Denk aan mij

FRANCES LIARDET

DENK AAN MIJ

Vertaald door Mariella Duindam

Nieuw Amsterdam

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds.

Oorspronkelijke titel Think of Me.

4th Estate, imprint van HarperCollinsPublishers, Londen

© 2022 Frances Liardet

© 2022 Nederlandse vertaling Mariella Duindam / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Magdalena Russocka / Trevillion Images

Foto auteur © Robert Heath

NUR 302

ISBN 978 90 468 2938 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 2937 0

Voor Pippa en haar liefhebbende familie

PROLOOG

April 1943, Tunesië

De ochtend gloort en het legerkamp is wakker. Gerammel van pannen in het kookhuis; uit de rijen tenten klinkt gemompel en gekreun. Dichtbij kraken schoenen over het grind. Geen van deze geluiden verbreekt de oneindige stilte van de woestijn.

Twee lange schaduwen strekken zich uit over de grond. De eerste is mijn Hurricane-gevechtsvliegtuig – onbeweeglijk als een havik. De tweede, die met slungelige passen nadert, ben ikzelf. Een gehelmde, geharnaste gestalte, vierentwintig jaar oud, verliefd.

De cockpit van een Hurricane is een houten hok dat zich vlak achter de brandstoftank bevindt. Er is een brandschot, maar dat staat tussen de brandstoftank en de motor, niet tussen de brandstoftank en de piloot. Vanwege dit en vele andere gevaren zeg ik dagelijks een gebed voordat ik de motor start. ‘Lieve God, wilt U mij, James Acton, alstublieft sparen, zodat ik terug kan naar Egypte om met Yvette Haddad te trouwen?’

Ik gebruik bij God altijd onze volledige namen, zodat het Hem, te midden van die lawine aan gebeden die Hij tijdens deze oorlog elke ochtend wel zal krijgen, volkomen duidelijk is over wie ik het heb.

Yvette is klein van stuk, levendig en komt uit Alexandrië. Ze is toegewijd. Mooi. Moedig. Ik weet niet of ik lang genoeg in leven blijf om haar nog terug te zien.

Maar wat zullen we een prachtig leven krijgen als dat wel zo is.

‘Amen,’ zeg ik, terwijl het daverende gebulder van de motor mijn hart laat beven in mijn borst.

1

Juli 1974, Engeland

‘Dan rest mij nog één vraag, meneer Acton.’

De man die me heeft uitgehoord leunt voorover met zijn zware armen op zijn knieën; zijn vingers – met dikke bokserknokkels – zijn stevig met elkaar verstrengeld. Alsof elke hand de opdracht heeft gekregen te zorgen dat de andere geen kattenkwaad uithaalt.

‘Namelijk?’

‘Of u bezig bent gek te worden.’

Zijn tong lijkt wel te groot voor zijn mond; hij zwoegt van links naar rechts tijdens het spreken en in plaats van de woorden te vormen zit hij ze eerder in de weg. Een man met een mond vol flanel die zich toch duidelijk tracht uit te drukken. Als hij is uitgesproken hangt de tong over zijn ondertanden, net binnen zijn slappe onderlip. Zijn naam is Frobisher.

‘Gek te worden? Hoezo dat?’

Ik ben wat traag want nogal gebiologeerd door Frobisher – zijn spreekstijl en zijn logge ledematen. Het komt me voor dat deze man, ondanks zijn enigszins misleidende verschijning, een jarenlange ervaring heeft in het boven water krijgen van achtergehouden informatie. Die kan hij waarschijnlijk gewoon ruiken, als een douanehond.

‘Wat denkt u zelf?’ Frobisher grinnikt. ‘Verveling, man! Ga maar na, u bent piloot geweest bij de Royal Air Force. En krijgsgevangene.’

‘Maar dat is meer dan dertig jaar geleden!’ Ik kan mijn verbijstering niet verhullen. ‘Dat lijkt me nu toch weinig relevant.’

‘Het spijt me, maar daar ben ik het niet mee eens.’ Gnuivend leunt hij achterover in zijn stoel. ‘Ik heb zo veel mannen als u voorbij zien komen. U behoort tot een hele generatie, allemaal ex-militairen die aan het einde van de oorlog priester wilden worden, en waarom? Om weer te kunnen vechten voor de goede zaak. Denk maar aan het seminarie – al dat koude water, die orde en tucht en dat strenge celibaat. Heeft wel wat weg van een militair trainingskamp, of niet?’

Daar heeft hij geen ongelijk in: op beide plekken speelden, in wisselende proporties, modderige veldlopen en gebeden een rol. Al waren de gebeden op het slagveld korter en intenser dan in de kerkbanken.

‘Maar ik ben voor de oorlog al tot priester gewijd. En eind 1945 ben ik getrouwd.’

‘Ja, dat weet ik. Met een meisje dat u in Egypte had ontmoet, als ik het wel heb?’

Met zijn kraaloogjes neemt hij me op. Hij had die laatste vraag niet hoeven stellen; hij kent mijn hele dossier uit zijn hoofd, want dingen vanbuiten leren hoort bij ons vak, en dus probeert hij me nu gewoon uit de tent te lokken. Ik kan niets bedenken wat ik over Yvette zou willen zeggen. Niet nu, niet tegen hem.

‘Ja,’ antwoord ik. ‘Wijlen mijn vrouw kwam uit Alexandrië.’

Er volgt een beladen stilzwijgen, terwijl de instantkoffie afhoelt in de kopjes en de gemberkoekjes week worden in de klamme latezomerlucht. Vanachter het glas-in-loodraam doet een zwak zonnestraaltje zijn uiterste best om het kale hoofd van Frobisher te laten glimmen. Voor zover ik weet heeft de aartsdiaken zelfs niet met zijn ogen geknipperd.

‘Meneer Frobisher,’ zeg ik uiteindelijk. ‘Ik heb niets te verbergen.’

Hij trekt zijn lippen in een brede grijns. Ze hebben geen vorm, die lippen; ze zijn overal even dik en hebben geen kleur die ze onderscheidt van de rest van zijn gezicht. ‘Mijn beste man. Geen haar op mijn hoofd die daaraan dacht. Desondanks bent u nu hier en staat u op het punt de West Country te verlaten, nogal plotseling na een dienstverband van, wat zal het zijn, een dikke twintig jaar, precies op het moment dat al uw werk in uw huidige parochie vruchten begint af te werpen, en komt u hier naar Hampshire, naar Upton, dat ondanks de–’

‘Upton en Barrow End. Daar zijn ze heel precies in, volgens mij.’

