Voor Amy, zoals altijd (maar nu nog meer dan anders)

Oorspronkelijke titel A World on the Wing. The Global Odyssey of Migratory Birds. W.W. Norton & Company, Inc., New York

© 2021 Scott Weidensaul

© 2022 Nederlandse vertaling Rob de Ridder / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagfoto © Scott Weidensaul

Foto auteur © Chris DeSorbo

NUR 435

ISBN 978 90 468 2934 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt op basis van de eerste druk, 2022 met

ISBN 978 90 468 2933 2

Voorwoord

De toendra kan weleens het heerlijkste matras van de wereld zijn.

Een beetje vochtig, dat wel, en daarom is het een goed idee om een regenbroek en regenjack te dragen, zelfs op zo’n heldere, frisse morgen als deze – terwijl de zon de toppen van het Alaskagebergte in een oranjeroze gloed zet, ook de met gletsjers bedekte massa van de Denali, een enorme, rozenrode monoliet op meer dan 110 kilometer ten westen van ons, waarvan de piek nu eens niet achter de wolken schuilgaat.

Mijn drie metgezellen en ik lieten ons met een blije zucht neervallen, benen languit en handen onder het hoofd, op het zachte, sponzige kussen van veenbessen, veenmos, rendiermos en andere lage toendrabegroeiing. Even een welverdiende pauze. We waren om twee uur die ochtend opgestaan in de heldere ochtendschemering dat in het binnenland van Alaska doorgaat voor het nachtelijk duister. Om drie uur waren we, goed uitkijkend voor grizzly’s en elanden, het 145 kilometer lange kiezelpad dat dwars door het Denali National Park and Preserve van 25.000 vierkante kilometer loopt, in westelijke richting afgereden. We hadden geen idee van wat we tegen zouden gaan komen. Een dag eerder had een wolf, een eenzaam mannetje, behoedzaam rond onze truck van de National Park Service gelopen voordat hij zenuwachtig aan de achterruit snuffelde, op slechts een paar decimeter van mijn openstaande raam.

Dergelijke ontmoetingen hadden we vandaag niet. Toen we ons om een uur of vier zo’n vijftig kilometer in het park bevonden, hingen we de tassen en de aluminium palen om netten aan vast te maken aan onze schouders en daalden een lange, flauwe helling af naar een smalle strook wilgenstruiken, die anderhalve kilometer lang door een droge rivierbedding kronkelde. Zo comfortabel de sponzige toendra is om op te liggen, zo zwaar is het om eroverheen te lopen omdat je voet bij iedere stap diep wegzakt of wegglijdt over een of andere onzichtbare pol, terwijl tot kniehoogte opschietende berken en wilgen naar je enkels en benen grijpen.

‘Hey! Hey!’ riepen we om een eland of grizzlybeer die misschien wel in de dichte, drie meter hoge struiken voor ons verborgen zat, te waarschuwen. ‘Bla bla bla bla!’ schreeuwde ik. Het doet er natuurlijk niet toe wat je roept, alleen moet je niet een moedereland met kalf verrassen of een grizzly die direct kan aanvallen. In tegenstelling tot veel trekkers riepen wij nooit ‘Hey bear!’ Ervaren Alaskatrekkers zullen je vertellen dat die woorden uitsluitend gebruikt moeten worden voor dat angstaanjagende moment dat er een grizzly vlak bij je in de buurt opduikt – een waarschuwing voor de beer, maar belangrijker nog, voor iedereen in de buurt.

Maar alles wat we opjoegen was een familie moerassneeuwhoenders, een zestal bolle, bruine halfwas kuikens die naar alle kanten wegstoven terwijl moederhoen haar alarmkreet liet horen. We legden onze spullen neer en ik volgde Laura Phillips, de vogelecoloog van het park, terwijl zij haar weg zocht door de schijnbaar ondoordringbare wilgenstruiken. Op een of andere manier hebben elanden er geen moeite mee hierin hun weg te vinden, de natte grond stond vol hoefafdrukken zo groot als ontbijtborden en er lagen bergen van hun langwerpige uitwerpselen. Maar midden in het struikgewas vonden we een grasveldje van slechts een paar meter breed, blauw van de statige monnikskap en ridderspoor, de randen paars van de wilgenroosjes.

Maar we zochten geen sneeuwhoenders of wilde bloemen, maar lijsters – en niet om naar te kijken, maar om te vangen. Ik kwam al meer dan dertig jaar in het Denali National Park en nu was ik behulpzaam bij het opzetten van een nieuw onderzoeksproject in het park om meer inzicht te krijgen in de levens van de vogels, die ieder jaar op hun najaars- en voorjaarstrek driekwart van de aarde overvliegen.

Algauw hadden we drie mistnetten van twaalf meter lang gespannen. David Tomeo van Alaska Geographic, de beheerder van de nationale parken en reservaten, en zeevogelbioloog Iain Stenhouse – een Schot van oorsprong die nu in Maine woonde en eerder aan het hoofd stond van de vogelbescherming in Alaska – zetten de netpalen vast met scheerlijnen van knalrood parachutetouw. Ik sloeg een lange houten tentharing halverwege het net in de grond en zette er een houten, in de juiste kleuren geverfde loklijster bovenop. Daarna zette ik een oude mp3-speler aan en klonk de drukke, ijle zang van een grijswangdwerglijster. Toen zat ons werk er voor even op en liepen we met ons vieren tien of vijftien meter de helling op, het wilgenbosje uit en de open toendra op om een paar minuten uit te rusten. Onze hoop was dat een lijstermannetje, dat dacht een indringer te horen in het door hem jaloers verdedigde territorium, door de struiken zou komen aanvliegen en zonder zich te bezeren in een van onze tere netten zou vliegen. Dan konden we voorzichtig een heel klein apparaatje, een zogenaamde geolocator van nog geen halve gram, vastmaken op zijn rug. Een heel jaar lang zou dan de locatie van de vogel worden opgenomen terwijl hij naar Zuid-Amerika en terug vloog, waardoor we een eerste vluchtige indruk kregen van de details van de epische jaarlijkse trek van deze vogelsoort.

Al bijna een eeuw lang was de enige methode waarover wetenschappers beschikten om uit te zoeken waar vogels naartoe gingen, het om een poot schuiven van een lichte ring met daarop een code van letters en cijfers, en dan maar hopen dat het geringde dier ooit weer ergens werd aangetroffen. Dit ‘ringen’ maakt nog steeds een belangrijk deel uit van het trekvogelonderzoek. Zo zijn er de afgelopen eeuw bijvoorbeeld zo’n zeven miljoen wilde eenden geringd en zijn er daarvan 1,2 miljoen teruggemeld (vooral door jagers), waarmee gegevens zijn verkregen voor het succesvol beheren van populaties watervogels. Maar het is wel een heel langdurig en langzaam geploeter als je een vogel bestudeert die zelden wordt geringd en alleen in een afgelegen streek voorkomt, een vogel bovendien waarop, in tegenstelling tot eenden, niet gejaagd mag worden. In de afgelopen eeuw zijn er in heel Noord-Amerika ongeveer 82.000 grijswangdwerglijsters geringd, waarvan slechts 4312 in Alaska. En van die laatste zijn er maar drie ooit weer teruggevonden: één werd vlak bij de plaats gevangen waar hij was geringd, één op zijn voorjaarstrek naar het noorden in Illinois, en één in de herfst richting het zuiden, in Georgia. Dat is niet veel om conclusies uit te kunnen trekken.

