Hoe Tarzan de Tour de France won

Van dezelfde auteur verscheen onder meer:

De hongergoochelaar (2006)

De Amsterdamse gedichten (2007)

Sterrenlied (2011)

In Memoriam (2012)

Kinderkroniek 1940-1945 (2013)

Lege stad (2014)

Klein geluk – Amsterdam (2016)

Rapenburgerstraat 1940-1945 (2018)

Moeders lopen nooit weg (2020)

Ode aan het ei (2021)

GUUS LUIJTERS

de Tour de France won

Nieuw Amsterdam

© Guus Luijters 2022

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Rouwhorst + Van Roon

Foto omslag © Bettmann/Getty Images

Foto auteur © Tessa Posthuma de Boer

NUR 301

ISBN 978 90 468 2958 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2957 8

Opgedragen aan Tarzan van Breenen (1929-1990)

Voor Ruth, Saar, Evie

‘Who can say

Why To-day

To-morrow will be yesterday?’

Alfred Tennyson

1

In de jaren voor het wachten op de Tour de France begon, wachtte hij op de Olympische Spelen, maar ze kwamen maar niet. Hij wist dat ze bestonden. Zijn moeder had er vaak over verteld. Over de bokser die lang geleden een gouden plak had gewonnen. In het Olympisch Stadion, in Amsterdam nog wel. Hij was een keer in dat stadion geweest. Een griezelig gebouw, vond hij, met lange betonnen gangen die af en toe uitkeken op een voetbalveld in de diepte. Om het voetbalveld heen was een baan waar hardgelopen en gesprongen werd. Hoog boven in het stadion, helemaal aan de rand, wapperden vlaggen. Hij had zijn moeder gevraagd hoe hij heette, de bokser die een gouden plak had gewonnen.

‘Bep,’ zei ze.

’s Avonds was er weleens boksen op de radio, maar dan moest hij naar bed.

Overdag moest hij naar school.

‘Mijn vader was vroeger bokser,’ zei hij tegen de juf, die mevrouw Braam heette en heel klein was.

‘Zo,’ zei mevrouw Braam.

‘Ja,’ zei hij, ‘en er was een bokser die een gouden plak heeft gewonnen. Op de Olympische Spelen.’

Zijn oom had ook meegedaan aan de Olympische Spelen. Dat stond in een boek. Hij was keeper. Bij hockey. ‘Hockey doe je met een stokkie,’ zei zijn vader. Bij hockey waren twee keepers, een voor als de andere niet kon. De Olympische Spelen waaraan zijn oom had meegedaan, waren nog niet zo lang geleden. Maar toch al zo lang geleden dat hij het zich niet meer kon herinneren.

‘Weet je dat niet meer?’ zei zijn moeder. ‘Dat was me wat! Fanny Blankers-Koen! De vliegende huisvrouw! Vier gouden medailles en toen ze thuiskwam, kreeg ze een fiets!’

Hij wist het niet meer. Was hij het vergeten, of had hij het nooit geweten?

In het boek van de Olympische Spelen stond een foto van zijn oom, maar omdat hij een masker voor zijn gezicht had, kon je niet zien dat het zijn oom was. Hij stond voor een doel en had een been uitgestoken. Zijn hockeystick hield hij met twee handen vast. De hockeystick stond in de paraplubak naast de deur waardoor hij binnenkwam als hij bij zijn oom en tante op bezoek was. In de hal lag een groot kleed met kleurige vlakken van vlammend rood en diep donkerblauw met hier en daar een gele veeg. Het kleed was bijna zo groot als de hal.

Als hij op bezoek kwam, telde hij eerst de deuren. De deur naar de keuken, de deur naar de slaapkamer, de deuren naar de wc en de badkamer die je net niet kon zien omdat ze in een gangetje om de hoek lagen, de twee deuren naar de huiskamer, de deur naar de kamer van de oude mevrouw, de deur naar de kamer van Philip, de deur naar de trap die je bracht naar het huis waar tante Anne woonde, en de deur waardoor hij net binnen was gekomen.

‘Wil je oma even gedag zeggen?’ zei zijn moeder.

‘Het is mijn oma niet,’ zei hij. Hij keek liever nog even naar het kleed, waarin je weg kon zakken als in een droom, vooral in het blauw, dat zo blauw was als de hemel vlak nadat de zon was ondergegaan en waarin je, als je niet oppaste, kon verdwijnen.