‘Én Barrow End’ – de grijns krijgt iets angstaanjagends – ‘een gemeenschap die, ondanks haar vele goede kanten, toch moeilijk als uitdagend kan worden beschouwd. Althans, voor een man met uw ervaring. Terwijl u nog geen zestig bent.’ Hij leunt naar voren en neemt zijn bokshouding weer aan. ‘Is het een burn-out? Ik wil maar zeggen, van wat ik over Fulbrook heb gelezen – de bordjes GEEN MESSEN TOEGESTAAN bij de ingang van cafés, mijn hemel–’

‘Het zijn zelfs plaatjes van een mes met een kruis erdoorheen. Voor de ongeletterden.’

‘Nou, kijk eens aan. Dan zou ik het u moeilijk kunnen aanrekenen als u een slaperig dorpje uitkoos om fijn en onopvallend te kunnen instorten.’

‘Ik verzeker u dat ik geen volgende Blakemore ben.’

Charles Blakemore, de voormalige pastoor van Upton en Barrow End, was vier maanden geleden in het harnas ten onder gegaan, geveld door de waanzin. Hij is de reden dat we hier allemaal zijn – ikzelf en de andere kandidaten in de tweede ronde, die achter de indrukwekkende eiken deur zitten te wachten. Het is ons gelukt de horden te nemen, de sollicitatiebrief, de gesprekken met de commissie en het bezoek aan de parochie. Upton – en Barrow End – was precies wat ik ervan had gehoopt: een dorp met een aanpalend gehucht dat nog vóór Willem de Veroveraar op de krijtgrond was gevestigd, met niet bepaald uitbundige bewoners die na lange tijd eindelijk een zekere welvaart hadden verworven, en die me vriendelijk doch ietwat terughoudend de hand hadden geschud, iets waar ik alle begrip voor had. En nu hangt alles af van deze wonderlijke, onbehouwen man met zijn logge tong en zijn directe vragen. Ik kan onmogelijk in alle eerlijkheid beweren dat het er goed voor me uitziet.

‘Ga door, alstublieft.’ Frobisher klinkt plotseling kortaf. Misschien zit hij al met zijn hoofd bij de volgende kandidaat. Of bij zijn lunch.

‘Om u de waarheid te zeggen…’ Ik schraap mijn keel en doe een volgende poging. ‘Om u de waarheid te zeggen zijn het juist die omstandigheden die me aantrokken. De ziekte van meneer Blakemore heeft zich geleidelijk aan ontwikkeld, waardoor de parochie waarschijnlijk al een poosje stuurloos is. Ik zou de mensen graag weer op de rit helpen. Ze wat vrolijkheid en troost bieden. Raad geven. Tijdens mijn bezoek kreeg ik de indruk dat ik hun vertrouwen wel zou kunnen winnen.’

Frobisher heft zijn kin. Het aanzwellende zonlicht valt op het zwarte montuur van zijn bril. Met de moed der wanhoop ga ik door.

‘Ik ben nu tien jaar weduwnaar, meneer Frobisher. Mijn zoon studeert inmiddels aan de andere kant van het land. Ik heb meer dan twintig jaar in Fulbrook gewerkt, ze hebben daar een frisse wind nodig. En ík heb behoefte aan een nieuwe start.’

‘Aha!’ Zijn grote handen laten elkaar los en wrijven elk over een vlezige knie. ‘Nu komen we ergens.’

‘Waar dan?’

‘Het is allemaal goed en wel om uit te leggen wat u Upton te bieden heeft. Maar wat ik wilde weten’ – hij zet zijn woorden kracht bij met een geheven wijsvinger – ‘is wat Upton ú te bieden heeft. En dat heeft u me nu verteld. Een nieuwe start. Dank u, meneer Acton. U kunt binnen een paar dagen een brief van ons verwachten.’

We staan allebei op, en Frobishers opluchting blijkt duidelijk uit de manier waarop hij zijn logge lijf strekt. Ik bereid me voor op zijn klamme, krachtige handdruk. Als hij me loslaat zegt hij plotseling: ‘Wat was ook alweer uw eerste parochie? Waar u direct na de oorlog heeft gewerkt?’

Hij weet donders goed dat mijn eerste parochie Alver Shore was, een zwaar toegetakeld havenstadje aan de kust van Hampshire. Gehoorzaam noem ik de naam nogmaals.

‘Ah, ja. Ligt dat niet in de buurt van Upton? Een half uurtje rijden, toch? Ik zeg dit alleen vanwege de nieuwe start die u wilt maken. Je zou ook kunnen zeggen dat u hiermee juist terug bij af was.’

Alver Shore. Een plaatsje met volgepakte bakstenen rijtjeshuizen die door bommen in puin zijn gelegd – krioelende kinderen in de kraters. Uitgemergelde jonge moeders die schrobden en bakten en de kolen naar huis sjouwden, om ’s avonds tijdens het sokken stoppen door slaap te worden overmand. Oude mannen, hun rug gekromd tegen de zeewind, wroetend in de zwarte modder van de haven, op zoek naar kokkels en mossels ter aanvulling van het gezinsdieet, dat grotendeels uit brood, aardappelen en frisse lucht bestond.

‘Het Alver Shore van 1946,’ zeg ik met een lachje, ‘is een heel ander verhaal dan het moderne Upton van 1974.’

‘Een heel ander verhaal. Maar natuurlijk.’ Hij laat een vreemd, verontrustend lachje horen. ‘Ik moet zeggen, meneer Acton, dat heeft u bijzonder goed verwoord.’

Het begon op een avond, begin mei, nog geen drie maanden geleden.

Het laatste licht sijpelde uit de avondhemel en ik zat aan mijn bureau een preek te schrijven bij kaarslicht, iets wat ik me in de tien jaar na Yvettes dood had aangewend omdat het vlammetje de wereld, al was het maar een uurtje, zo effectief in de schaduw liet verdwijnen. Een paar dagen eerder had ik afscheid genomen van mijn zoon Tom, die, nadat hij zijn eerste jaar aan de universiteit had afgerond, naar Frankrijk was vertrokken voor een hele zomer fruit plukken en rondreizen. Ik was inmiddels helemaal gewend aan Yvettes afwezigheid in bed en vond het zelfs al normaal dat mijn studerende zoon steeds minder vaak langskwam, maar die avond maakte het huis wel een heel verlaten indruk. Terwijl ik daar met mijn pen in de hand beschut in het koesterende kaarslicht zat, viel mijn oog op het laatste nummer van de Church Times, dat nog net binnen de lichtkring lag; mijn blik gleed over de kolom met vacatures en bleef rusten op de frase ‘landelijke parochie, Hampshire’. Het drong toen niet eens echt tot me door.

Maar later die avond, toen ik mijn gebruikelijke gebeden zei voor het slapengaan, voelde ik een zekere spanning in mijn binnenste, ik voelde iets trekken – of was het duwen? Kwam het van buitenaf of was ik degene die iets zocht? Ik wist het niet zeker. De volgende ochtend had dat gevoel zich samengebald tot een dermate dringende boodschap dat ik er wakker van werd.