Dankzij ringonderzoek en observaties weten we dat grijswangdwerglijsters trekvogels zijn van de heel lange afstand. Ze wegen slechts zo’n dertig gram, maar ze trekken ieder jaar van de naaldboomwouden en het struikgewas in het noorden van Alaska en subarctisch Canada naar Zuid-Amerika en weer terug. Minstens enkele van hen steken in één keer de Golf van Mexico over, bijna duizend kilometer vliegen zonder uit te rusten, terwijl andere over het schiereiland Florida vliegen en daarna over de eilanden van het Caraïbisch gebied. In de winter verdwijnen ze in het tropisch regenwoud van noordelijk Zuid-Amerika en we hebben slechts een vaag idee van waar ze op dat grote continent precies naartoe gaan.

Maar terwijl met ringen de witte plekken nauwelijks kunnen worden opgevuld, biedt de nieuwe minitechnologie spannende vergezichten in het onderzoek naar de vogeltrek. De geolocators die wij gebruiken, zijn slechts één voorbeeld van de minutieuze, naar verhouding goedkope volgapparaatjes die het trekvogelonderzoek op zijn kop hebben gezet. In plaats van afhankelijk te zijn van zenders die gebruikmaken van satellieten en 4000 tot 5000 dollar per stuk kosten (en die trouwens veel te zwaar zijn voor kleine zangvogels), wegen onze geolocators een fractie van een gram en kosten ze per stuk maar een paar honderd dollar. Ons team, met aan het hoofd de ecoloog van de National Park Service, Carol McIntyre, begon een veeljarig project om de routes van de trekvogels tussen Denali en hun overwinteringsgebieden vast te leggen. Onze geolocators zouden ons als eersten de mogelijkheid bieden om routes en gebieden in kaart te brengen.

Maar dan moesten we er wel eerst een paar vangen. Een week eerder bleek het helemaal niet moeilijk gewone dwerglijsters te taggen, waarvan er veel in de sparrenbossen van Denali voorkomen. Maar de nauw verwante grijswangdwerglijsters bleken een grotere uitdaging en we hoopten dat het inzetten van een paar extra netten deze ochtend een verschil zou maken.

De toendra was bijna té comfortabel en na een kwartiertje wachten en dutten verhief ik me en wandelde ik de helling af naar de wilgenstruiken om te zien wat we hadden gevangen. In een van de netten hing een zwartkopzanger met zijn kop omlaag in de wirwar van het dunne net. Ook een vogeltje dat een buitengewone trektocht maakt: van Alaska naar de Atlantische kust van Canada en het noordoosten van de Verenigde Staten, en dan in een negentig uur durende non-stopvlucht over de westelijke Atlantische Oceaan naar Zuid-Amerika. In het volgende net zat een Wilsons zanger, met zijn negen gram nog kleiner dan die zwartkopzanger. We denken dat de Wilsons zangers die in midden-Alaska broeden, naar de Golfkust van Texas en Mexico gaan en zuidelijker naar Midden-Amerika. Velen van hen kunnen weleens over de Golf van Mexico naar het schiereiland Yucatán vliegen, maar niemand die het zeker weet. Er is slechts één in midden-Alaska geringde Wilsons teruggemeld op een andere plaats dan het broedgebied, en die was in Idaho gevonden op zijn weg naar het zuiden.

Een andere keer zouden we wel zwartkop- en Wilsons zangers taggen, maar op dit moment moesten hun mysteries nog maar even wachten en ik liet ze gauw vrij. Onze focus lag die ochtend op lijsters en tot mijn teleurstelling zat er van hen geen enkele in onze netten. Ik draaide me om en wilde de helling weer oplopen, maar op dat moment werd de rust van de ochtend wreed verstoord.

‘Hey bear! HEY BEAR!’ Er klonk een ruw randje van paniek in de stemmen van Laura en David, die met hun armen omhoog wild stonden te zwaaien in het bleke ochtendlicht. Iain zag ik niet, hij was van mij af gezien achter de wilgenstruiken verborgen.

Ik hoorde een dreigend, staccato gebrul en een keihard geluid van hout, alsof iemand een paar flinke planken tegen elkaar stond te slaan. Maar ik besefte dat dit het geluid was van de kaken van een boze grizzly die uit woede met zijn tanden ‘knarste’. Zoals zo vaak op momenten van uiterste nood leek de tijd stil te staan. Ik kon de aanvallende beer niet zien, maar nam aan dat hij uit de wilgenstruiken kwam waar ik, aan de grond genageld, tussen stond.

‘HEY BEAR!’ Het gebrul en de klappende kaken waren nu veel dichterbij en in het struikgewas klonk het gekraak dat een groot dier veroorzaakt, heel dichtbij en met grote snelheid. David brulde: ‘Scott, maak dat je daar wegkomt, nu!’

Ik vluchtte het wilgenbosje uit terwijl de beer me op een paar meter afstand voorbijliep, zo dichtbij dat ik zijn rauwe, hortende ademhaling kon horen en zijn verschrikkelijke stank kon ruiken, maar hij bleef onzichtbaar achter een rij struiken. Binnen een paar seconden stond ik bovenaan de helling bij mijn vrienden. Toen we ons omdraaiden, zagen we de beer – een groot vrouwtje, met achter haar een donkerbruine welp van begin dat jaar – uit de wilgenstruiken denderen en van ons vandaan rennen met de snelheid van een paard, waar grizzly’s befaamd om zijn. De strogele vacht van de berin golfde terwijl ze de toendrahelling op galoppeerde, waarna ze over de rand uit het zicht verdween.

Het verhaal kwam er in onsamenhangende stukjes uit. David en Laura lagen nog languit toen de berin uit een verborgen droge rivierbedding opdook, niet meer dan vijftien of twintig meter achter hen. ‘Ik keek achterom om iets tegen Iain te zeggen,’ aldus Laura, ‘en zag die grizzlykop achter hem. Ik zei, “O, shit.” We begonnen op te staan en toen viel ze zomaar aan.’

Iain stond er het dichtst bij. ‘Ik hoorde jou en David schreeuwen, maar kon me niet bewegen,’ zei hij met zijn Glasgowse accent terwijl hij met zijn hoofd schudde. ‘Ik stond daar maar... ik kon me niet bewegen.’ De grizzly was er in een paar tellen. Toen hij nog maar enkele meters van Iain af was, bedacht de beer zich. Laura en Iain zeiden allebei dat ze die fractie van een seconde waarnamen waarin de berin besloot hen niet te verscheuren, waarop ze zich omdraaide en de helling afrende, rechtstreeks op mij af.

‘Het is wel ironisch,’ zei David, ‘dat degene die de beer niet zag aankomen, degene is die het grootste gevaar liep om te worden verscheurd.’ Het duurde even voordat ik besefte dat hij mij bedoelde. Zelfs voor een boze grizzly is drie mensen wel erg veel om aan te vallen. Maar alleen en midden tussen de wilgenstruiken zou ik totaal hulpeloos zijn geweest als ze me daar, maar een paar meter bij haar vandaan, had opgemerkt en besloten had haar boosheid en angst op mij af te reageren.

Laura haalde diep, hortend adem en keek rond. ‘Denken jullie dat er nog netten over zijn?’

De route van de beer voerde dwars door de opstelling van onze netten, maar op een of andere manier waren de 180 kilo wegende berin en haar welp erlangs gelopen. En of het nu kwam door alle commotie of omdat het afgespeelde liedje wel erg verleidelijk was, er hingen nu drie grijswangdwerglijsters in de netten. De beren waren vertrokken en we konden – met een gevoel van opluchting dat we aan iets anders moesten denken – veilig aan het werk.

