid en vriendelijkheid.

Het latiniseren van Perzische namen is maar een van de vele manieren waarop het Westen zich meester heeft gemaakt van de geschiedenis van Perzië en die vervolgens vanuit volledig westers perspectief heeft herschreven. Dat we het hebben over Darius, en niet over Dārayavaush, is een treurig bewijs van de corrumperende invloed van de westerse historiografie en het wegdrukken van de authentieke Perzische culturele identiteit.

Namen en de nomenclatuur erachter zijn belangrijk als het over de Perzische geschiedenis gaat. Neem nu de naam Perzië zelf. Het gebruik ervan kan tot scherpe controverses leiden. Het land dat ooit in het Westen Perzië werd genoemd, heet nu Iran (of de Islamitische Republiek Iran, om de officiële naam te gebruiken). In het Westen en in delen van het Midden-Oosten wordt Iran vaak beschouwd als een paria, een oorlogszuchtige lastpost in de instabielste regio van de wereld. Iran wordt in dit narratief gezien als een zelfverklaarde vijand van het Westen, en dan vooral van het Amerikaanse imperialisme. Voor westerlingen is Iran een broeinest van terrorisme en een schoolvoorbeeld van maatschappelijke onderdrukking. ‘Iran’ is een vies woord geworden. De Iraanse cultuur wordt in verband gebracht met het islamitische regime en dus wordt ook de cultuur geminacht en veroordeeld. De Iraniërs beseffen dankzij krantenkoppen, tv-documentaires, artikelen in tijdschriften en de alomtegenwoordige social media heel goed welke reputatie hun land in de wereld geniet. Veel Iraniërs zijn trots op de naam van hun land, maar generen zich voor de associaties die die naam sinds de Islamitische Revolutie van 1979 opwekt. De meningen over of ‘Iran’ dan wel ‘Perzië’ veranderen voortdurend. De twee woorden lijken in gesprekken vaak hetzelfde te betekenen en zouden als synoniemen gebruikt kunnen worden. Bij mensen die na 1979 uit het land zijn vertrokken en nu in Amerika of Europa wonen is het de gewoonte om ‘Perzië’ te gebruiken om een betere plek en tijd en een rijkere culturele identiteit aan te duiden dan wat de regering van de Islamitische Republiek Iran nu te bieden heeft. Je zou denken dat een simpele formule – ‘Perzië’ voor de pre-islamitische periode, en ‘Iran’ voor de islamitische tijd – een pragmatische oplossing zou bieden. Maar zo’n makkelijk onderscheid voldoet kennelijk niet.

Op 28 december 1934 schreef de hoogste Britse diplomaat in Teheran, Sir Hughe Montgomery Knatchbull-Hugessen, aan George Rendel, het hoofd van het Eastern Department van het ministerie van Buitenlandse Zaken: ‘We hebben net een absurd bericht ontvangen van de Perzische regering. Die wil dat we voortaan “Iran” en “Iraans en Iraniër” hanteren in plaats van “Perzië” en “Pers en Perzisch”.’ Toen Rendel een tijdje had nagedacht, schreef hij aan Knatchbull-Hugessen: ‘Naar ik begrijp is Herodotus de persoon die hiervoor verantwoordelijk is, want die kon niet voorzien wat voor gevoeligheden de moderne Pers zou hebben en is om die reden onvoldoende beleefd geweest in zijn beschrijving van dit land.’

Tijdens de Nowruz-feestelijkheden van maart 1935 verklaarde Reza Shah Pahlavi, de eerste heerser van de kortstondige Pahlavi-dynastie (1922-1979) dat het verouderde woord Perzië niet meer mocht worden gebruikt. Het moest worden vervangen door Iran. Reza Shah Pahlavi was zich ervan bewust dat in het westerse denken het woord Perzië al sinds Herodotus werd geassocieerd met decadentie, luxe en een zekere mate van achterlijkheid. Westerlingen die Perzië bezochten versterkten dat beeld nog en riepen in hun rapporten en reisverslagen een volstrekt verzonnen land op, vol mysteries, duistere schaduwen, intriges, despotische heersers, exotische slavinnen en onvoorstelbare rijkdommen. Reza Shah Pahlavi kende de clichés. Hij schreef: ‘Elke keer dat het woord “Perzië” wordt uitgesproken of opgeschreven, denken buitenlanders meteen aan de zwakte, onwetendheid, ellende, afhankelijkheid, wanorde en onvermogen die de laatste eeuw van onze geschiedenis hebben gekenmerkt.’

In 1935 had de sjah nog geen woord om de westerse toe-eigening van het imago van zijn land te beschrijven. Pas in 1978 kwam Edward Said, een in Palestina geboren wetenschapper, met zijn befaamde theorie die de sjah in zijn tijd goed van pas zou zijn gekomen: het oriëntalisme. Zijn theorie beschrijft de manier waarop in het westers-imperialistische discours de ‘koloniën’ en culturen van het Midden-Oosten steevast zo zijn weergegeven dat het kolonialisme van het Westen erdoor wordt gerechtvaardigd en gesteund. Beknopter gezegd: het oriëntalisme is een idiosyncratische manier om een scheiding aan te brengen tussen jou en de ander. ‘De Oriënt’, vrijwel volledig een Europees verzinsel, is al sinds de oudheid een oord vol romantiek, exotische wezens, bevreemdende herinneringen en landschappen en spannende belevenissen. Reza Shah Pahlavi besefte dat de associaties waarmee het woord ‘Perzië’, op zich al afgeleid van een Griekse term, behept was, een barrière waren bij het verwezenlijken van het potentieel van zijn land. Iran komt van het Middelperzische ērān, dat werd gebruikt voor de volken binnen Iran en ook wel voor het rijk zelf. Volken en plaatsen buiten Iran, zoals Grieken en Romeinen, werden anērān genoemd (niet-Iraans). Reza Shah Pahlavi vond Iran dus een passende naam voor zijn land, omdat het woord was verbonden met het land, de geschiedenis en het volk.