Het is tijd om te gaan.

Tom en ik waren blij geweest dat we na het verlies van Yvette in Fulbrook konden blijven. Dat industriestadje op een half uurtje van Bristol was het enige thuis dat Tom ooit had gekend. Hij was tien toen zijn moeder overleed – we hadden het allebei nodig om ons vast te klampen aan de slingerende reddingssloep van de vertrouwde omgeving en de dagelijkse sleur. Inmiddels was hij een uit de kluiten gewassen rugzakstudent met een heel leven dat zich aan hem openbaarde in Norwich, aan de andere kant van het land, waar hij soepel het trappetje van de National Express-bus op was gesprongen. Hij had Fulbrook niet meer nodig. En opeens, ondanks alle herinneringen, wapenfeiten en hechte vriendschappen, gold dat nu ook voor mij. En dat allemaal vanwege die alarmerende, bijna dierlijke drang die zich op die stille avond vanuit de kaarsvlam had gemanifesteerd. Ik kon het zelf niet eens echt verklaren, laat staan dat ik het aan mijn aartsdiaken kon uitleggen. Nou ja, ik zag toevallig die advertentie, en eh… diezelfde avond kreeg ik ineens zo’n gevoel…

Dat zou op Frobisher weinig indruk hebben gemaakt.

Twee weken na het sollicitatiegesprek arriveert er een smalle witte envelop waar in strenge zwarte blokletters op staat: AAN DE ZEEREERWAARDE HEER JAMES ACTON.

8 augustus 1974

Geachte heer Acton,

Het doet mij genoegen u te kunnen mededelen dat uw sollicitatie naar het ambt van pastoor van de anglicaanse Sint-Peterskerk in de parochie Upton en Barrow End, die valt onder het bisdom Winchester, succesvol is geweest.

Wij verwachten dat u uiterlijk op de eerste oktober van dit jaar een aanvang maakt met uw werkzaamheden.

Alle noodzakelijke documenten zullen u in de komende week apart worden toegezonden.

Met vriendelijke groet,

Ronald Frobisher

aartsdiaken

Ik ben, zoals mijn kapelaan Rick dat zegt, ‘perplex’.

Een maand later heeft Fulbrook een nieuwe pastoor gevonden. Hij is jong, buitengewoon opgewekt, speelt gitaar tijdens zijn diensten en houdt van bergbeklimmen. De mensen die bij deze keuze betrokken waren, zijn allemaal bijzonder met zichzelf ingenomen. Ik bemerk een zekere gêne: nu de teerling eenmaal is geworpen willen ze graag dat ik ga, al hun vriendelijke woorden ten spijt.

Op een dag, half september, ben ik haastig aan het inpakken als er nog een belangrijk poststuk wordt bezorgd. Het is een ansichtkaart uit Cahors: de bogen van een middeleeuwse brug boven een brede rivier onder de Zuid-Franse zon. Maar de postzegel is Engels.

Ha pap. Ben weer in het land. Net verhuisd naar huis in Norwich. 12 minuten fietsen van de uni. Het was hard werken met die wijnstokken maar heb wel poen en ’n stoer kleurtje! Heb nu ook telefoon maar vorige huurders hebben rekening niet betaald >> word misschien binnenkort afgesloten. Dus bel me gauw!!

Een telefoonnummer, en dan: Liefs, Tom.

Ik draai het nummer meteen. Eigenlijk zou ik me moeten bezighouden met de bijbelstudiegroep die over een paar minuten op de stoep staat, maar ik kan het niet laten.

De beltoon stopt. ‘Allô?’ De stem is jong, Frans en vrouwelijk. ‘Wat kan ik voor u doen?’

‘Eh,’ antwoord ik verschrikt. ‘Kan ik Tom Acton spreken?’

‘Ogenblikje. Ik zal hem halen.’

Een krakerig, frommelig geluid, en een heleboel schor keelgeschraap. Dat klinkt niet alsof de jonge vrouw erg ver hoeft te lopen om hem te vinden.

‘Hallo?’ zegt mijn zoon met een lager, heser stemgeluid, maar nog steeds duidelijk herkenbaar.

‘Tom, lieverd!’ barst ik los. ‘Je bent er weer!’

‘Pa!’

Een uitroep van vreugde. Mijn hart zingt.

‘Bel ik gelegen?’ vraag ik, nog steeds glimlachend.

‘Dat was Florence,’ zegt die hese jongeman van mij. ‘Ze… ze is mijn vriendin.’

‘Ze heeft uitstekende telefoonmanieren.’

‘Ja. Dat was ook het eerste wat mij opviel.’

‘Tom…’ Ik hoor de voordeur opengaan en er klinkt geroezemoes in de hal. Rick laat het bijbelgroepje binnen. ‘Terwijl jij weg was heb ik… heb ik besloten uit Fulbrook weg te gaan.’

‘Weggaan? Pa, gaat het wel goed met je? Je bent toch niet uit het ambt ontzet omdat je het zilver hebt gestolen?’

‘Nee, ik heb een nieuwe parochie. Een dorpje in Hampshire, het heet Upton.’

Hij blaast langdurig zijn verbazing uit in de hoorn. ‘Hampshire, dat is mijlenver… dat is een andere dinges, toch?’

‘Een ander bisdom, ja. Ik ga over een paar weken verhuizen.’

Stilte. Achter hem hoor ik het gedempte, dringende stemgeluid van Florence.

‘Pa,’ zegt hij uiteindelijk, ‘wij moeten er nu vandoor… Maar hoor eens, het semester begint pas in oktober. Ik kan je komen helpen. Als jij me ophaalt in Southampton rijden we samen naar je nieuwe huis. Je hebt mij tenslotte ook geholpen.’

Hij bedoelt toen we naar de universiteit van East Anglia reden, een jaar geleden, aan het begin van zijn eerste semester. Vierhonderd kilometer naar het oosten met een glanzende theeketel en een gloednieuw dekbed in de kofferbak. Ik was helemaal voor dekens, maar hij wilde per se een dekbed. Blijkbaar had niemand meer dekens.

‘Dat is heel aardig van je, Tom…’

‘Toe nou, pa. Dat is wel het minste wat ik kan doen.’

Plotseling genereus. We zijn nu twee mannen, begrijp ik. Gelijken.

Tegen het einde van mijn tijd in Fulbrook verzamel ik mijn vrienden en collega’s om me heen en ontkurk een heleboel flessen wijn. Ze vertrekken laat, enigszins aangeschoten, met een stortvloed aan lieve woorden en omhelzingen. ‘Je bent een hondsvot, James,’ zegt een dierbare vriendin met wilde haren, terwijl ze me zachtjes en met rinkelende armbanden tegen mijn borst stompt. ‘Echt een hondsvot, om ons allemaal zo in de steek te laten.’