We deden de vogels in een dun stoffen zakje, spreidden een zeil uit op de vochtige grond en legden er onze gereedschappen op: ringtang, klembord, veerbalans, een kleine camera en de eerste geolocator. Dat apparaatje was zo’n 8,5 millimeter lang, met aan de achterkant een plastic staafje en daarin de lichtsensor. Aan iedere kant staken elastieken lusjes uit, als konijnenoren. Laura haalde de eerste lijster tevoorschijn en hield hem voorzichtig in haar hand met zijn nek tussen wijs- en middenvinger. Grijswangen zijn ongeveer 16 centimeter lang en heerlijk subtiel van kleur. Van boven zijn ze mat olijfgroen, op hun vuilwitte borst zitten bruinige vlekken zodat het eruitziet als waterverfspetters die zijn opgezogen door dik papier. Het bevestigen van de geolocator duurde nog geen minuut. Iain haalde een pootje tot bovenaan toe door een elastieklusje. Laura duwde de geolocator tegen het smalste gedeelte van de rug van de lijster en Iain haalde het andere pootje door het tweede elastiekje. Nu zat de tracker stevig vast recht boven de romp, op het plastic staafje na helemaal verborgen onder de rugveren van de vogel.

Met een paar bedreven gebaren ringde Laura de vogel – een metalen standaardring om het rechterpootje en twee gekleurde plastic ringen, geel boven, oranje onder, om het linker. Als deze en de andere trekvogels van Denali het volgende voorjaar terugkeren, zijn ze eenvoudiger op te sporen en te vangen, waarna ze bevrijd worden van de geolocator en de data worden gedownload. Ook de andere lijsters voorzagen we van geolocators en ringen en lieten ze daarna meteen weer los. Elke vogel vloog het veilige struikgewas in terwijl hij zijn nasale verwijt jie-ier liet horen. We pakten onze spullen in en toen we rechtop gingen staan om te vertrekken zag ik Iain voor zich uit staren over de heuvels in de richting waarin de beren waren vertrokken.

‘Weet je,’ zei hij, zijn brede glimlach verried een gevoel van een vreugdevolle ontdekking. ‘Ik wist niet dat mijn sluitspier zo sterk was!’

In de jaren negentig volgde ik bijna zes jaar lang op het westelijk halfrond vogels van noord naar zuid en andersom om het verschijnsel van de vogeltrek te bestuderen voor mijn boek Living on the Wind, dat in 1999 verscheen. Ik was op dat onderwerp gestuit als een bijzonder geïnteresseerde leek. Ik was mijn hele leven lang al een vogelaar en een tiental jaar eerder bezeten geraakt van het ringen van roofvogels. In het begin, moet ik toegeven, was de aantrekkingskracht van het ringen de adrenalinestoot die veroorzaakt werd als ik erin slaagde een havik of een steenarend te verleiden uit de lucht te komen en in mijn net te landen. Vliegvissen in de lucht, als het ware, op een reusachtige schaal, om dieren te vangen met scherpe klauwen en een meesterlijke beheersing van de wind. Maar met iedere buizerd of valk waarvan ik een poot van een ring voorzag – en met iedere keer als een van die vogels ergens ver weg opnieuw werd gevangen of dood gevonden, waardoor we weer iets meer begrepen van hun trek – raakte ik meer gefascineerd door de natuurlijke krachten die niet alleen sterke roofvogels drijven, maar ook het kleinste en schijnbaar teerste zangertje, om enorme afstanden te overbruggen met de snelheid en het uithoudingsvermogen dat iedere menselijke verbeelding tart.

In de afgelopen twee decennia is de wetenschap van de vogeltrek, dat wil zeggen van de mechanica waardoor een vogel in staat is in zijn eentje op zijn eerste reis zijn weg te vinden over de aarde, ondanks alle zijwind, storm en uitputting, werkelijk ontploft. Ik geeft hier slechts één verbluffend voorbeeld. We weten al sinds de jaren vijftig dat vogels het aardmagnetisch veld gebruiken om zich te oriënteren. Ornithologen hebben lang aangenomen dat dit vermogen een soort biologisch kompas is en de aanwezigheid van magnetische ijzerkristallen in de kop van veel vogels leek dit ook te bewijzen, al schijnen die magnetische afzettingen maar een kleine rol te spelen in de oriëntatie. Gek genoeg speelt het zicht een grote rol. Stel een vogel bloot aan rode golflengtes in plaats van natuurlijk wit licht en hij verliest ieder vermogen zich te oriënteren, ongeacht die kleine magnetische korreltjes in zijn kop. Maar hoe dat komt, is iets wat ornithologen al minstens sinds de jaren zeventig verbijstert.

Nu blijkt dat vogels het aardmagnetisch veld kunnen visualiseren door een vorm van kwantumverstrengeling, wat net zo bizar is als het klinkt. De kwantummechanica zegt dat twee deeltjes die op hetzelfde moment worden gevormd, op het diepste niveau met elkaar verbonden zijn, dat ze in wezen één ding zijn en met elkaar ‘verstrengeld’ blijven zodat ongeacht hun onderlinge afstand, dat wat het ene beïnvloedt ook invloed heeft op het andere. Geen wonder dat de technische term voor dit effect spooky action is, de ‘spookachtige werking’. Zelfs Einstein, die deze term hiervoor gebruikte, voelde zich ongemakkelijk bij de implicaties hiervan.

Theoretisch doet verstrengeling zich zelfs voor over miljoenen lichtjaren ruimte, maar wat er op de veel kleinere schaal van een vogeloog gebeurt, kan dat mysterieuze vermogen om het aardmagnetisch veld te gebruiken teweegbrengen. Wetenschappers denken nu dat golflengtes van blauw licht het oog van een trekvogel binnenkomen, om daar de verstrengelde elektronen in de chemische verbinding cryptochroom aan te slaan. De energie van het binnenkomende foton splijt een verstrengeld paar elektronen in een cryptochroom-molecule, waarvan er een in een naastliggende molecule wordt geslagen, maar toch blijven de twee deeltjes met elkaar verstrengeld. Hoe klein ook, de afstand tussen hen betekent dat de elektronen in de twee moleculen net een heel klein beetje anders op het aardmagnetisch veld reageren, waardoor in de moleculen chemische reacties ontstaan, die ook een heel klein beetje van elkaar verschillen. Microseconde na microseconde lijkt dit palet van variërende chemische signalen, verspreid over ontelbare verstrengelde elektronenparen, een kaart samen te stellen in het vogeloog van de aardmagnetische velden waar de vogel doorheen vliegt.

Dit is niet de enige verbazingwekkende ontdekking. Onderzoekers hebben ook gevonden dat trekvogels voordat ze aan hun vlucht beginnen, nieuwe spiermassa kunnen opbouwen zonder daarvoor te hoeven trainen, iets wat mensen maar al te graag zouden willen nadoen. Aangezien vogelspierweefsel nagenoeg identiek is aan dat van de mens, moet de trigger hiervoor biochemisch zijn, maar het is nog altijd een knagend mysterie. Ook worden ze zo dik (in veel gevallen worden ze binnen een paar weken twee keer zo zwaar) dat ze naar iedere maatstaf sterk obees zijn, en op dat moment lijkt de chemie van hun bloed op die van mensen met suikerziekte of een hart- en vaatziekte, behalve dat het hun geen kwaad doet. Ook hebben vogels die dagen achtereen vliegen geen last van de gevolgen van slaaptekort: ze kunnen één helft van hun hersenen (inclusief het oog aan die kant) een seconde of twee afsluiten en dat afwisselen met de andere helft terwijl ze in het nachtelijk donker vliegen. Overdag slapen ze duizenden keren heel kort. Onderzoekers hebben tientallen net zo uitzonderlijke manieren gevonden waarop een vogellichaam zich aanpast aan het langeafstandsreizen en de daarbij optredende inspanning.