Welk woord moeten we dus gebruiken, Perzië of Iran? We kunnen Perzië hanteren voor het rijk dat door een aantal koningen is geregeerd, met als eerste Cyrus II, in de zesde eeuw BCE. Die naam verwijst naar een specifiek land in het zuidwestelijke deel van het Hoogland van Iran, het land van de stam der Achaemeniden, en duidt dus ook in engere zin hun rijk aan. En Iran? Ook dat is een acceptabele term. Etnisch, geografisch en historisch bezien is er al sinds onheuglijke tijden sprake van een Groot-Iran, dat zich uitstrekt van het zuiden van Rusland, Oekraïne en het Donaubassin tot aan de Kaukasus en de Kaspische Zee en vandaar naar de uitgestrekte steppen van Centraal-Azië en het ruige noordwesten van India. In dit discours valt het rijk der Achaemeniden dus min of meer samen met dit Groot-Iran. In dit boek zullen Iran en Perzië door elkaar heen worden gebruikt, zonder dat over een van de twee een waardeoordeel wordt uitgesproken.

Als het Perzische rijk zo lang een zo groot deel van de wereld heeft beheerst, waarom hebben de antieke Perzen dan niet de plaats in de geschiedenis gekregen die hun toekomt? Deze eigenaardigheid is voor een deel te verklaren doordat tot aan het begin van de negentiende eeuw niemand toegang had tot originele teksten uit de Achaemenidische periode. Pas in 1832 deduceerde Henry Rawlinson, een officier in dienst van de Britse Oost-Indische Compagnie, dat het Oudperzische spijkerschrift een fonetisch schrift was en wist hij het te ontcijferen. In 1837 had hij zijn transcriptie voltooid van een lange tekst, in opdracht van Darius de Grote gebeiteld in Behistun, en stuurde hij een vertaling van de eerste twee fragmenten naar de Royal Asiatic Society. Maar het tweede deel zou tot 1849 op zich laten wachten en de belangstelling van wetenschappers voor Oudperzisch was klein. Extra navrant was dat het ontcijferen van het Oudperzisch de sleutel bleek waarmee ook teksten in het Elamitisch, Babylonisch en uiteindelijk Akkadisch (de taal van Assyrië) konden worden ontsloten. De wetenschap richtte zich algauw op de rijke literaire en epigrafische erfenis van Mesopotamië. De assyriologie kwam tot grote bloei. Het bestuderen van Oudperzische teksten bleef daar ver bij achter.

Daardoor bleven er maar twee zeer verschillende bronnen over waaruit kennis over het Perzische rijk tot het Europese bewustzijn doordrong: de Tenach (de joodse Bijbel) en de werken van Griekse en Romeinse auteurs uit de oudheid. De Bijbelse teksten zijn in het algemeen positief over de Perzen. De Grote Koningen van Perzië hebben de joden na de ballingschap in Babylonië naar hun land terug laten gaan. In Jeruzalem mochten ze een tweede tempel bouwen op dezelfde plek waar die van Salomo had gestaan. In de Bijbel zijn de Perzen dienaren van God: een supermacht die bereidwillig het recht op een thuisland voor de joden erkent en daaraan meewerkt. De Griekse en Romeinse auteurs daarentegen staan vrijwel zonder uitzondering negatief tegenover Perzië. De Grote Koningen worden neergezet als wellustige, grillige, krankzinnige tirannen en hun rijk is de hardvochtige antithese van het Griekse ideaal van ‘vrijheid’ (wat dat ook moge betekenen). De Grieken schilderden de Perzen af als laf, stiekem, verwijfd, rancuneus en oneervol. Een schoolvoorbeeld van barbarij.

De Perzen en hun uitgestrekte rijk spraken wel heel erg tot de verbeelding van de Grieken. Je kunt gerust zeggen dat hun machtige oosterburen een obsessie voor hen waren. In de Griekse kunst komen eindeloos veel afbeeldingen voor van de Perzen als verwende despoten en verslagen soldaten. In de Griekse literatuur wemelt het van de details over Perzische exotica. Er worden tal van Perzisch klinkende (maar niet authentieke) namen genoemd, en er wordt verwezen naar schatting betalen, wetten, waarzeggerij, drinkgelagen en goud. De Grieken hebben het ook over citrusvruchten, kamelen, paarden, pauwen, hanen, de leeuwenjacht, tuinen en afstanden die in parasangen (dagmarsen) worden gemeten. Ze vertellen over grote rijkdom, trots, hooghartigheid en een luxueus bestaan, te zien aan dure kleding en stoffen, voortreffelijk eten en drinken, luxueus eetgerei, waaiers en vliegenmeppers en ivoren meubilair. Er zijn koninginnen, concubines, harems, eunuchen. Mensen worden gespietst, gekruisigd en er zijn verfijnde foltertechnieken waarbij het leven nog lang wordt gerekt. Dit eindeloze assortiment aan ‘Perzische’ items heeft bijgedragen aan het zelfbeeld van de Grieken, al zei het maar heel weinig over het echte Perzische leven. De Atheense samenleving in de oudheid stelde zich ten doel om het tegenovergestelde te zijn van wat men als ‘Perzisch’ zag. De Atheners waren zich dus juist het meest bewust van hun identiteit als ze zich voorstelden hoe de Perzen hen zouden zien. In het vijfde boek van zijn Historiën beschrijft Herodotus bijvoorbeeld de reactie van koning Darius op het afbranden van Sardis, een stad die Perzisch bezit was, tijdens een door de Atheners gesteunde opstand in Ionië. Voor de Perzische koning telden de Ioniërs eigenlijk niet mee. Voor hem, vertelt Herodotus, draaide het om de Atheners:

Darius vroeg wie de Atheners waren en nadat hij antwoord had gekregen, vroeg hij om zijn boog. Toen die hem was overhandigd, zette hij een pijl op de pees en schoot die recht omhoog, met de uitroep: ‘O, Zeus, moge het mij vergund worden wraak te nemen op de Atheners.’ Daarna gebood hij een van zijn dienaren om elke keer dat hem een maaltijd werd voorgezet drie keer te zeggen: ‘Sire, gedenk de Atheners.’

Alleen een Griek – en dan ook nog een pro-Atheense Griek – had zoiets kunnen verzinnen. Het is hoogst onwaarschijnlijk dat Darius ooit veel gedacht heeft aan het afgelegen Athene. Hij had veel belangrijker dingen aan zijn hoofd, zoals Scythië en India. Maar het verhaal laat heel duidelijk de opgeblazen trots en overdreven eigendunk van de Atheners zien. Ze ontleenden een deel van hun zelfrespect aan de gedachte dat de Grote Koning hen zag als zenuwslopende tegenstrevers.