‘Van in de steek laten is geen sprake, Maureen,’ antwoord ik lachend, omdat de parochie in zulke veilige handen is.

‘Jazeker wel,’ zegt ze, waarna ze het pad af wankelt.

De avond voordat ik Tom in Southampton tref, laad ik met hulp van Rick en een stel potige parochianen mijn spullen in een gehuurde verhuiswagen. We beginnen met de onhandigste objecten. Het is me nogal een klus.

‘Wat een rotding,’ zeg ik tegen Rick, terwijl we de bank over de vloer van de vrachtwagen schuiven. ‘Ik kan me niet herinneren dat hij zo zwaar was toen ik hierheen verhuisde.’

Hij grijnst. ‘Banken worden zwaarder in de loop der jaren. Dat weet toch iedereen.’

Het laatste wat de vrachtwagen in gaat is een gigantische leren leunstoel. Ricks ogen zien rood achter zijn brillenglazen.

‘Ik weet nog dat ze altijd een dutje deed in deze stoel,’ zegt hij. ‘Voordat ze bedlegerig werd. God zegene haar.’

Ik sluit mijn ogen en krijg ineens een visioen van een hete woestijnhemel en een vrouw, heel jong nog, die over het stenige zand naar me toe loopt. ‘God zegene jóú, Rick,’ zeg ik.

2

Yvette 8 januari 1964

Hij hield mijn hand vast in het stof. Dat was de eerste keer dat hij me aanraakte.

Elke keer als het gebouw schudde, viel er meer kalk van het plafond. Mijn ene hand lag op de schouder van mijn zus en James hield mijn andere vast. Bij elke bom die neerkwam verstevigde hij zijn greep.

Hij had daar helemaal niet moeten zijn.

Natuurlijk kenden James en ik elkaar toen al. Maar dit hand-vasthouden, in angst en duisternis, moet eerst worden genoemd. Dat maakte zo’n indruk! Terwijl ik dit schrijf, zo lang daarna, proef ik het stof weer op mijn lippen.

Ik zei dat James daar niet had moeten zijn. Maar het was april 1942, en er bevonden zich maar bijzonder weinig mensen op de plek waar ze hadden moeten zijn. Half Alexandrië was naar het platteland gevlucht vanwege die ondraaglijke bombardementen, en in hun plaats kwamen massa’s vreemdelingen van allerlei pluimage, zowel militairen als burgers. Mijn moeder wrong voortdurend haar handen. ‘Ik kan heel wat hebben,’ riep ze dan uit, ‘maar dit zootje ongeregeld is gewoonweg niet te harden!’ Ik moest erom lachen. Alsof sociale ontheemding het ergste gevolg was van de gevechten.

Mijn spot deed Maman niets. Als het geen oorlog was geweest, beweerde ze, zou mijn zuster Célia met een aardige, vertrouwde, Franssprekende jongeman uit een Levantijnse zakenfamilie als de onze zijn neergestreken, bij voorkeur in een villa in Cleopatra, hetzelfde lommerrijke deel van Alexandrië waar mijn ouders woonden, zodat zij – Maman – alleen maar de hoek om hoefde om haar te bezoeken. Célia zou haar kinderen Maurice, Philippe en Lucette noemen, ze zouden allemaal samen naar de mis gaan en alles zou eeuwig zo blijven.

Maar Célia had dit scenario verstoord. Ze was in 1940 zwaar en reddeloos verliefd geworden op Peter Ingram, een Britse Hurricanepiloot van het 274e squadron. Nu, twee jaar later – tot nog toe had Peter de oorlog overleefd – ging ze met hem trouwen.

Mijn ouders waren enorm gespannen. Maman kwam geen dag door zonder huilbui en mijn vader zat de hele avond te kettingroken, terwijl er midden op zijn voorhoofd een dikke, zorgwekkende ader klopte. Ze waren zeer gesteld geraakt op Peter, snap je, na die eerste schrik. Maman huilde omdat ze elke nacht droomde dat hij doodging – bepaald geen denkbeeldig scenario, maar onder deze omstandigheden was dit volkomen nutteloos. Papa rookte om dezelfde reden. Al was hij wel van mening dat Célia met Peter een allesbehalve rampzalige keuze had gemaakt, mits Peter uiteraard in leven bleef. Mamans familie woonde al eeuwen in Egypte, maar die van Papa was pas tachtig jaar geleden uit Sidon overgekomen, en hij was zich bewust van de veranderlijkheid der dingen. ‘Jij denkt dat alles eeuwig zo doorgaat voor mensen zoals wij,’ zei hij altijd tegen haar toen ik nog klein was. ‘Alsof Alexandrië een oude tante is die elk voorjaar met Sham El-Nessim opduikt, met schalen vol eieren voor de picknick, terwijl ze met een geheven vingertje tegen de jongeren zegt: Haha, jullie dachten vast dat ik al dood was. Maar ooit komt er een eind aan. Let op mijn woorden.’

En Papa had gelijk gekregen. Er was een einde aan gekomen. Alexandrië, Alexandrie, waarmee ik de stad van mijn jeugd bedoel, bestaat alleen in het verleden. Célia en Peter vertrokken naar Australië, James en ik naar Engeland, Maman en Papa naar Nice. In 1952 waren we allemaal weg, hadden we allemaal ons leven (en ons geld, laten we het geld niet vergeten) in eigen hand genomen en de sprong gewaagd. We waren geland in vreemde landen, hadden ons daar geworteld, hielden van elkaar, en de jongeren kregen kinderen.

Liefde en kinderen. Dat zijn de belangrijke zaken. En niet opgeven. Aangezien onze ouders zich hadden overgeleverd aan respectievelijk huilen en roken, namen Célia en ik het op ons om haar bruiloft te organiseren. Het 274e squadron had, quelle miracle, de hele maand vrij gekregen omdat het zich tijdens de laatste terugtocht helemaal te pletter had gevlogen en gevochten, en dus hadden Célia en Peter die kans met beide handen gegrepen. Ik had het gelukkige paar ertussen weten te krijgen in de St. Mark’s voor een anglicaanse huwelijksceremonie, en de theesalon van het Metropole geboekt voor de receptie. Het enige wat we op de avond voor de grote dag nog hoefden te doen was ons tot in de puntjes kleden en naar een heerlijk rustgevend pianorecital gaan.