En terwijl de wetenschap de mechanica van de vogeltrek steeds beter is gaan begrijpen, is ook onze kennis toegenomen van de uitdagingen op leven en dood waar deze reizigers voor komen te staan en van de bijna onbegrijpelijke prestaties die zij twee keer per jaar volbrengen om hun bestemming te bereiken. In de afgelopen twee decennia zijn we ons gaan realiseren hoezeer we de lichamelijke vermogens van vogels hebben onderschat.

Tot voor kort was de noordse stern de algemeen erkende kampioen van de langeafstandstrekkers, een geheimzinnige grijze zeevogel zo groot als een duif die helemaal in het noorden van het noordelijk halfrond broedt en overwintert in de zuidelijke oceanen tussen Afrika, Zuid-Amerika en Antarctica. Trek op een kaart lijnen tussen deze punten, krabbel een paar berekeningen op een bierviltje en je komt tot dezelfde conclusie als vele generaties vogelaars voor jou: noordse sterns leggen jaarlijks op de heen- en terugtocht samen zo’n 35.000 tot 40.000 kilometer af. Het was een schatting, aangezien de trackingapparaatjes nog lang niet klein genoeg waren voor zo’n teer vogeltje als een stern om op zijn rug mee te nemen. Maar toen zenders en dataloggers steeds kleiner werden, konden ze wel gebruikt worden voor andere, iets grotere zeevogels en was het record van de noordse stern algauw gebroken.

In 2006 vertelden wetenschappers die geolocators gebruikten, dat ze negentien grauwe pijlstormvogels hadden kunnen volgen vanaf hun broedkolonies in Nieuw-Zeeland. Het was gebleken dat zelfs een ‘lokale’ voedselvlucht tijdens het broedseizoen, als de ouders pijlinktvis en vis vangen voor hun jongen in hun nestholen, deze stevige, donkergrijze vogels helemaal naar het ijskoude water bij Antarctica brengt, duizenden kilometers ver weg, en weer terug. Zijn de jongen eenmaal vliegvlug, dan vliegen zij en hun ouders naar het noorden en steken ze de evenaar over om in de noordelijke zomer hun ‘wintervisgronden’ te bereiken voor de kust van Japan, Alaska of Californië. Door de winden en de oceaanstromingen in al hun sierlijke bochten over de Stille Oceaan te volgen, genoten de vogels (in de woorden van de onderzoekers) ‘van een eindeloze zomer’. Het is een reusachtige reis: de route die sommige van deze stormvogels namen, was meer dan 73.000 kilometer lang.

In 2007 waren geolocators uiteindelijk zo klein geworden dat mijn Schotse vriend Iain en een paar collega’s ze wisten aan te brengen op de poten van noordse sterns in Groenland en IJsland. De vogels die een jaar later terugkeerden, werden opnieuw gevangen en het verhaal dat in de verzamelde data in de chip van de geolocator was opgeslagen, was ronduit verbijsterend.

De eerste verrassing was dat de sterns een van de twee totaal verschillende routes naar het zuiden namen, ongeacht de kolonie waar ze vandaan kwamen. Sommige gingen eerst oostwaarts en dan zuidwaarts langs de Europese kust, tot ze bij de uitstekende punt van West-Afrika kwamen, waarna ze de kortst mogelijke oversteek over de Atlantische Oceaan maakten naar de Braziliaanse kust om verder zuidwaarts naar de Weddellzee langs de kust van het Antarctisch Schiereiland te vliegen. In het voorjaar trokken ze eerst naar de zeeën ten zuiden van Zuid-Afrika, vlogen dan opnieuw de Atlantische Oceaan over naar het noorden van Zuid-Amerika, om dan door te vliegen naar het noorden van de oceaan – een tocht in de vorm van een 8, boven de aarde getekend met een eindeloos aantal vleugelslagen. Om een of andere reden volgden andere vogels uit dezelfde kolonies de Afrikaanse kust tot bijna de Kaap de Goede Hoop en staken daar óf de Zuidelijke Oceaan over naar de kust van Antarctica, óf volgden het woeste geloei van de stormen op deze hoogte nog duizenden kilometers oostwaarts over het zuiden van de Indische Oceaan.

Iain en zijn collega’s zagen dat zelfs de minst ambitieuze van hun sterns minstens 60.000 kilometer per jaar vlogen en sommige zelfs meer dan 80.000 kilometer, een nieuw langeafstandsrecord, en meer dan twee keer zo lang als wetenschappers voor mogelijk hadden gehouden bij deze soort. En om daar weer overheen te gaan, ontdekten ornithologen dat door hen in Nederland getagde noordse sterns tot wel 90.000 kilometer per jaar trokken om aan de zuidkust van Australië terecht te komen. Onderweg maakten ze gebruik van verzamelplaatsen in de Indische Oceaan (waar zich, zo is inmiddels gebleken, ook getagde sterns uit de Amerikaans kuststaat Maine verzamelden). Elke zeevogelbioloog zal toegeven, zeker na een biertje of twee, dat niemand een flauw idee heeft van wat de werkelijke grenzen zijn van de sternentrek.

Veel andere aannames over vogeltrek zijn de afgelopen jaren overhoopgegooid. Het is de aard van het beestje: ecologie is een bijna pervers ingewikkeld onderwerp en met iedere volgende laag die we van de ui afpellen, wordt het alleen maar ingewikkelder.

Twintig jaar geleden begonnen ornithologen, die dachten dat het grootste risico voor trekvogels het verlies van overwinteringsgebieden was door ontbossing in de tropen, een probleem te zien dat veel dichter bij huis lag. Uit steeds meer onderzoek bleek dat de fragmentatie van bossen – het eindeloos verdelen van grote, onaangetaste wouden in steeds kleinere en kleinere onbeduidende restjes, die ook nog eens worden doorsneden door wegen, corridors voor pijpleidingen en kabels, bouwprojecten en akkers – een serieus gevaar inhield voor de zo gekoesterde en geliefde trekkende zangvogels, zoals tangaren en lijsters, die nu juist in onaangetaste bossen broeden. Fragmentatie, zo is gebleken, brengt veel kwaad met zich mee. De zogenaamde randpredatoren bijvoorbeeld, die gedijen in verstoorde habitats, dieren als wasberen, stinkdieren, wezels, troepialen, kraaien en gaaien, allemaal dieren die nesten leeghalen en zelden of niet voorkomen in grote, onaangetaste wouden. Restjes bos lokken ook bruinkopkoevogels, broedparasieten die net als koekoeken eieren leggen in de nesten van andere zangvogels (en die oorspronkelijk alleen op de Great Plains voorkwamen). Bij dit alles komt dat fragmentatie zelf zorgt voor uitdroging van het bos, waardoor de overvloed aan insecten afneemt en broedvogels andere problemen met hun omgeving opdringt.

Wetenschappers zijn het broedsucces nagegaan van echte boszangvogels zoals Amerikaanse boslijsters door hun nesten te monitoren. Ze wilden zien welke paartjes de meeste eieren legden, hoeveel eieren uitkwamen en hoeveel jongen vliegvlug werden om de volgende generatie te vormen. Decennia durend onderzoek van dit type heeft bevestigd dat als in grote aaneengesloten bossen wordt gekapt zodat ze transformeren tot kleinere fragmenten, het broedsucces evenredig aan de versplintering van het bos daalt.