Herodotus ging nog verder op dit idee door. Volgens hem zijn de Perzische veldtochten tegen Griekenland van 490 en 480 ondernomen omdat de Perzen zich herinnerden dat Athene steun had verleend aan de Ionische opstand. In dit verband valt vooral de tweede veldtocht op. Xerxes had inmiddels zijn vader opgevolgd, maar toch blijft Herodotus erop hameren dat Athene diep in het geheugen van Darius was doorgedrongen. Deze tweede invasie is het onderwerp van De Perzen, een schitterend tragisch drama van Aeschylus uit 472, waarin Xerxes wordt afgeschilderd als een monsterlijke tiran, die probeert de vrijheden van Athene en andere Griekse stadstaten te vermorzelen. Dat de Grieken vervolgens met veel geluk de overweldigende militaire kracht van de Achaemenidische despoten wisten te weerstaan werd luister bijgezet met gedichten, toneelstukken, beeldende kunst en nieuwe geschiedkundige werken zoals dat van Herodotus.

Als je wat Herodotus over Xerxes schrijft wat nader beschouwt, komt daaruit een hoogst complexe persoonlijkheid naar voren. Nu eens bot en bruut, dan weer kinderachtig en bokkig, met tussendoor sentimentele huilbuien. Een van de meest gedenkwaardige en onverwachte gebeurtenissen in de Historiën, met alle emotionele subtiliteit die een groot romancier in zo’n verhaal kan leggen, is het ogenblik waarop Xerxes voor de inval in Griekenland een vlootschouw houdt. Als hij de vloot ziet die hij bijeen heeft gebracht barst hij in tranen uit. Herodotus legt uit dat hij ‘overmand is door medelijden bij de gedachte aan de korte duur van het leven’ en dat wordt hem even te veel. Een despoot, wiens onverschillige houding ten opzichte van anderen in het hele boek steeds opnieuw wordt belicht, reageert onverwacht empathisch op de zekerheid van de dood – het is psychologisch fraai bedacht door Herodotus. De nachtmerrie van een psychopaat die aan het hoofd staat van een grimmige, autoritaire staat baart progressieve democraten grote zorgen, al vanaf het ogenblik dat Herodotus dit beeld heeft bedacht. Maar het heeft weinig raakvlakken met de échte Xerxes die oprijst uit Perzische bronnen.

Daarmee wil ik niet zeggen dat Herodotus’ kijk op de Perzische geschiedenis volledig moet worden afgeschreven als een verzameling verzonnen verhalen over de strijd tussen twee politieke opvattingen. Per slot van rekening werd hij geboren als onderdaan van de Perzen, omdat Halicarnassus onderdeel was van het Perzische rijk, en hij moet tot op zekere hoogte hebben geweten hoe (delen van) het rijk werkten. Hij heeft zeker Perzische verhalen opgetekend die in zijn tijd de ronde deden en uit zijn Historiën kun je zeker ook authentieke informatie over Perzië halen. Maar dat moet wel zorgvuldig gebeuren. De bedoeling van Herodotus was een afspiegeling te schetsen van de Perzen. Uit dat spiegelbeeld moest blijken dat die Perzen het tegenovergestelde – ja, de antithese – van de Grieken waren. Zij waren de ultieme ‘Ander’.

In de tijd van Herodotus waren ook andere Griekse schrijvers actief. Een deel van hun werk vond baat bij rechtstreekse contacten met de Perzen. Xenophon, om een voorbeeld te noemen, was in 401 van Griekenland naar Babylon gemarcheerd als soldaat van een huurlingenleger in dienst van de Perzische prins Cyrus de Jongere. De Anabasis, zijn verslag over de terugtocht van dat leger, en zijn Cyropaedia (‘De vorming van Cyrus’) zijn bruikbare verslagen uit de eerste hand over de manier waarop een militair tegen de Perzen aankeek, al was het beeld dat Xenophon van hen schetste onwillekeurig enigszins negatief. Bruikbaarder is het werk van Ctesias van Cnidus, een Griekse arts die de lijfarts van de koning was tijdens het bewind van Artaxerxes II. Zeventien jaar verkeerde hij in de hoogste kringen van het hof en leerde ook Perzisch spreken. Hij voerde gesprekken met Achaemenidische edelen en tekende verhalen op over hun familiegeschiedenis en dynastieke tradities. Van zijn zeer uitvoerige Persika (‘Perzische zaken’) zijn helaas alleen fragmenten bewaard gebleven; het was een unieke geschiedenis van Perzië, opgetekend door een man die het land van binnenuit kende, met verhalen, fabels en legenden die werden verteld, voorgedragen en opgevoerd in de zalen van de Perzische elite. Ooit werd Ctesias door de wetenschap weggezet als niet veel meer dan een verteller van sterke verhalen, maar inmiddels wordt erkend dat hij een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan ons inzicht in hoe de Perzen tegen geschiedschrijving aankeken.

Van ongeveer 550 tot aan de tijd van Alexander de Grote, in de jaren 330, heeft elke generatie Grieken op haar eigen manier de Helleense identiteit moeten herbevestigen tegen de steeds veranderende, maar immer aanwezige Perzische dreiging. Bij die obsessieve aandacht voor de Perzen richtten de Grieken zich vooral op het minimaliseren van hun geloofwaardigheid als supermogendheid. Een denigrerende houding, waarbij de Perzen scherp werden gehekeld of belachelijk gemaakt, moest tegenwicht bieden aan de spanningen en angsten die het gevolg waren van de Perzen als buren hebben, want de territoriale ambities van het rijk waren onmiskenbaar en zouden ook altijd blijven bestaan. Om het Griekse moreel hoog te houden werden op het toneel, in de beeldhouwkunst en in andere kunstvormen beelden gecreëerd die een zekere mate van catharsis teweeg moesten brengen. De Perzen werden beledigd, gekleineerd en vernederd, en het overwicht van de Grieken, en dan vooral de Atheners, werd bevestigd. Eén zo’n voorwerp is de zogeheten Eurymedon-vaas, een roodfigurige wijnkan van rond 465. Een vernederde Perzische soldaat buigt voorover en biedt zijn achterwerk aan aan een Atheense soldaat, die met zijn stijve penis in de hand klaarstaat om de Pers anaal te penetreren. De kan met de afgebeelde verkrachting (want dat is het) is gemaakt om een overwinning van de Atheners op de Perzen te vieren: de slag aan de oever van de Eurymedon in Klein-Azië, in 467. Hij zal zijn gebruikt bij een drinkgelag, waarschijnlijk van soldaten. Hij werd van de ene hopliet naar de ander doorgegeven en naarmate er meer werd gedronken werden er steeds meer schuine grappen gemaakt. De Pers ging van hand tot hand. ‘Nu ben ik aan de beurt,’ schepte de ene Griek na de andere op. ‘Moet je kijken hoe ik die Pers pak.’ Het beeld is een typisch voorbeeld van soldatenhumor, al is het heel waarschijnlijk dat het in werkelijkheid ook zo is gegaan. Per slot van rekening is het verkrachten van verslagen soldaten niet alleen maar een fantasiebeeld van drinkebroers geweest. De Eurymedon-vaas gaf de Atheense tijdgeest van rond 465 weer. Dit is een rake grap over onverwachte, maar niettemin welkome politieke en militaire successen, die aantoonden dat de Grieken superieur waren aan de barbaarse Perzen.