Peters getuige, Alastair Pearce, zou meegaan. Ik was erg dol op Alastair. Mijn ouders hadden van meet af aan bevolen dat Célia en Peter voortdurend moesten worden gechaperonneerd, en met Alastair en mij erbij vormden we een viertal. Célia, die op het English Girls’ College had gezeten, sprak zeer verdienstelijk Engels (al zou je dat niet zeggen, gezien de hoeveelheid tijd die Peter en zij sprakeloos van verliefdheid doorbrachten in een gulden zwijgen). Maar mij had Maman, om te zorgen dat we elkaar niet in de haren vlogen, naar het Lycée Français gestuurd, waar Engels werd onderwezen door de lens van de absolute superioriteit der Franse cultuur: grammaticaal perfect, verstoken van elk idioom, zonder belangstelling voor de klanken ‘h’ en ‘th’, en met een sterke, kelige Franse ‘r’. (Probeer als Franstalige maar eens snel de woorden thoroughly horrid uit te spreken.) Hoe dan ook, daar maakte Alastair al snel korte metten mee: omdat hij geen woord Frans sprak moest ik de toon aangeven in het Engels, en algauw was ik vertrouwd, of liever gezegd at home, met geweldige woorden als scrounge en wizard, evenals met zinsneden als use your loaf en piece of cake, die ik onweerstaanbaar vond. Daar kwam bij dat Alastair getrouwd was, wat het leven aanzienlijk vergemakkelijkte, aangezien hij een rossige bonenstaak was, heel vriendelijk en zachtaardig en volstrekt niet mijn type, en als de jongens verlof hadden brachten we samen – strikt volgens de Haddad-regels der deugdzaamheid – een, zoals ik al snel leerde, mieterse tijd door.

Dus daar zaten we in de voorkamer te wachten tot Alastair ons zou komen ophalen voor een ontspannend avondje muziek. Célia in een charmante deux-pièces – ze keek voortdurend op haar piepkleine nieuwe horloge (dat met zes bandjes in verschillende kleuren in een doosje had gezeten, waaronder wit, voor de volgende dag). Ik keurig uitgedost in een donkerblauwe hemdjurk – terwijl ik elke keer dat ze een blik op haar pols wierp zei: ‘Lieverd, het is nog voor zevenen en hij komt heus niet te laat.’

En inderdaad, stipt op tijd werd er gebeld en holde ik naar de deur. ‘Zie je wel?’ riep ik. ‘Ik wist wel dat hij je niet zou laten zitten!’

Op de stoep stond een zwartharige, somber uitziende vreemdeling van gemiddelde lengte, met zijn hoed in zijn hand en gekleed in een gestreken en gesteven luchtmachtuniform.

‘Het spijt me vreselijk,’ viel hij met de deur in huis. ‘Alastair is opgehouden bij Growler. Dus het is me een eer dat ik u vanavond in zijn plaats naar het concert mag brengen.’

Mijn verbazing was zo groot dat hooguit de helft van deze informatie tot me doordrong; ik nam hem woordeloos mee naar binnen, waar hij zijn aankondiging herhaalde – opvallend genoeg leek hij eerder een dienstmededeling aan het voltallige 274e squadron te doen dan twee vrouwen in een woonkamer toe te spreken. ‘O, mijn naam is trouwens James Acton,’ zei hij er dit keer achteraan, waarop we elkaar allemaal de hand schudden.

Het kon me niet schelen hoe hij heette. Ik dacht: jemig, Peter, je had toch wel iemand kunnen vinden die een beetje meer op Alastair leek? Dat was halfgaar van me, maar vrolijke, blonde piloten waren er immers te over? Ik wilde zo graag dat alles naar Célia’s zin zou zijn dat ik bijna de club had opgebeld om Peter te vragen de avond te komen redden, maar hij was bijgelovig en wilde haar op de avond voor het huwelijk niet zien.

‘Hè get,’ zei Célia toen ze het nieuws hoorde. ‘Moet hij weer trainen? Wat heeft hij toch altijd een vreselijke pech.’

Dat was waar. Alastair leek veel vaker dan Peter op het laatste moment nog te moeten blijven of te worden teruggeroepen van verlof. Maar gelukkig was Peter er nog wel. Célia kende een jonge vrouw van wie het huwelijk drie keer was uitgesteld.

‘Wat is Growler?’ waagde ik het te vragen.

‘Gerawala,’ zei Célia, die haar kin een stukje de lucht in stak. ‘Dat is een vliegveld, Yvette.’

Ik gunde haar haar trots op haar kennis van vliegvelden.

‘Niet ver van Marsa Matruh,’ voegde James Acton er met een ernstig gezicht aan toe.

‘Dank u,’ zei ik dommig.

Op dat moment kwamen Maman en Papa de trap af, waarop het nieuws ten derden male werd overgebracht. Papa gedroeg zich zoals gebruikelijk enorm charmant en vriendelijk. Maman trok een pruillip, keek om zich heen en zei: ‘Mais oú est Alastaire?’ alsof hij zich misschien voor de grap achter de bank had verstopt. Ik was woedend op haar, maar Célia richtte simpelweg de volle kracht van haar schoonheid op James en bedankte hem met een stralende glimlach.

Nog even over die schoonheid van Célia: Célia lijkt totaal niet op de rest van ons gezin. Je zou haast denken dat ze een wisselkind was, ware het niet dat haar gezicht ergens in elke generatie van mijn moeders familie wel een keer opduikt, als een pas geslagen munt. In onze tijd hadden we, behalve Célia, ook nog tante Monique, die in Caïro woonde – ik zeg tante, maar eigenlijk was ze een nicht van Maman. Toen ik klein was kwam tante Monique ’s zomers speciaal naar Alexandrië, zo leek het, om mij te laten zien hoe mooi Célia zou worden als ze eenmaal volwassen was. Ik daarentegen was – en ben – een reebruin, ielig persoontje met miezerige armen en benen – ergerlijk genoeg, want ik ben feitelijk best sterk – en mijn boezem heeft eigenlijk geen bustehouder nodig. Haar: onopvallend donkerbruin, ogen idem, zonder enige stralende charme, en geloof me, ik wist wat stralende charme was. Als kind gaf ik lucht aan mijn jaloezie door middel van kwaadaardige vergelijkingen: het haar van mijn zusje is zo zwart als Quink-inkt, haar ogen zijn net twee kommen chocoladetaartmix, haar lippen hebben precies de kleur van een vertrapte framboos onder een schoen waarmee iemand de hele kamer rond heeft gelopen. Maar Célia maalde daar niet om, ze zeilde gewoon als een boegbeeld voort met haar fijnbesneden profiel en haar sierlijke hals, terwijl haar boezem en haar billen jaar na jaar geleidelijk aan voller, welgevormder en weelderiger werden. In de rijkere echelons van onze kleine gemeenschap, mensen met veel meer sociaal cachet dan wij, werd wel gezegd dat alleen lelijke meisjes met luchtmachtpiloten trouwden, omdat niemand anders ze wilde hebben. Ha! Dat konden ze nu niet meer beweren. Er staat een foto van Célia op mijn toilettafel, eentje die ze een paar maanden geleden heeft gestuurd. Ze zit met Peter en de jongens in hun tuin – of backyaad, zoals de jongens zeggen – met een zonnebril, bruinroze lippenstift en haar haar in een welvende bob in de stijl van die arme Jackie Kennedy, en ze ziet er gewoonweg hemels uit. Peter en zij zijn van plan deze kant op te komen, maar het is zo’n enorme reis vanuit Adelaide en ik ben op dit moment echt niet zo goed in orde. Ik wil weer fit zijn tegen de tijd dat ze komen.