Dus om de vogel te redden moet je het bos redden. Het voorkomen van fragmentatie is in de praktijk erg moeilijk, maar het is een eenvoudig doel om te formuleren en na te streven en heeft sinds de jaren tachtig als leidraad gediend voor belangrijke elementen van de vogelbescherming. Maar – en in de ecologie loert er bijna altijd wel een ‘maar’ in het struikgewas – recent onderzoek heeft toch nog een echte verrassing opgeleverd, die volgde op de volgende stap van de wetenschappers. In plaats van alleen het broedsucces te monitoren in die veilige, onaangetaste bossen, begonnen ze nu aan de lastiger taak om de vliegvlugge lijsters te tracken nadat ze het nest hadden verlaten en zich in de vier windrichtingen hadden verspreid. Toen ze die jonge lijsters uitrustten met heel kleine zendertjes en ze volgden tot ze aan de najaarstrek toe waren, zagen de onderzoekers dat veel jongen vertrokken uit de volwassen, uitgestrekte bossen waar hun ouders hadden genesteld. Die onaangetaste bossen waarvan we waren gaan aannemen dat ze onmisbaar waren voor hun overleven en waarvan het behoud het grootste brandpunt is geweest van de trekvogelbescherming.

Een maand of langer vóór aanvang van de trek, als de jonge zangvogeltjes snel moeten aankomen, moeten ‘opvetten’ zoals het wordt genoemd, zodat ze de uitputtende vlucht naar Latijns-Amerika of het Caraïbisch gebied kunnen maken, verzamelen de jongen zich juist in het lage struikgewas, de pioniersbegroeiing – het soort habitat dat ontstaat nadat er is gekapt, een ontbost stuk dat eerder werd gezien als juist een fatale habitat voor bosvogels.

Het is niet zo dat deze vogels geen aaneengesloten bossen nodig hebben, want dat hebben ze wel. Maar het is niet álles wat ze nodig hebben. Keer op keer onderschat de ecologie de complexiteit van de vogeltrek.

Het is geen bewuste onwetendheid: het bestuderen van kleine, drukke schepsels waarvan de jaarlijkse trek over tienduizenden kilometers gaat, is nu eenmaal bijzonder moeilijk. Maar op veel manieren die in de wetenschap niet ongewoon zijn, is de ornithologie altijd de dupe geweest van het lopen met oogkleppen op de weg van de minste weerstand. Gedurende het grootste deel van de afgelopen twee eeuwen waren ornithologen bijna uitsluitend West-Europees of Noord-Amerikaans. Omdat het het makkelijkst is iets te bestuderen dat zich vlak bij waar je woont en werkt bevindt, wisten we lange tijd alleen maar veel van trekvogels uit de paar maanden dat ze zich in de gematigde broedzones bevonden. Dat begon te veranderen in de jaren zeventig en tachtig: het toen nieuwe onderzoek in de tropische winterverblijven gooide veel van die simpele aannames over de ecologie van de vogeltrek overhoop. Veel trekvogels, waarvan eerst werd gedacht dat ze van die makkelijke types waren die zich overal aanpasten en zich wel thuis zouden voelen op ieder leeg plekje ergens in de tropen, bleken net zozeer gespecialiseerde dieren te zijn als de standvogels met wie ze het landschap deelden en nauw gebonden aan specifieke, vaak smalle ecologische niches. Zelfs binnen dezelfde soort, zo ontdekten wetenschappers, hadden verschillende leeftijds- en geslachtsklassen enorm verschillende behoeften en gebruiken ze heel verschillende regio’s en habitats: bijvoorbeeld met volwassen mannetjes die de voorkeur gaven aan het dichte tropisch regenwoud en jonge vrouwtjes die juist een drogere habitat van struikgewas prefereerden.

Dit nieuwe inzicht kwam terwijl de alarmbellen werden geluid over de ongeremde kap van het tropisch regenwoud, die algauw werd beschouwd als de grootste bedreiging van de ‘neotropische’ zangvogels, dat wil zeggen uit de tropen van de Nieuwe Wereld. Op hetzelfde moment werden neotropische trekvogels als zangers en tangaren de boegbeelden van de campagnes van de jaren tachtig en negentig om de regenwouden te beschermen, de meest directe (en emotioneel meest aansprekende) schakels tussen een ver en bedreigd ecosysteem en Amerikaanse achtertuinen.

Het verlies van tropische habitat was en is ernstig, maar het is niet de enige bedreiging. Er is ook degradatie van habitat in de gematigde zone waar wordt gebroed en verlies aan pleisterplaatsen onderweg, die langeafstandsreizen mogelijk maken. Je kunt de levens van in het wild levende dieren, en zeker van die, die gebruikmaken van de wind, niet zomaar verdelen in seizoenpartjes of aparte geografische segmenten. Misschien zijn we nu dan eindelijk in staat naar trekvogels te kijken zoals naar ze gekeken moet worden: niet als de bewoners van een bepaalde plaats op een bepaald moment, maar waar ook ter wereld gedurende het hele jaar. Dit zijn schepsels waarvan de hele levenscyclus moet worden begrepen als we enige kans willen maken om ze te kunnen beschermen tegen de slachting, waarvan ze op ieder moment en bij iedere stap van hun trektocht slachtoffer kunnen worden.

Maar we moeten nog veel leren. Zo weten we bijvoorbeeld nog bijna niets van de exacte routes van de meeste trekvogels en hebben we slechts een vaag idee van welke plaatsen onderweg onmisbaar zijn om uit te rusten en bij te tanken. We zijn er pas laat achter gekomen, al had het niet als een schok moeten komen, dat regionale broedpopulaties van dezelfde soort, zelfs als die zich vlak bij elkaar bevinden, vaak totaal andere trekroutes volgen en in andere gebieden overwinteren. Zo gaan de meeste boslijsters van New York en New England voor de winter op weg naar een smalle landstrook in het oosten van Honduras en het noorden van Nicaragua, terwijl die van zuidelijker staten aan de Atlantische kust naar het oerwoud van Yucatán vliegen. Geolocators en archieven met terugmeldingen van ringen laten zien dat ovenvogels uit de buitenwijken van Philadelphia voornamelijk naar het Caraïbisch gebied trekken, en dan vooral naar het eiland Hispaniola, terwijl die van net aan de andere kant van het Alleghenygebergte bij Pittsburgh direct de Golf van Mexico oversteken naar het noorden van Midden-Amerika.

Dit is van meer dan academisch belang. Gaat één deel van het overwinteringsgebied verloren of een van de onmisbare pleisterplaatsen onderweg en je kunt zomaar een hele regionale populatie kwijt zijn. Als je populaties boslijsters of ovenvogels, of een van de vele honderden andere trekvogelsoorten, in het hele gebied waarin ze voorkomen gezond wil houden en voldoende aantallen garanderen, dan moet je misschien een veel ruimere en steviger aanpak kiezen om land te beschermen dan tot nu toe is gebeurd.

De eerste stap is kennis en een nieuwe generatie onderzoekers is nu bezig met het zware en moeilijke veldwerk dat noodzakelijk is om alle touwtjes van de levenscyclus van een vogel te ontrafelen. Dat veldwerk moet alle twaalf maanden van het jaar beslaan en vaak duizenden kilometers tussen ver van elkaar gelegen uithoeken van de wereld. Het is een onderzoeksterrein dat wel ‘vogeltrekconnectiviteit’ wordt genoemd: in zekere zin is het een proces van volwassen worden dat zo’n tweehonderd jaar geleden is begonnen toen John James Audubon op zijn landgoed in Pennsylvania zilverdraad vastbond aan de poten van phoeben, zangvogels iets groter dan onze huismus, om te zien of ieder jaar dezelfde vogels terugkeerden op hun nest. Gelukkig hebben we tegenwoordig verfijndere middelen dan Audubons zilverdraad. Het in kaart brengen van de trekconnectiviteit was waarom we grizzlyberen riskeerden in het binnenland van Alaska: we wilden weten waar de vogels van het park de winter precies doorbrachten. Het is tegenwoordig niet meer voldoende om te zeggen dat grijswangdwerglijsters naar ‘noordelijk Zuid-Amerika’ gaan. Terwijl de wereld verandert en het klimaat opwarmt, worden de hindernissen waar trekvogels voor komen te staan, snel hoger. Vogelbeschermers hebben die gegevens hard nodig als we de vogels door de nu al snel smaller wordende flessenhals willen leiden.