Een Griekse hopliet staat op het punt een Perzische soldaat te verkrachten. Attische roodfigurige oinochoe (wijnkan), toegeschreven aan de kring rond de Triptolemos-schilder, ca. 460.

Waar voert dit beeld van een vernederd, verslagen, machteloos Perzië ons heen? Rechtstreeks naar de Europese Verlichting, toen intellectuelen probeerden te verklaren waarom het Westen wereldwijd zo machtig was geworden en zo veel succes had geboekt bij het verbreiden van de Europese beschaving. Ze bedachten een radicale theorie: de Europese superioriteit kwam niet voort uit het christelijke geloof, zoals in de middeleeuwen en de renaissance werd gedacht, maar uit een culturele traditie waarvoor in het antieke Griekenland de grondslag was gelegd. De Grieken, stelden ze, hadden vrijheid en rationeel denken uitgevonden, en daarna had Rome die kostbare geschenken via een serie veroveringstochten in heel Europa uitgedragen. Andere culturen in de marge van Griekenland en Rome waren barbaars, en de ergste en meest bedreigende barbaren waren wel de Perzen, met hun hang naar de wereldheerschappij. Die ging in tegen de natuurlijke orde, waarin het witte Westen het voor het zeggen had. Dit concept werd verwoord door Montesquieu in zijn Perzische brieven uit 1721. ‘De vrijheid,’ schreef hij, ‘was bedoeld voor de Europese volken en de slavernij voor die van Azië.’ De Schotse auteur John Gillies trok deze gedachte in 1787 door. Hij stelde: ‘De Perzen maakten de Grieken van Klein-Azië tot slaaf en bedreigden voor het eerst Europa met alle verschrikkingen van het Aziatische despotisme.’ In de decennia en eeuwen die volgden werd het ‘de last van de blanke man’, zoals Rudyard Kipling het noemde, om de zegeningen en de vrijheid van de Helleense cultuur over de hele aarde te verbreiden, tot heil van iedereen, en de barbaren buiten de poort te houden.

In september 1889 begon George Nathaniel Curzon, een jong lid van het Britse parlement dat het nog ver zou schoppen, aan een reis door Perzië die drie maanden zou duren. Het zou bij dit ene bezoek blijven. Toen hij door Persepolis liep, werd hij diep geraakt door wat hij daar aantrof. Voor hem waren de ruïnes ‘een plechtige les van het verleden’. Die les stond uiteraard in het teken van hybris, hoogmoed: de Perzen, zei hij stellig, konden niet begrijpen ‘dat ze niet over de eigenschappen beschikten om een imperium te handhaven of dat effectief te besturen’. De lange neergang en val van Perzië waren onvermijdelijk, vond Curzon, maar er was een Griek van Alexanders statuur voor nodig om dat voorbeschikte einde tot stand te brengen. Curzon merkt in zijn imposante tweedelige Persia and the Persian Question (vaak beschouwd als de omvangrijkste sollicitatie uit de geschiedenis: de functie waar hij op aasde was die van onderkoning van India) op dat hij het verzet van Perzen en Indiërs tegen het westerse kolonialisme onbegrijpelijk vond. ‘De normale Aziaat laat zich liever slecht besturen door Aziaten dan goed door Europeanen,’ schreef hij verwonderd.

Curzon was een succesvol product van een wel heel Britse vorm van filhellenisme: de elitaire Britse public schools. In deze alleen voor jongens toegankelijke instituties, fabrieken van privilege waar een soort lopende band toekomstige rechters, topambtenaren en diplomaten afleverde, was de studie van de klassieke oudheid een belangrijk onderdeel van het curriculum. Griekse taal en letterkunde werden beschouwd als de hoeksteen van een opleiding en Grieks werd gebruikt om dat elke volgende generatie bestuurders in te prenten. Significant is dat kennis van de Griekse literatuur en geschiedenis alleen aanwezig was bij het meest bevoorrechte segment van de (grotendeels mannelijke) elite. Van Winston Churchill is de befaamde uitspraak dat voor schooljongens ‘Latijn leren een eer is, en Grieks een voorrecht’. Maar uit dit overbekende bon mot blijkt wel dat hij Grieks en Latijn zag als een krachtig middel om de Britse klassenmaatschappij in stand te houden. En dat niet alleen: het verwerven en in stand houden van een imperium kan worden vergemakkelijkt door alleen de maatschappelijke bovenlaag in te wijden in deze mysteries. De classicus H.D.F. Kitto, zelf een product van dit elitaire schoolsysteem en de auteur van een al uit 1951 daterende, maar nog steeds goed verkopende inleiding op de geschiedenis van Griekenland, nodigde zijn lezers uit ‘om dit als vaststaand feit te aanvaarden: dat de Grieken een volledig nieuwe kijk hadden op waar het menselijk leven toe diende en voor het eerst lieten zien waar de menselijke geest toe diende’.

Het resultaat van deze lange nalatenschap van koloniaal filhellenisme is een aantal verwerpelijke veronderstellingen en een al even kwalijke conclusie: dat het klassieke Griekenland een uitzonderlijk ogenblik in de wereldgeschiedenis is geweest en dat het Westen zonder enige twijfel voordeel heeft gehad van het beërven van de Griekse cultuur. Die nalatenschap heeft een behoorlijke impact gehad op de geschiedenis van landen. In 1867 beweerde de Britse filosoof en politiek econoom John Stuart Mill dat ‘ook voor de Britse geschiedenis’ de Slag bij Marathon, waarbij in 490 de Grieken de Perzen versloegen, ‘belangrijker was dan de Slag bij Hastings’. Hij poneerde ‘dat de ware voorvaderen van de Europeanen niet de mensen zijn die hen hebben verwekt, maar de mensen aan wie ze het rijkste deel van hun erfgoed te danken hebben’. De westerlingen zagen zich als rechtstreekse nazaten van het wonder van de Griekse beschaving. Het was dus niet meer dan logisch om te stellen dat ook de westerse cultuur exceptioneel was. En daaruit vloeide weer voort dat culturen die het zonder de erfenis van het klassieke hellenisme hadden moeten stellen, het op het gebied van rationeel denken, goed bestuur, doelgericht denken, intelligentie en ambitie aflegden tegen het Westen. Het oude Griekse beeld van een decadent en despotisch Perzië kreeg een nieuwe rol: nu verbeeldde het de tekortkomingen, onmacht en onbekwaamheid van alle niet-Europeanen.