Hoe dan ook. Nadat Célia definitief had afgerekend met de lompheid van Maman liepen we naar de auto. De halve gevel van het huis werd destijds door de jasmijn bedekt en de allereerste bloemen kwamen uit. De jasmijn maakte zich niet druk om de oorlog. Die bleef gewoon bloeien.

Op onze straatlantaarns was zo’n dikke laag blauwe verf gesmeerd dat ze ternauwernood zichzelf verlichtten, maar in de lucht hing het schijnsel van de maan die achter de huizen opkwam en bij de kruising stond een palmboom, als een soort wegwijzer. Célia ging achterin zitten en James nam de bijrijdersstoel, naast mij. Ik startte de motor en talmde even met mijn voet boven het gaspedaal.

‘Is dit een Citroën?’ vroeg James.

‘Ja, een vijftien,’ zei ik zo achteloos mogelijk. ‘Ik mag er van Papa in rijden, zelfs tijdens de verduistering.’ Vroeger ging ik altijd met Papa naar de mekaniki, dan zette hij me op zijn schoot zodat ik zijn oude auto met ronkende motor de werkplaats uit kon sturen – ik zal toen een jaar of acht zijn geweest. Ik voelde me toen net een mahout op een oorlogsolifant, die zich een weg baande door de rijen roffelende trommels.

‘Klaar…’ zei Célia, die bij het schijnsel van haar sigaret op haar horloge tuurde. ‘Af!’

Ik trapte op het gas en we scheurden weg van het trottoir. De wijzer vloog omhoog naar vijftig, tachtig, negentig. ‘Nu!’ riep ik, toen we de honderd kilometer per uur bereikten.

‘Zevenentwintig,’ zei Célia mistroostig.

‘Die verrekte oorlogsbenzine.’ Ik minderde vaart en kwam met licht gierende banden bij de kruising tot stilstand. De Citroën werd verondersteld binnen twintig seconden de honderd te halen, maar dat was al in een eeuwigheid niet meer gelukt. Ik draaide de hoofdstraat op. Op de boulevard langs de zee, iets verderop, reed een tram voorbij. Ik wierp een blik op James. Die zat met stramme kaken en zette zich schrap met één hand tegen het dashboard.

‘O, nee.’ Ik sloeg mijn hand voor mijn mond. ‘We hebben je niet gewaarschuwd.’

‘We wilden onze tijd verbeteren,’ zei Célia. ‘Wat zijn we toch vréselijk.’

‘Helemaal niet,’ wist James met opeengeklemde lippen uit te brengen. Waarop wij, twee akelige, onnozele wichten, in een hysterisch gelach uitbarstten.

Om het goed te maken reed ik met de snelheid van een lijkwagen over de Corniche. Ik werd nota bene ingehaald door een huurkoetsje dat werd voortgetrokken door een sukkelig paard met geheven hoofd en oogkleppen op, het rijtuig zat vol Australiërs die honend floten en klapten – vrouw achter het stuur – terwijl ze ons voorbijreden. De promenadecafés lagen in de schaduw onder de enorme schijnwerper van de maan, die de zee in een maliënkolder veranderde. Ik was blij met het gebulder van de Citroën. Je had een wanklank nodig, anders kreeg die schoonheid iets belachelijks. Als ’s zomers de zon opging en het water gewichtloos leek te rimpelen onder een gouden waas, was een beetje visstank onontbeerlijk.

Uit wroeging over mijn roekeloze gedrag en het feit dat ik hem zo kakelend had uitgelachen, deed ik een poging James Acton voor me te winnen. ‘De pianist is Edouard Shama,’ zei ik. ‘Een van onze oudste vrienden en tevens de… Célia, wat is entremetteur?’

‘Koppelaar.’

‘De koppelaar van Célia en Peter. Niet bewust, natuurlijk. Maar als Peter en Alastair die avond niet naar de Parisiana waren gegaan om Edouard te horen spelen, zou Peter Célia nooit hebben ontmoet. Wij gaan haast nooit naar nachtclubs, snap je. Maar Edouard had ons uitgenodigd, en ziedaar! Hou je van piano, James?’

Ja, hij hield van piano. ‘Als het even kan ga ik naar Gina Bachauer luisteren, in de Rue Rassafa.’

‘Ah, madame Gina!’ riep ik. ‘Die is geweldig, hè? En heb je monsieur De Menasce weleens horen spelen? Hij speelt soms samen met madame Gina. Sommigen luisteren misschien liever naar madame Gina alleen, maar per slot van rekening is het zijn huis. Of liever gezegd, zijn paleis. Heb je die wandtapijten gezien? En o hemel, die theepartijtjes achteraf! Als Célia en ik die millefeuilles zien moeten we op onze handen zitten. De strijd tussen ijdelheid en vraatzucht, snap je wel. Speel je zelf ook?’

‘Vroeger was ik best goed. Maar hoe meer ik studeer, hoe slechter ik word.’

‘O, dat kan toch niet.’

‘Heus wel. Ik zal moeten stoppen voordat ik mijn vaardigheden helemaal kwijtraak.’

‘Maar James, dat is toch belachelijk!’ Ik kreeg de slappe lach. Zo opgelucht was ik dat ik hem grappig vond. Misschien werd het toch nog een leuke avond.

Het concertzaaltje, dat deel uitmaakte van een zeer oud, zeer muzikaal instituut, bevond zich op de eerste verdieping, waarvoor we een halfronde marmeren trap op moesten, en de vleugel stond zo te glanzen en te blinken dat het hout haast rood leek in het gedempte licht. Ik ging tussen Célia en James in zitten. Terwijl we wachtten tot het concert begon, wierp ik nu en dan een tersluikse blik op hem. Hij staarde stilletjes voor zich uit met een ernstige, beheerste uitdrukking op zijn gezicht; ik zag al voor me hoe hij aan de studie zat. De boeken waren vast en zeker dik en in leer gebonden. In tegenstelling tot Peter, die blond was, had hij zwart haar. Zijn ogen waren blauw, net als die van Peter, maar het was me al opgevallen hoe donker ze waren; dit was meer Delfts blauw, met zwarte wenkbrauwen erboven.