Voor mij is dit een heel persoonlijk kruistocht geworden, net als voor veel mannen en vrouwen die trekvogels bestuderen en beschermen: het idee van een wereld zonder die epische vogelmigraties is gewoon te armzalig en te droevig om zelfs maar aan te denken. De vogeltrek fascineert mij, net als veel van al die andere mensen, al mijn leven lang. Het is een obsessie die begon toen ik klein was en concreet werd op een winderige top van een bergketen in Pennsylvania. Van geestdriftige toeschouwer ben ik een steeds vuriger deelnemer geworden, van een recreatieve vogelaar tot iemand in de voorste linies van het vogeltrekonderzoek.

Ik ben niet tussen vogelaars opgegroeid, maar mijn ouders hielden wel van het buitenleven en moedigden (soms met enige verbijstering) hun wat merkwaardige zoon aan. Vooral mijn moeder besteedde aandacht aan het ritme van de seizoenen en de vogeltrek stond hierin centraal. Ze schreef in haar tuindagboek op wanneer in de herfst de eerste junco’s en witkeelgorzen op haar voedertafels verschenen en wanneer in het voorjaar de eerste trekvogels terugkeerden in onze tuin in de bergen van het oosten van Pennsylvania. We letten in herfst en lente vooral op de trek van de Canadese ganzen. Dat was in de jaren zestig en begin jaren zeventig (voordat niet-trekkende groepen zich vestigden in iedere kantorenwijk, ieder stadspark of iedere plattelandspoel in het oosten van ons land) een opwindend referentiepunt voor de wisseling van de seizoenen.

In de meeste jaren was er één enkele ochtend – wanneer die precies viel, hing af van hoe streng de winter was geweest, maar gewoonlijk was het in begin maart – waarop we gewekt werden met het geluid van de ganzen. We trokken snel onze jas en laarzen aan, renden naar buiten op de eerste echt milde ochtend van het jaar en tuurden recht naar boven, waar de V-vormige vluchten ganzen in de lichtblauwe lucht noordwaarts vlogen. Het was voor mij toen (en is nog steeds) een van de opwindendste momenten van de natuur in het jaar, en aan het einde van elke winter, als de dagen langer werden en de sneeuw smolt, keken we uit naar de ‘Grote Ganzendag’ als de spil in de seizoencyclus. En we doen dat nog steeds: de telefoon gaat al vroeg, terwijl de zon net opkomt en mijn vrouw aan haar eerste kop koffie zit, en mijn moeder zegt: ‘Heb je ze gehoord? Ben je al buiten geweest? Het is Grote Ganzendag!’ En dan trekken we onze laarzen aan en gaan naar buiten, stappen de laatste sneeuw in. (Jaren geleden schreef ik in een dierentijdschrift eens iets over onze familiegewoonte, waarop iemand die dat had gelezen aan een van mijn zussen – absoluut geen vogelaar – vroeg of dat echt waar was. ‘Kom op,’ zei hij, jullie hielden je toch niet echt aan dat ganzendaggedoe?’ ‘Jawel,’ antwoordde Jill met een diepe zucht, ‘maar het is niet zo dat we een táárt bakten of zo.’)

Dus in zekere zin was ik voorbestemd om mijn leven lang achter trekvogels aan te jagen. Het beslissende moment kwam echter toen ik twaalf was. Op een oktoberdag klommen wij, in de stormachtige wind en onder voortjagende wolken, naar de top van de Kittatinny Ridge, de zuidelijkste uitloper van de Appalachen, een uurtje rijden van ons huis. Daar ligt een snelweg voor trekkende roofvogels, die zweven op de opstijgende wind terwijl ze de lange, bochtige bergketen volgen op hun reis naar het zuiden.

De omstandigheden waren toevallig precies goed voor een lange vlucht – een krachtig koufront de avond ervoor had voor een sterke, noordwestelijke wind gezorgd – en de hemel boven de North Lookout, het noordelijke uitkijkpunt van het Hawk Mountain Sanctuary was vergeven van de gestroomlijnde silhouetten van roofvogels. Ik zocht een plekje tussen de grijze keien om me zo goed mogelijk te beschermen tegen de wind en keek opgewonden en met wijdopen ogen naar de vogels en vergat mijn familie verder. Die silhouetten in de lucht leken in niets op de tekeningetjes die ik in mijn vogelgids had bekeken. Maar dat deed er niet toe. Honderden roofvogels zweefden die dag langs de bergrug, surfend op onzichtbare luchtstromen, en ik staarde door mijn goedkope verrekijker terwijl ik iedere voorbijkomende buizerd zo lang mogelijk met mijn ogen volgde: ik wilde meer weten.

Volwassenen om me heen riepen namen en plaatsen: ‘Sperwer boven de helling van Vijf!’ ‘Twee roodstaarten boven links Hunter’s Field!’ Een buizerd die neerdook op een plastic lokuil (die precies met dat doel was vastgemaakt op een kale tak, die vlak bij mij tussen de stenen was neergezet), leek een paar lange seconden dwars door mijn verrekijker te willen vliegen en bezorgde me hartkloppingen. Het spektakel was zonder meer het meest bedwelmende dat ik ooit had gezien en de herinnering eraan is tot op de dag van vandaag nog bijna pijnlijk heftig.

Ik had er toentertijd niet de woorden voor om te vertellen waarom het me zoveel deed, waarom het schouwspel me zo boeide. De buizerds en valken waren natuurlijk schitterend, hun vlucht majestueus; het was fascinerend om te zien hoe ze, met subtiele correcties van vleugels en staart, de windvlagen compenseerden en de windenergie gebruikten. Maar pas toen ik ’s avonds thuis mijn vogelboeken en een kaart uit een oude National Geographic tevoorschijn haalde, manifesteerde zich een andere, nog heviger reactie. Ik volgde met mijn vinger de gebogen ruggengraat van de Appalachen en dacht voor de eerste keer na over waar die roofvogels eigenlijk vandaan kwamen en waar ze naartoe gingen. Eerder had ik me niet druk gemaakt om die details, maar nu las ik dat sommige van deze vogels, precies de vogels die ik had gezien, weleens van plaatsen ver weg, zoals Groenland of Labrador, gekomen konden zijn. En dat hun bestemming Mexico was, of Colombia of Patagonië, onmogelijk exotische plaatsen voor een knul die opgroeit aan de rand van het steenkoolmijnengebied van Pennsylvania.

Ik sliep weinig die nacht en mijn dromen waren vol vleugels. Een halve eeuw later ben ik nog steeds gefascineerd door de vogeltrek.

Wat veranderd is, is mijn betrokkenheid. Die opwindende dag op Hawk Mountain versterkte mijn passie voor het observeren van vogels en vooral van roofvogels, maar terwijl ik als tiener een serieuze vogelgek was, was het uitsluitend voor mijn plezier. Vogels kijken was een hobby. Maar op een keer wist ik de laatste plaats in de zaal te bemachtigen voor een college ornithologie, dat ik oorspronkelijk niet van plan was te volgen. Die les van een wijze en grootmoedige professor, die aan zijn laatste semester was begonnen voor zijn pensioen, opende mij de ogen voor de fascinerende wetenschap van vogels.