Dit perverse concept van een hiërarchie in culturele competentie bestaat nog steeds. Zo heeft Hermann Bengston, een eminente Duitse wetenschapper op het gebied van de Griekse en Romeinse wereld, zijn hele carrière opgebouwd op het uitdragen van dit clichébeeld van westerse superioriteit. Daarom vond hij het nodig om dit te schrijven:

De consequenties die de Griekse overwinning op de Perzen heeft gehad zijn enorm. Door de aanval van het Oosten af te slaan hebben de Hellenen de politieke en culturele ontwikkeling van het Westen een bepaalde richting in gestuurd. Door hun triomfantelijke strijd voor de vrijheid heeft Europa geboren kunnen worden, als concept én als werkelijk bestaand iets. De vrijheid waardoor de Griekse cultuur grote hoogten heeft weten te bereiken op het gebied van kunst, toneel, filosofie en historiografie dankt Europa aan de mannen die slag hebben geleverd bij Salamis en Plataea. Als we ons vandaag de dag beschouwen als vrijdenkende mensen, dan hebben de Grieken daarvoor de voorwaarden geschapen.

Hieraan kunnen we nog de stem toevoegen van Andrew Bayliss, een historicus van de Universiteit van Birmingham, die in 2020, op de verjaardag van de Slag bij Thermopylae uit 480, tussen de Perzen van Xerxes en een gecombineerd leger van Griekse stadstaten, dit zei:

De grootste nalatenschap van Thermopylae was de zogenoemde ‘Gouden Eeuw’ van Griekenland. Als het de Perzen zou zijn gelukt om Athene permanent te verwoesten, zou niet alleen de nog jonge Atheense democratie zijn gesmoord, maar zouden we ons nu niet verbazen over de luister van het Parthenon en evenmin de grootse literaire werken kunnen lezen van Thucydides, Aeschylus, Sophocles, Euripides, Aristophanes en Plato. Dat alles zou onmogelijk zijn geweest zonder de inspiratie die de Grieken ontleenden aan de strijd voor de vrijheid van koning Leonidas en zijn mannen.

Zulke sentimenten slaan de plank volledig mis en ze zijn volstrekt onjuist. De Perzen zijn er nooit op uit geweest om ‘de democratie’ de kop in te drukken (wat ‘democratie’ in de oudheid ook mag hebben betekend). Veel Griekse stadstaten in Ionië bleven ook onder Perzisch bewind zelfs ‘democratieën’. De Perzen wisten per slot van rekening dat de Ionische Grieken weinig moesten hebben van autocratische tirannen en vonden het geen punt die te vervangen door democratieën. Als het de Achaemeniden was gelukt om het Griekse vasteland binnen hun rijk te brengen zouden ze ongetwijfeld ook daar democratie hebben toegestaan, en misschien zelfs hebben aangemoedigd. Een Perzische overwinning op Sparta – de meest onderdrukkende, vrijheid-ontkennende slavenstaat uit de oudheid – zou de vrijheid zeker hebben bevorderd, omdat dan een eind zou zijn gekomen aan de terroristische greep van Sparta op de rest van Griekenland. Het idee dat de Perzen een barrière opwierpen tegen de culturele ontwikkeling van Europa is absurd.

Al sinds de oorlogen tussen Grieken en Perzen zijn de laatstgenoemden het mikpunt van een historiografische lastercampagne waarin ze worden afgeschilderd als de tirannieke onderdrukkers van de vrije wereld. Dat het Westen aanspraak maakt op een unieke, superieure positie heeft nefaste gevolgen gehad voor het bestuderen van de Perzische geschiedenis. Het wordt tijd om het verwrongen, negatieve beeld dat we van de Perzen hebben recht te zetten en te luisteren naar authentieke Perzische stemmen uit het verleden.

Maar hoe kunnen we bij de Perzische versie komen als het bronnenmateriaal niet mee wil werken? Per slot hebben de Perzen nooit het soort geschiedschrijving beoefend waar de Grieken wel aan hebben gedaan. Er is geen Perzische Herodotus, Thucydides of Xenophon. Betekent dit dat de Perzen geen benul hadden van hun verleden? Dachten ze niet na over hun plek in de loop van de geschiedenis? Dat er geen historisch narratief bestaat wil nog niet zeggen dat de Perzen hun verleden niet begrepen of er geen relatie mee hadden. De Perzen kenden hun geschiedenis wel, maar kozen ervoor die op een andere manier vast te leggen. Het Perzische verleden werd doorgegeven door middel van liederen, gedichten, fabels en legenden. Het was een toneelmatige geschiedenis.

Een opvallende eigenschap van de rijke orale cultuur van het antieke Midden-Oosten is de afkeer van exacte feiten of specifieke data. Perzen, Babyloniërs en Assyriërs begrepen hun verleden aan de hand van hun mythen, vooral scheppingsverhalen en grootse verhalen over goden, helden en koningen. Het koningschap als manifestatie van de goddelijke wil, dát was de kern van het Midden-Oosterse concept van historische progressie, en de feitelijke details van historische gebeurtenissen waren van minder belang dan het patroon aan de hand waarvan het verleden met zijn mythische gebeurtenissen werd verklaard. Achteraf dingen duiden was in Perzië een voorwaarde om inzicht te krijgen in het historische proces. Voor de Perzen was de geschiedenis van hun rijk in gang gezet door de goden. Hun jacht op gebiedsuitbreiding werd met succes bekroond omdat Ahura Mazda dat zo had verordonneerd. Kunnen we dus een betrouwbaar Perzisch verslag over het verleden vinden? Het antwoord op die vraag is heel simpel ‘ja’.