Op dat moment werd het stil in de zaal. Edouard ging aan de piano zitten en begon met het recital.

Debussy, daarna Chopin – wat een romantische gevoelsuitbarsting was dit, perfect voor Célia’s laatste avond. Toen kwam, zonder pauze, de Poème van Chatsjatoerjan. Edouard toverde vlotweg het maanlicht tevoorschijn op het water, sloeg het aan flarden met een flinke golf zware akkoorden en bracht het vervolgens terug in de vorm van glimpjes wit die op de rimpelingen van een diep, donker meer dreven. (Ik kan het niet helpen. Ik ben dol op dat stuk.) Tegen het einde, toen ik totaal in vervoering was, kwam er ineens een vreemd gezoem uit de piano. Was er een snaar gebroken in het lage register? Het gezoem veranderde in gejank. Nee, het kwam niet uit de vleugel. Het gejank werd luider en zwol aan tot het geloei van een luchtalarm. Edouard zei: ‘Ah, c’est pas possible’ en haalde zijn handen van de toetsen.

Er zat niets anders op. De directeur en de zaalwachters van het instituut stonden erop dat we beschutting zochten. Edouard beende woedend naar buiten. ‘Die verdomde vliegtuigen, ik ga naar huis,’ zei hij, terwijl hij de armen die hem wilden tegenhouden en de smeekbeden of hij niet wilde blijven wegwuifde. Ik kon het hem niet kwalijk nemen.

De rest, een man of dertig, veertig, stond op en week uit naar de kelder. Daar gingen we op de vloer zitten, met onze rug tegen de ruw gepleisterde muur. Mensen haalden kranten, boeken, kussens tevoorschijn; ik had er niet aan gedacht om iets mee te brengen. Het was per slot van rekening de avond voor Célia’s huwelijk, en ik had domweg geen rekening gehouden met een luchtaanval. Weer zat ik tussen Célia en James in. Hij hield zijn hoofd schuin en staarde naar het plafond. Ik vond het onprettig als mensen dat deden. Als je geen aandacht schonk aan het plafond, zo was mijn overtuiging, dan was er ook minder kans dat het naar beneden kwam.

Om ons heen werd de menigte onrustig. Het leek me zo langzamerhand dat we evengoed naar huis konden gaan, net als Edouard. Tien tegen een dat hij thuis in zijn flat zat te foeteren. Hij had de Poème intussen best tot het einde kunnen spelen. Hij had het hele stuk nog wel een keer kunnen uitvoeren. Wat zou ik daarvan genoten hebben.

‘Daar zijn ze eindelijk,’ zei iemand, waarop het stilviel in de kelder.

‘Italiaans,’ mompelde James. ‘Misschien een Kingfisher.’ Ik vond het ook niet fijn als mensen vliegtuigen determineerden.

Ik luisterde en wachtte tot het geluid van de motor sterker werd en daarna afnam, zoals altijd wanneer de toestellen in noordelijke richting overvlogen, op weg naar de haven. Maar het gebulder werd steeds luider en lager. Het had er zin in.

Het kabaal was niet meer te harden. Een, twee seconden, toen klonk het recht boven ons. Nu een ander geluid, dit keer te groot om te kunnen horen. Dit was alleen te voelen.

De knal raakte mijn hoofd zowel vanbinnen als vanbuiten. De druk was dodelijk. Ik trok Célia tegen me aan maar had geen tijd om haar te vertellen dat ik doodging, want toen dreunde de vloer alweer van de volgende bom en gilden we het uit in elkaars oren.

Het ene na het andere vliegtuig kwam over. Nog een bom, en nog een. Stukjes van mijn leven lieten los en dreven weg. Ik reikte als tienjarige omhoog om een abrikoos te plukken uit de boom in de tuin in Muntaza. Tegelijkertijd werd ik door een wesp in mijn vinger gestoken en scheurde mijn oude jurk, de enige die ik mooi vond, van oksel tot middel kapot. Een volgende bom, en daar lag ik als veertienjarige op mijn zij terwijl de spieren in mijn binnenste zich krampachtig samentrokken rondom de verse wond van mijn blindedarmoperatie, en gilde ik: ‘Dieu, aie pitié de moi’ – Heer, ontferm u over mij – want de krampen waren zo heftig dat mijn hechtingen bijna losschoten. En ze bleven maar komen. ‘O,’ schreeuwde ik toen en nu: ‘Dieu, aie pitié de nous’ – Heer, ontferm u over ons. En al die tijd hield James mijn hand vast en klemden zijn vingers zich om de mijne.

Eindelijk hield het op. Het plafond had het gehouden. Ik besefte dat het gebouw, ondanks al dat lawaai, niet rechtstreeks was geraakt. Omdat ik even helemaal niets meer hoorde, schudde ik mijn hoofd en slikte. Toen mijn oren open plopten hoorde ik hevig gehoest en gehuil. Hier en daar flakkerde een gezicht op, aangelicht door een lucifervlammetje of een aansteker. Het hadden mensen uit een schilderij van Goya kunnen zijn, met grimmig vertrokken gezichten vanwege de ellende van de oorlog. Op mijn lippen zat een dikke korst stof. Ik wilde mijn mond afvegen, maar ook mijn handen waren smerig.

Naast me kwam Célia in beweging; ze bracht haar handen naar haar hoofd. Ze zei: ‘Hè verdomme, nou moet ik mijn haar wéér wassen.’ Haar stem klonk luid, zangerig en niet eens zo heel boos, alsof ze in haar slaapkamer lag te luieren en mij vanaf de andere kant van de overloop toeriep.

‘Lieverd,’ kraakte ik. ‘Maak je nou maar geen zorgen over je haar.’

‘En ik krijg het nooit meer op tijd droog,’ verklaarde ze, alsof ik niets had gezegd.

‘Ga even liggen, lieverd, leg je hoofd maar in mijn schoot,’ zei ik, waarop ze me woordeloos gehoorzaamde en in slaap viel.

‘Ze is in shock,’ zei James.

‘Weet ik.’

Het gehuil was afgezwakt tot gemompel en gekreun. De mensen begonnen te praten. Iemand zei: ‘Nu zal het wel niet lang meer duren tot het sein veilig wordt gegeven’, waarop anderen instemmend reageerden.

‘Gaat het, Yvette?’ hoorde ik James vragen.

‘Ja,’ zei ik. ‘Ik geloof het wel. Met jou ook?’

‘Ja.’

Hij hield niet langer mijn hand vast. Ik wist niet zeker wanneer hij die had losgelaten. Ik had hem wel willen bedanken. Maar het handvasthouden hoorde bij het bombardement, en dat was nu voorbij.

En dus zei ik: ‘Mooi.’