Het leven draait om dergelijke toevalligheden en gelukkige gebeurtenissen. Als jonge verslaggever stelde ik mijn redacteur eens een onderwerp voor – het natuurreservaat Hawk Mountain Sanctuary had zijn eerste onderzoeksdirecteur aangesteld, de net gepromoveerde Jim Bednarz, die trekkende roofvogels van radiozendertjes voorzag. Mijn redacteur zag er wel wat in en ik regelde een uitnodiging om een dagje met Jim door te brengen in de vogelringschuilhut, aantekenboekje bij de hand. De eerste keer dat een roodstaartbuizerd met ingetrokken vleugels en uitgestoken klauwen uit de hemel viel als de boodschapper van een heidense god en in onze netten vloog, wist ik net zo bliksemsnel als toen ik twaalf was, dat de grond onder me opnieuw had geschud. Ik ging in de leer bij Jim en na een paar jaar kreeg ik mijn landelijke ringvergunning. Toen hij de organisatie verliet, kwam ik enige tijd aan het hoofd te staan van het ringprogramma van Hawk Mountain voordat ikzelf een van de ringlocaties kon overnemen. Algauw ringde ik ook zangvogels, toen uilen, toen kolibries, altijd gedreven door een aan waanzin grenzende nieuwsgierigheid naar de vogeltrek.

Zonder dat dat echt mijn bedoeling was, werd ik van toeschouwer steeds meer deelnemer. Terwijl het mijn dagelijks werk was (en is) om te schrijven over de natuur, ging veldwerk een alsmaar groter en steeds bevredigender deel uitmaken van mijn leven, ook al had ik geen wetenschappelijke opleiding. Gelukkig heeft de ornithologie een lange traditie van het verwelkomen in de gemeenschap van ervaren liefhebbers als ik.

Toen ik Living on the Wind schreef, keek ik toch vooral als buitenstaander naar de wereld van de wetenschap en bescherming van de vogeltrek, maar sindsdien ben ik meer en meer verstrikt geraakt in het onderzoek zelf, niet alleen in het interpreteren van het werk van anderen, maar ook in het toevoegen van mijn eigen kleine bijdragen. Misschien dat het, als onderzoek mijn dagelijks werk was geweest, iets minder glans had gehad, maar nu is het bevredigender dan ooit. Zo houd ik bijvoorbeeld al meer dan twintig jaar toezicht op wat een van de grootste onderzoeken is geworden naar de trekbewegingen van de zaaguil, een roofvogeltje zo groot als een lijster met een ronde kop en betoverend grote ogen. In de loop der jaren hebben we in de bergen van Pennsylvania met een groep van ongeveer honderd vrijwilligers meer dan 12.000 van deze sprookjesachtige vogels geringd en daarbij uiteenlopende technieken gebruikt, zoals geolocators, radiozenders, infraroodkijkers, radar en meer, om hun omzwervingen vast te leggen. Ook help ik bij de coördinatie van een continentaal netwerk van meer dan 125 uilenringstations, die allemaal in hetzelfde soort onderzoek samenwerken.

Geïntrigeerd door aanwijzingen dat kolibries in het westen van de Verenigde Staten een nieuwe trekroute naar het oosten in plaats van naar het zuiden, richting Mexico aan het verkennen waren, heb ik een paar jaar besteed aan het leren vangen en veilig ringen van deze vogeltjes, totdat ik gekwalificeerd was als een van de nog geen tweehonderd vergunninghouders ter wereld voor het ringen van kolibries. Nu jaag ik ieder najaar op in de kille herfstwind rondzwervende kolibries, die vanuit Alaska of van elders aan de Amerikaanse kust van de Stille Oceaan opduiken in staten aan de Atlantische Oceaan. Ze blijven daar vaak hangen tijdens sneeuwstormen en januaritemperaturen beneden nul, waarmee ze al onze aannames in de war sturen over de kwetsbaarheid van deze kleine vogels.

Diezelfde winterse stormen drijven sneeuwuilen vanuit het poolgebied naar het zuiden en een paar jaar geleden, toen in het oosten van het land de grootste invasie van deze uilen plaatsvond in bijna een eeuw, begonnen enkele collega’s en ik met iets dat we Project SNOWstorm noemden. In de bijtende kou spanden we netten voor grote roofvogels en voorzagen de gevangen sneeuwuilen van zendertjes, die om de paar minuten heel precies hun gps-locatie bepalen en de data doorsturen via het netwerk van mobiele telefoons. Door het samengaan van deze twee hypermoderne technologieën zijn we in staat de vliegbewegingen van de uilen tot in verbijsterend driedimensionaal detail te volgen. Met slechts een paar toetsaanslagen kunnen we onze gezenderde uilen volgen terwijl ze ’s nachts op de open Atlantische Oceaan op watervogels jagen, of op de akkers van Michigan of Ontario op knaagdieren, of meedrijven met de ijsbergen die ’s zomers door de wind en de getijden over de Hudsonbaai worden gedreven. Enkele van mijn collega’s en ik hebben verspreid over het noordoosten ook ruim honderd ontvangers geïnstalleerd die signalen kunnen opvangen van radiozenders die zo klein zijn, dat we de kleinste vogels ermee kunnen uitrusten – en zelfs trekkende insecten als bepaalde soorten libellen en monarchvlinders.

Het project dat me naar het Denali National Park had gebracht – en naar de huiveringwekkende ontmoeting met de grizzlybeer – was ook zo’n samenwerkingsverband, dat was voortgekomen uit een toevallige ontmoeting enkele jaren eerder. Carol McIntyre bestudeerde al dertig jaar lang het vogelleven in Alaska’s nationale parken en ze is algemeen bekend om haar baanbrekende onderzoeken naar steenarenden in Denali, een plaats naar mijn hart, waarnaar ik al meer dan drie decennia lang bijna jaarlijks terugkeer. Wat we een paar jaar geleden tijdens een congres over roofvogels in Minnesota bekokstoofden, was in zijn gedurfdheid enigszins adembenemend (en misschien ook wel een beetje gek). We besloten een onderzoeksprogramma voor onbepaalde duur te lanceren om de vogeltrekconnectiviteit van de constant veranderende vogelpopulatie van Denali in kaart te brengen en qua tijd onze aandacht te verdelen over zangvogels, roofvogels, steltlopers, in het binnenland broedende zeevogels en andere groepen. Als dit succesvol is in Denali, dan kunnen wij en onze collega’s het onderzoek uitbreiden naar andere parken, met het in kaart brengen van het grootste deel van de bijna 220.000 vierkante kilometer oppervlakte van Alaska’s nationale parken als einddoel. Als je een wereldwijd verschijnsel als de vogeltrek onderzoekt, loont het groot te denken.