De Perzische versie is overal aanwezig. We kunnen onze bronnen niet zelf kiezen, en er is niet één samenhangend, continu narratief, maar we kunnen het verhaal wel zelf opbouwen op basis van allerlei verspreide bronnen. Het heeft een tijd geduurd voor in de oudheid gespecialiseerde historici beseften dat de Perzen kunnen worden benaderd vanuit materialen die ze zelf hebben achtergelaten. Nu we dat weten kunnen de Perzen worden bevrijd uit de klassieke traditie.

De Perzische geschiedenis is een enorme legpuzzel, waarvoor geduldige samenvoeging en verstandige samenwerking zijn vereist. Sommige stukjes ontbreken en andere zijn niet helemaal compleet, maar al met al is het beeld dat uit authentiek Perzische bronnen naar voren komt heel verhelderend. Het is ook een heel spannend onderzoeksgebied, waarin je duizelingwekkend heterogene bronnen kunt en zult tegenkomen.

Laten we beginnen met de taal van het oude Perzië. De Achaemenidische Perzen sprake Oudperzisch, een vroege vorm van het moderne Farsi (of Nieuwperzisch). Die taal werd opgeschreven in spijkerschrift, een oude, traditionele techniek, die gebruikmaakte van wig- of spijkervormige inkepingen, aangebracht in natte kleitabletten, maar ook in harde materialen als steen, lapis lazuli, albast of zelfs zilver en goud. In deze taal werden officiële stukken van ambtenaren en koningen opgesteld. Vrijwel alle Oudperzische teksten waarover we beschikken zijn inscripties op gebouwen en koninklijke monumenten. Vaak staat er bij de tekst een vertaling in een andere taal: Akkadisch, Egyptisch of Elamitisch. De Oudperzische inscripties zijn nogal repetitief van aard: ze verkondigen de ideologie van de koning en dragen de macht van de heerser uit. Een uitzondering daarop, de inscriptie van Darius I bij Behistun, is uitgehakt in een rotsformatie vanwaaruit je uitzicht hebt op de weg tussen de Mesopotamische vlakte en Ecbatana (het huidige Hamadan) in Medië. Verderop zal blijken dat deze tekst beschrijft hoe Darius op de troon is gekomen. De steeds herhaalde inscripties zijn op te vatten als een ideologisch statement en vormen een belangrijke bron van inzicht in hoe de Achaemenidische koningen zich zagen. De Oudperzische teksten verkondigen de heldhaftige en militaire verrichtingen van de koningen en schrijven die toe aan de goedgunstigheid van Ahura Mazda, de grote godheid van de Achaemeniden. Andere spijkerschriftteksten in het Elamitisch en Akkadisch versterken onze kennis van de Perzische geschiedenis en ook Egypte heeft informatie over het Perzische bewind bijgedragen via teksten in hiëroglyfisch en demotisch schrift. Inscripties in het Grieks, Lydisch en Frygisch getuigen van de uitgestrektheid van het rijk en van het grote aantal talen dat binnen de grenzen ervan werd gesproken.

De meest voorkomende taal van het Perzische rijk was echter niet het Oudperzisch, maar het Aramees. Deze oude Semitische taal werd in de achtste eeuw in heel het Midden-Oosten gebruikt. De Assyriërs vonden hem al een effectief middel voor internationale communicatie. De Perzen gebruikten het Aramees in de diplomatie en bij het bestuur. De taal vervulde dus dezelfde functie als later Latijn in de middeleeuwen: het was de lingua franca van het Perzische rijk. Geschoolde lieden, diplomaten en klerken waren zeer vertrouwd met het Aramees en dat de taal een handig bureaucratisch hulpmiddel was, is af te leiden uit het feit dat hij ook in de hellenistische periode en nog later werd gebruikt. (Aramees was de taal die Jezus sprak in het door de Romeinen bezette Juda uit de eerste eeuw CE.) Aramees was makkelijk te lezen en schrijven (het was een vloeiend cursief schrift) en kon met inkt worden aangebracht op papyrus, hout, potscherven, bot of andere makkelijk draagbare materialen. Vandaar dat documenten in het Aramees uit de Achaemenidische periode zijn aangetroffen tot in het zuiden van Egypte en het oosten van Bactrië (het hedendaagse Turkmenistan en Tadzjikistan). Het was een waarlijk universele taal.

Dat we de spijkerschrifttalen uit het Midden-Oosten kunnen lezen houdt in dat we beschikken over uniek-Perzische gegevens. Toen archeologen in 1930 opgravingen deden in Persepolis vonden ze daar een schat aan documenten die waren geschreven in het epicentrum van de Achaemenidische bureaucratie en daar ook waren bewaard. Ze worden de Persepolis Treasury-tabletten en de Persepolis Fortification-tabletten genoemd, naar de twee plaatsen waar de ongeveer 30.000 gebakken kleitabletten zijn gevonden. Ze zijn geschreven tussen 492 en 458, dus tussen het eind van het bewind van Darius I en het begin van dat van Artaxerxes I. De meeste zijn geschreven in Elamitisch spijkerschrift, de taal van de Perzische kanselarij, en gaan over economische transacties (vooral de voedselverzorging), al zijn er ook een paar bij in het Aramees, het Frygisch, het Oudperzisch en zelfs het Grieks. De tabletten in het Elamitisch en het Aramees zijn voorzien van afdrukken die met rolzegels (meestal een of twee, maar soms meer) in de natte klei werden aangebracht. Door de tabletten en de zegels krijgen we een heel aardig beeld van het leven en werk in Persepolis en de onmiddellijke omgeving in de vijfde eeuw. Het is een soort wie is wie van de mensen die in en om het paleis werkten en laat ook zien hoe het bestuurlijke systeem functioneerde. We kunnen lezen wat voor voedsel werd verstrekt aan arbeidskrachten (mannen, vrouwen en kinderen), priesters en religieuze autoriteiten (die een deel ervan gebruikten voor offers), edelen en de koninklijke familie. De tabletten zijn een ongelooflijk rijke database om inzicht te krijgen in de complexe bureaucratie van de Achaemenidische overheid. We lezen hoe belastingen werden opgelegd, goederen werden opgeslagen, het land werd bewerkt, wat mensen aten, hoe nederzettingen functioneerden en welke routes reizigers volgden – intieme details over het Perzische bestaan waarvoor in de Griekse bronnen absoluut geen aandacht is.