Ik stelde me de ingestorte St. Mark’s voor, waar die prachtige stenen fries – die me altijd deed denken aan een rij palmiers – vanaf de kapotte muren omlaag was gestort. Ineens kreeg ik zin in een palmier, wat vreemd was, want ik vond ze niet eens lekker – het deeg was zowel bladerig als hard. Het bleef aan je tanden plakken. Daarna stelde ik me een met puin gevulde grot voor, midden in het Metropole. En daarna, tot overmaat van ramp, een rookgordijn boven Peters club.

‘James,’ zei ik wanhopig, ‘praat tegen me. Vertel eens iets over… over Hurricanes. Jij vliegt toch ook in een Hurricane, net als Peter en Alastair? Vertel er eens iets over.’

Als hij al verbaasd was, liet hij dat niet merken.

‘Nou,’ zei hij. ‘Hurricanes zijn heel stevige vliegtuigen. Werkpaarden, zou je kunnen zeggen. Voordat wij ze zelfs maar onder ogen krijgen hebben ze al meer dan zesduizend kilometer gevlogen. We kunnen er namelijk niet mee boven de Middellandse Zee vliegen, snap je, anders krijgen de Duitsers ze te pakken, dus daarom worden ze verscheept naar Takoradi, in West-Afrika, en vervolgens helemaal teruggevlogen naar Egypte. Sommige piloten raken onderweg verdwaald en hebben dan geen brandstof meer. Andere storten simpelweg neer. Maar de meeste toestellen komen min of meer intact in Heliopolis aan.’

Dat klonk behoorlijk indrukwekkend.

‘En wat nog meer?’

‘De cockpit noemen we het hondenhok. Want dat is een soort houten doos. Trouwens, de hele buitenkant van het vliegtuig is grotendeels van hout gemaakt.’

‘Hout? Je neemt een loopje met me.’ Dat was een uitdrukking van Alastair.

‘Nee hoor. Hout, overtrokken met Iers linnen dat wordt uitgerekt, in de spanlak gezet en geverfd.’

‘Nou ja, James! Iers linnen. Voor een theaterproductie misschien, maar voor een echt vliegtuig?’ Ik grinnikte om deze overduidelijke grappenmakerij. ‘Ik ben heus niet van gisteren.’

‘Daar gaan de granaten dwars doorheen, zonder te ontploffen.’ Ik hoorde de lach in zijn stem. ‘Het is snel en eenvoudig te repareren. Ik verzin dit niet, dat zweer ik.’

‘Lieve hemel,’ zei ik toen dat tot me doordrong. ‘Wat zal Célia daar niet van zeggen… Hoewel, nee, ik vertel het haar toch maar niet.’

‘Nee. Dat geeft burgers niet echt vertrouwen.’

Het geroezemoes om ons heen was inmiddels aangezwollen tot het geluidsniveau in een promenadecafé. Er werden snoepjes en sigaretten rondgedeeld – op de tast welteverstaan – er werden nieuwe vriendschappen gesloten. Als dat zo doorging zouden we het sein veilig niet eens meer kunnen horen, dacht ik bij mezelf.

‘Wat doen jullie in de woestijn als jullie niet in je Hurricane zitten?’

Al mijn narigheid was vergeten.

‘Wat we dan doen? Eens denken… O ja. Vorig jaar heeft mijn commandant een achtergelaten Italiaanse tank in beslag genomen. Hij reed ermee rond en botste op de andere wrakken.’

Ik hapte naar adem. ‘Waarom dat in vredesnaam?’

‘Voor de grap!’

‘Krankzinnig,’ zei ik bewonderend.

‘Bumperen, zo noemden we dat spel.’

‘Ik durf te wedden dat ik best een tank zou kunnen besturen.’

‘Nee nee, Yvette.’ Hij begon te lachen. ‘Jij zou je doodongelukkig voelen in een tank. Die dingen kunnen niet harder dan vijfentwintig kilometer per uur.’

Ik schaamde me diep. ‘Het spijt me zo van ons snelheidsexperiment daarnet. We hadden je moeten waarschuwen.’

‘Ja, inderdaad!’ Hij lachte nog steeds. ‘Ik dacht dat je altijd zo reed!’ We vielen weer stil. Afgezien van de flakkerende vlammetjes hier en daar was het volkomen donker. Célia was totaal van de wereld; haar hoofd rustte zwaar op mijn benen. Ik streelde haar haar en stelde me voor dat ze de marmeren trap van het huwelijk besteeg, met de zware zoom van haar jurk achter zich aan – een wegebbende zijden vloedgolf die door twee geluidloos dichtvallende deuren in een nog ongezien vertrek verdween, waar mademoiselle zou veranderen in madame. Van de daad zelf was ze nog volstrekt onwetend, een indrukwekkende prestatie als je op een meisjesschool had gezeten. Iedereen die denkt dat alleen mannen geobsedeerd worden door seks zou eens luistervinkje moeten spelen bij de onderlinge gesprekken van een willekeurig groepje welopgevoede jonge vrouwen. De feiten kloppen misschien niet allemaal, maar de belangstelling is ongeëvenaard. Célia daarentegen hield dan haar hand afwerend voor haar afgewende gezicht en zei: ‘Alsjeblieft, ik wil het liever niet weten. Als het zover is bid ik wel tot Sainte Julienne de Norwich.’ Hoewel haar vriendinnen op het English Girls’ College dan altijd gilden als zeehonden tijdens het voederen, was ik erdoor geroerd. Tout finira bien, had Sainte Julienne gezegd, dat was bekend. Alles komt goed.

‘James, ken jij Sainte Julienne de Norwich?’

‘Juliana van Norwich? Ja, ik geloof van wel.’ Hij sprak de plaatsnaam uit als Norritch. ‘Heeft zij niet gezegd: “Alles komt goed, alles komt goed, alle dingen komen goed…”? Waarom vraag je dat?’

‘Célia.’ Ik zei het zonder na te denken. ‘Ze is totaal onvoorbereid.’

‘Er is nog tijd genoeg. De trouwerij is pas om drie uur. En voor de zon opkomt zijn we hier weg, daar durf ik mijn hand voor in het vuur te steken.’

‘Ja, natuurlijk. Natuurlijk.’ Ik bloosde diep in het duister.

Een zachte, gegeneerde stilte. Die heel langzaam werd gevuld met zijn begrip. Dat werd geuit door een korte inademing. Ik schaamde me dood.

‘Maak je geen zorgen, Yvette.’ Zijn hand raakte mijn elleboog. ‘Peter is heus niet gek. Hij zal goed voor haar zorgen.’

Ik weet nog hoe zacht het kommetje van zijn hand voelde tegen mijn blote huid. Toen hij zijn hand weer weghaalde, voelde ik het nog steeds.