Om dezelfde reden is dit boek breed opgezet; alleen zo kan de boeiende stand van zaken van het hedendaagse onderzoek naar en bescherming van de vogeltrek worden verteld. Er zijn, net als bij de vogels, heel veel kilometers in gaan zitten en meer dan een beetje doorzettingsvermogen. Met zeevogelspecialisten voer ik over de Beringzee en naar de rand van het continentaal plat voor de Outer Banks, het ondiepe kustgebied voor North Carolina, om meer inzicht te krijgen in een van de minst bekende grensgebieden van de vogeltrek. Ik sprak met geleerden in witte jassen in hightech laboratoria – mensen die op het subatomaire niveau werken om de mechanica van de vogelnavigatie te begrijpen – en met ornithologen die onderzoek doen in de Sahel, de zanderige, gevaarlijke zuidrand van de Sahara, met het ene oog gericht op de vogels en het andere op islamitische rebellen die hen graag zouden vermoorden of ontvoeren. Ik heb weg moeten springen voor jagers en vallenzetters in het Middellandse Zeegebied, waar een guerrilla wordt uitgevochten, waar buiten beeld het illegaal afslachten van miljoenen zangvogels maar doorgaat, en ik heb een bezoek gebracht aan China, waar een onstuitbare ontwikkeling van de kust en de onstilbare behoefte om wilde vogels te eten resulteert in een catastrofe voor de vogelbeschermers, maar waar nu een sprankje onverwachte hoop glinstert. En ik ben naar een van de meest afgelegen plekken van Azië geweest, een vergeten uithoek van India, waar voormalige koppensnellers van een van de meest deprimerende verhalen van de trekvogelcrisis een ongehoord vogelbeschermingssucces hebben gemaakt.

Alle wetenschappers en natuurbeschermers die op deze bladzijden figureren, zijn geen vreemden, velen van hen zijn in de loop der jaren vrienden en collega’s geworden. We maken allemaal deel uit van de hechte wereldwijde gemeenschap waarin wordt samengewerkt om de vogeltrek te begrijpen en te beschermen. Sommigen van hen zijn mentoren van me geweest, anderen medewerkers, enkelen voormalige protegés die verder zijn gegaan en inmiddels hun eigen sporen hebben verdiend. Het is een voorrecht met hen samen te werken en de verhalen te horen over hun ontdekkingen en inzichten.

En dus, toen ik voor dit boek opnieuw de ontelbare draadjes van de vogeltrek wilde gaan ontrafelen, merkte ik dat ik het onderwerp dit keer vanuit een heel andere en in vele opzichten veel intiemere hoek benaderde dan ik twintig jaar geleden voor Living on the Wind had gedaan – niet als een enthousiaste buitenstaander, maar als iemand die rechtstreeks betrokken was bij het zware, opwindende werk van het uitpuzzelen hoe en waarom vogels de planeet over trekken en hoe ervoor te zorgen dat ze dat altijd blijven doen.

Maar hoe graag ik het ook anders zou willen, in werkelijkheid ben ik nog steeds die buitenstaander – zoals iedereen die probeert door te dringen tot de kern van dit verschijnsel. We kunnen nog steeds niet meer doen dan rommelen in de marge van dit majestueuze wereldwijde spektakel om te proberen het zuiver natuurkundige fenomeen van de vogeltrek zoals die zich overal om ons heen afspeelt te doorgronden en de natuurlijke werking die eraan ten grondslag ligt te begrijpen. De wereld om ons heen verandert op manieren die we nauwelijks snappen en laten weinig ruimte om ze te beheersen, en vogels – vooral trekvogels – zijn ons beste en boeiendste venster op deze veranderingen. Het nieuws is vaak slecht: volgens een bepaalde maatstaf is in Noord-Amerika de vogelpopulatie met een derde afgenomen sinds die dag in mijn jeugd waarop ik mijn openbaring beleefde op Hawk Mountain, dat wil zeggen dat er nu zo’n drie miljard vogels minder zijn dan toen. Dat maakt ons angstaanjagend duidelijk hoe verschrikkelijk slecht wij met de wereld die we met zovelen delen, zijn omgegaan. Vogels zijn wachtposten en alarmblazers – maar ook, als wij goed letten op wat ze nodig hebben, gidsen naar een duurzamer toekomst voor hen én voor ons.

Bovendien zijn ze overal, of we het weten of niet. Toen ik gisteravond naar bed ging, keek ik eerst nog even naar een dopplerradarbeeld van het Amerikaanse noordoosten, niet om te zien of het regende, maar of er vogels overvlogen. Op het computerscherm was het hele gebied bedekt met enorme lichtblauwe en groene vlekken, het kenmerkende radarbeeld van miljoenen zangvogels die in de heldere nacht naar het zuiden vliegen. Nacht na nacht, van de drukkende augustusdagen tot de kille weken voor Thanksgiving eind november, trekken ze over in aantallen die ons, in de huizen waar ze overheen vliegen, sprakeloos zouden doen staan van ontzag, als we ze maar konden zien.

In dergelijke nachten (die ik goed ken van het werk dat we een paar jaar geleden met speciale radartechnologie hebben gedaan in Pennsylvania) kunnen trekvogels voorbijkomen in aantallen van enkele miljoenen per uur. Het is zonder meer het grootste natuurspektakel ter wereld en bijna universeel, dat zich twee keer per jaar afspeelt boven iedere landmassa, op Antarctica na (waar trekkende pinguïns schuifelen op hun voeten), maar het speelt zich voornamelijk buiten ons zicht af in de anonimiteit van de duisternis. We slapen en zijn ons niet bewust van het wonder dat zich boven ons voltrekt.

Vanmorgen vroeg sloop ik naar buiten, heel zachtjes om Amy niet wakker te maken. De lucht was fris; de afgelopen nacht had de herfst het heft in handen genomen en ik stak mijn handen diep in de zakken van mijn fleecejack. De bomen en struiken trilden van vleugelgefladder. Moe van een nacht vliegen namen de vogels snel een paar hapjes om dan weer door te vliegen, op zoek naar een veilig plaatsje om een paar uur uit te rusten. Katvogels, slank en donkergrijs, slokten de blauwzwarte bessen van een kornoelje naar binnen. Een maskerzanger, ‘yellow chin’ in het Engels – klein, bol, het staartje omhoog als van een winterkoninkje – keek me aan vanaf de stengel van een guldenroede die matchte met de kleur van zijn kin. Verscheidene roodoogvireo’s bewogen zich systematisch door de verdroogde bladeren van een wilde appel en pikten door de kou verstarde insecten uit hun schuilplaatsen.

In de schemerige schaduw van de dennen, waar de nacht nog wat leek te blijven hangen, zag ik vlak bij de grond een behoedzame beweging en ik pakte mijn verrekijker. Nu zag ik de nat-in-nat aquarelkleuren op de borst en het donkerbruin op de rug van de grijswangdwerglijster. De vogel keek me vanaf een paar meter argwanend aan en liet een zachte alarmkreet horen, maar dat was automatisch. Hij besloot klaarblijkelijk dat ik weinig kwaad kon en keerde me zijn rug toe om verder te schoffelen in de naalden op zoek naar zijn eerste maaltijd na een uitputtende vlucht van twaalf uur. Lichte vlekken op de dekveren vertelden me dat deze lijster een juveniel was en dit zijn eerste trektocht. Vermoedelijk was hij uit het ei gekropen in de sparrenwouden van Newfoundland of het noorden van Labrador, een heel continent verwijderd van de plaats waar wij grijswangdwerglijsters hadden getagd in Alaska. Maar ik werd gegrepen door dezelfde dringende wens erachter te komen waar hij naartoe ging, zoals we erachter zouden komen waar de lijsters van Denali naartoe gingen – niet als een leuke trekvogel zoals er op een drukke morgen talloze zijn, maar als een individu, een uniek schepsel met een uniek en buitengewoon leven.

Het was een bijzonder gewone, buitengewone vogel – zoals iedere trekvogel die zich in het onbekende stort, geleid door instinct, gevormd door miljoenen generaties van moeizame en wrede selectie, al vliegend ontsnappend aan gevaren die we niet kunnen bevatten, door gelukkig toeval en bijna-ongelukken en een enorm uithoudingsvermogen, uitsluitend op eigen kracht en vleugels. Ontelbare eeuwen lang is dit voldoende geweest. Maar nu niet meer. Nu ligt hun toekomst, ten goede of ten kwade, in onze handen.