De archeologie levert een belangrijke bijdrage aan het onderzoek naar het antieke Iran. Sinds de jaren dertig van de vorige eeuw heeft veldonderzoek het een en ander duidelijk gemaakt over de materiële cultuur van de Achaemeniden. De opgravingen in Persepolis, Pasargadae, Susa en Ecbatana, de belangrijkste centra van het rijk, hebben de meeste aandacht getrokken. Archeologisch onderzoek in andere gebieden is minder systematisch geweest, al is er inmiddels meer aandacht voor archeologische lagen uit de Achaemenidische periode in plaatsen als Sardis en Dascylium in Turkije, en ook voor vindplaatsen in de Levant en Centraal-Azië. Recente opgravingen in Georgië wijzen uit dat er nauwe contacten zijn geweest tussen het Perzische hart van het rijk en dit gebied in de marge ervan, en in recente jaren zijn egyptologen zich met steeds meer enthousiasme bezig gaan houden met de overblijfselen van de Perzische overheersing van Egypte. Daarbij zijn tot dan toe onbekende vindplaatsen in de Nijldelta en bij de oase van Kharga ontdekt. Naarmate archeologen steeds meer aanwijzingen vinden voor een rijkgeschakeerd bestaan in de provincies van het Perzische rijk, krijgen we een steeds beter beeld van hoe dat rijk in elkaar zat.

Als we aan de hand van de archeologische vondsten naar de kunst van de Achaemeniden kijken, zien we dat die een eclectisch mengsel van stijlen en motieven was, afkomstig uit allerlei delen van het rijk en versmolten tot een herkenbare, harmonieuze ‘Perzische’ stijl. Egyptische en Assyrische motieven (zoals de gevleugelde zon, gevleugelde beschermgeesten, ontwerpen voor frontons en zelfs technieken voor het afbeelden van het menselijk lichaam) vloeiden vaak in elkaar over, zodat we wel kunnen zeggen dat de Achaemenidische kunst een afspiegeling is van de heterogeniteit én de eenheid van het rijk. Het voornaamste doel van de kunst van het rijk was het uitdragen van de koninklijke ideologie van eenheid en het versterken van het imago van de koning. In zekere zin was alle kunst koninklijke kunst, omdat de motieven die waren bedacht om de roem van de koning te versterken steeds terugkeren, in vrijwel alle artefacten. Ze variëren van enorme, in rotsen uitgehakte sculpturen – aangetroffen in Behistun en de koningsgraven in Naqsh-e Rustam en Persepolis – tot aan met minuscuul graveerwerk versierde edelstenen en zegels.

Het kan alleen maar goed zijn als we het rijke assortiment aan bronmaterialen gebruiken om inzicht te krijgen in de Perzische versie van het verre verleden van Iran. Maar we dienen te beseffen dat ook deze aanpak problemen en gevaren in zich bergt. Het bronmateriaal uit dat verleden, geschapen door en voor de Perzen en aan hen onderworpen volken, is niet vrij van hyperbolen, gekleurde voorstellingen van zaken of leugens. Aan elke oorspronkelijke Perzische bron – tekst, beeltenis of artefact – ligt een koninklijke agenda ten grondslag. De Perzische versie van de geschiedenis projecteert zijn eigen kijk op die geschiedenis.

Zo bevestigt de inscriptie van Darius oppervlakkig bezien dat in zijn rijk alles goed gaat:

Ik ben Darius, de Grote Koning, Koning der Koningen, Koning van alle Landen, Koning van deze Aarde, de zoon van Hystaspes, een Achaemenide. Koning Darius zegt: toen Ahura Mazda mij koning van deze aarde heeft gemaakt, heb ik door Ahura Mazda’s goedgunstigheid alles goed geordend. (DSz)

Maar was alles wel zo goed geordend als hij zegt? Was het rijk echt een gebied waar harmonie heerste? De gebieden waaruit het rijk bestond vormden een aaneengesloten territorium, dat zeker, en oppervlakkig bezien had het rijk zeker baat bij de uniformiteit van het Perzische bewind (de wegen waren uitstekend en de communicatieve infrastructuur was zeer geavanceerd; dat het rijk daar veel baat bij had, zullen we verderop nog zien). Toch was het rijk aan de grenzen verontrustend kwetsbaar, en die grenzen lagen ook nog eens ver verwijderd van Iran, de kern ervan. In de grensgebieden ontstonden nogal eens opstanden tegen de monarch of zijn gouverneurs. Verder waren de inwoners van het rijk weliswaar zeer talrijk, maar bestonden ze voor het overgrote deel uit ongeletterde, ongeschoolde boeren, die net genoeg wisten te verbouwen om zichzelf te voeden. De meeste mensen leefden in diepe armoede, en hun schamele stukje land droeg weinig bij aan de rijkdom van het imperium. Verder waren er uitgestrekte woestijngebieden, onherbergzaam en kaal, zoutmeren, door stormen gegeselde steppen en rotsachtige bergen, en ook die leverden het rijk weinig op. Niemand kon er wonen en ze waren een belemmering bij de communicatie – al met al een loden last.

Het is heel belangrijk om ons er van begin af aan rekenschap van te geven dat Darius, net als alle Grote Koningen van de Perzen, een bepaald imago wilde uitstralen. Hij voerde een goedgeorganiseerde en effectieve propagandacampagne en gaf opdracht tot het vervaardigen van inscripties en afbeeldingen, niet zozeer om te informeren, maar om anderen te overtuigen. Darius de Grote was een behendige propagandist. Op de muren van zijn paleizen in Persepolis, Susa en Babylon liet hij sluw een beeld aanbrengen van een wereld die nooit heeft bestaan. Het Perzische rijk was zoals elk rijk ontstaan door militaire campagnes. Bij het opbouwen en in stand houden van dat rijk, ook al was dat (oppervlakkig bezien) verdraagzaam, waren gruwelijke dingen gebeurd. Bloedvergieten en geweld zijn onlosmakelijk verbonden met veroveringen en andere ondernemingen van een koning, en ook de Perzen hebben zich daarbij schuldig gemaakt aan tal van gruweldaden. Goedgetrainde soldaten hebben bereidwillig veel geweld gebruikt om het Perzische imperialisme vrij baan te kunnen geven. De Perzen konden meedogenloos zijn als hun de voet dwars werd gezet en opstandige onderdanen en gebieden hoefden niet op genade te rekenen. Complete bevolkingen werden van huis en haard verdreven en naar een ander gebied gedeporteerd. Hun dorpen, steden en heiligdommen werden in brand gestoken of verwoest. Plunderingen en het zinloos afslachten van vee waren de gewoonste zaak van de wereld. Mensen werden gegijzeld, kinderen geroofd en vrouwen verkracht en als slavin verkocht. Mensen werden gemarteld en verminkt: hoofdhaar en baarden werden uitgetrokken, ogen uitgestoken, neuzen en oren afgesneden, mensen werden afgetuigd, mannen werden anaal verkracht... Hele bevolkingen werden over de kling gejaagd.

Maar terwijl de verhalen over de gewelddadige veroveringen van het rijk veel angst zaaiden in het hart van mensen in heel het Midden-Oosten en het Middellandse Zeegebied, beeldden kunstenaars uit alle gebieden van het rijk voor Darius een droom in steen, goud en marmer uit. Elegant vormgegeven en geschilderde propaganda bracht zijn concept van imperiale harmonie tot leven. Dat er een paradox bestond tussen de dagelijkse werkelijkheid van zijn militaire campagnes en de retoriek van de Pax Persica is onweerlegbaar. Maar we moeten de Perzen nageven dat alleen al het concept van een rijk dat aan dit hooggestemde ideaal beantwoordde ongekend was in de antieke wereld. De Assyriërs en de Romeinen hebben deze mate van zelfbewustzijn nooit weten te bereiken. De Britten evenmin. De droom van een Perzische Vrede is een wankelend eerbetoon aan de instelling van de oude Perzen.

De Achaemeniden waren absolute heersers over hun rijk. Er waren geen andere heersers met evenveel macht en op territoriaal gebied hadden ze geen rivalen. Ondanks binnenlandse opstanden, problemen aan de grenzen, lastige troonopvolgingen, moorden, zelfs op koningen – verderop meer hierover – wist het Achaemenidische rijk meer dan twee eeuwen een enorm gebied met vele volken in handen te houden. Het Perzische rijk heeft nooit een periode van langzaam verval en uiteindelijke instorting gekend, en is ook niet zoals andere rijken na de uiteindelijke ondergang uit de as herrezen. Toen het einde kwam, door de campagne van Alexander de Grote aan het eind van de jaren 330, was dat snel en onverwachts. Darius III, de laatste koning van de dynastie, heerste over een rijk dat even goed functioneerde en even welvarend en stabiel was als honderdvijftig jaar eerder.

De vraag die onvermijdelijk naar boven komt als je naar al deze feiten kijkt, is niet waarom het Perzische rijk uiteindelijk ten onder is gegaan, maar veeleer waarom het zo lang stand heeft weten te houden. Er is één fundamenteel antwoord op die vraag: de Achaemenidische dynastie heeft altijd greep op het koningschap weten te houden. Er zijn nooit pretendenten voor de troon geweest die de eenheid van het rijk in gevaar brachten. De Achaemeniden leidden hun rijk alsof het een familiebedrijf was en door hun zorgvuldige bestuur werd dat rijk een volwassen, stabiele entiteit. Op termijn leverde dat grote voordelen op. Elke koning gaf zijn uitverkoren opvolger de vaardigheden mee die nodig waren om verstandig te heersen. De vrouwen van de dynastie zagen erop toe dat de bloedlijn zuiver bleef en zorgden voor een efficiënt ‘fokprogramma’, waarbij zoons konden worden ingezet als satraap of officier, en dochters konden worden uitgehuwelijkt aan voorname families of buitenlandse vorsten. De vitaliteit van de beginperiode van het rijk, onder Cyrus de Grote en Cambyses II, heeft nooit plaatsgemaakt voor stagnatie of terminale neergang, maar bleef bestaan doordat zij herhaaldelijk door heersers werd bekrachtigd. Binnen de imperiale dynastie vonden wel opstanden plaats, maar die gingen alleen maar over wie er op de troon moest zitten als hoofd van het Achaemenidische familiebedrijf. Een eigen staat of dynastie opzetten was niet aan de orde.

De Achaemeniden waren een familie van koningen. De koning was een veredelde versie van een gezinshoofd. Ze noemden zich vith, een Oudperzisch woord voor dynastie, huis of huishouden. Net als bij alle koninklijke dynastieën werden bij de Achaemeniden de alledaagse problemen waarmee een gezin te maken krijgt uitvergroot. Ze hadden allerlei menselijke verlangens en positieve en negatieve eigenschappen, maar dan in een overtreffende trap. Rivaliteit was veel gebruikelijker dan genegenheid tussen verwanten die tot de dynastie behoorden, en vijandschap kwam vaker voor dan liefde. Verderop in dit boek zullen we zien dat dit soort dingen van invloed was op het besturen van het Perzische rijk. Kern van ons onderzoek is het krachtige, monolithische concept ‘dynastie’. We gaan de geschiedenis van het oude Perzië verkennen aan de hand van de Achaemeniden, omdat het karakter van de koningen en hun interactie met hun familieleden – ouders, gemalinnen en concubines, zoons, dochters, broers en zusters – en met de veel grotere kring van de Perzische adel bepalend zijn geweest voor de manier waarop het rijk functioneerde. De kleinste details van de interactie tussen deze familieleden konden grote en soms ernstige gevolgen hebben voor het bestuur en het welslagen van het rijk. Wat er binnen de familie gebeurde en hoe er binnen het koninklijke paleis op gebeurtenissen werd gereageerd had zijn weerslag op het hele grondgebied van het rijk.

Dit boek vertelt de geschiedenis van de Perzen, van hun aankomst op het Hoogland van Iran, rond het jaar 1000, tot 330, het jaar waarin hun grote rijk werd veroverd door Alexander de Grote uit Macedonië. Het wordt een verhaal over de opbouw van een groot rijk en over grootse ambities. Het is ook het verhaal van een van de meest disfunctionele families uit de geschiedenis. De Achaemeniden overtroffen in dit opzicht met gemak de huizen Lancaster en York waarover Shakespeare heeft geschreven, de Borgia’s uit het Vaticaan en de Romanovs uit Rusland. Het verhaal van de Achaemeniden is een epische soapserie vol onverbloemde eerzucht, verraad, wraak en moord. Eigenlijk is het net I, Claudius, de roman van Robert Graves over de Romeinse slangenkuil, maar dan overgezet naar het Midden-Oosten. Het wetenschappelijke onderzoek naar de dynastie groeit en bloeit als nooit tevoren. Er verschijnen steeds meer artikelen over inheemse Perzische teksten en ook op archeologisch gebied worden er nog steeds onverwachte vondsten gedaan, die de wetenschap nopen om onze kijk op het rijk bij te stellen en te verfijnen. Dit is een goede tijd om de wereld van de Perzen te verkennen.