‘Kom,’ zei zijn moeder. Ze pakte zijn hand en nam hem mee de kamer in, waar de moeder van tante Stella lag, op een bed als een troon. Naast het bed stond de wandelstok waarmee ze tegen de muur sloeg als ze wilde dat er thee werd gebracht of haar kussen opgeschud. Ze was heel ziek en keek altijd boos.

‘Zeg oma eens gedag,’ zei zijn moeder.

‘Dag mevrouw,’ zei hij na enig aarzelen. De oude vrouw keek hem boos aan en zei niets terug.

Zijn oom, die Frederik heette, ‘Frederik Fluweel’ zei zijn vader als oom Fred er niet bij was, had ook het masker nog dat hij droeg op de foto in het boek, en de beenbeschermers.

‘Ik heb die hele bal niet gezien,’ zei hij als hij de foto bekeek, ‘ik zag hem pas toen hij erin zat. Ik stond er meteen naast, het hele toernooi niet meer gespeeld. Als ik op doel had gestaan, hadden we nooit van die Hindoes verloren, nee meneertje, dan was het goud geworden.’

Tante Stella lachte. ‘Ja, maar mooi dat je eruit lag. Tegen België nog wel!’

Oom Fred had niet op doel gestaan, maar hij had wel een bronzen medaille gekregen. Van echt brons.

2

Dagen duurden weken, weken duurden maanden en maanden eeuwigheden in die jaren. Op het schooltje moest je stil in je bank zitten. Vaak met je handen op je rug of op je hoofd, en als je ‘Mooi zitten’ hoorde, sloeg je je armen over elkaar en duwde ze naar voren. In de winter brandde in de hoek van het klaslokaal de grote zwarte kachel. In de zomer stonden de bovenramen open. De banken waren oud en in het blad stonden tekens gegrift, dat waren de letters die je later leren zou. In de ruimte onder het blad zat de lei, waarop je met een griffel een tekening kon maken die je daarna met een spons weer uitwiste. Naast hem in de bank zat Joke Veldman, die pikzwarte tanden had en naar sinaasappels rook.

Het was altijd stil in de klas, behalve als er werd gezongen, maar dat gebeurde niet vaak. Alles duurde lang. De juffrouw liep langzaam tussen de banken door en ging dan achter het tafeltje op de verhoging voor de klas zitten. Vanachter het tafeltje keek ze naar de kinderen en als ze een kind aankeek, zei het zijn naam.

De meeste kinderen hadden rare namen vond hij. De bokser die op de Olympische Spelen een gouden plak had gewonnen, had ook een rare naam. Een bokser die Bep heette. Dat was raar. De bokser op de radio heette Luuk. Luuk van Dam. Dat was een boksersnaam. Bep was geen boksersnaam. De buurvrouw heette Bep, tante Bep. Tante Bep was getrouwd met oom Goof. Oom Goof werkte in een bakkerij en had vaak meel in zijn haar. Als hij op zaterdagmorgen uit zijn werk kwam, deed tante Bep hun fietstassen vol spullen en even later kon je ze dan de straat uit zien fietsen, de kleine Manja bij haar vader in de fietstas, alleen haar hoofd stak erboven uit. Ze gingen naar een weiland waar een stuk trein stond. Daar woonden ze tot ze zondagavond weer naar huis kwamen.

Hij was een keer mee geweest. Achterop bij tante Bep. Ze waren de hele stad doorgefietst tot ze bij het water kwamen achter het grote station. Van daar waren ze met een stoombootje naar de overkant gevaren. Er kwamen grote rookwolken uit de schoorsteen en tante Bep had hem een boterham met kaas gegeven die heel anders smaakte dan de boterhammen met kaas die zijn moeder voor hem maakte.

Het stuk trein stond midden in het weiland, dat helemaal leeg was. Samen met oom Goof was hij een emmer water wezen halen bij de boerderij en ’s avonds sliep hij in een treincoupé die hij helemaal voor zichzelf had. De kleine Manja lag in de coupé bij haar vader en moeder. De volgende morgen had oom Goof hem een schepnetje gegeven om salamanders mee te vangen in de slootjes langs het weiland. De lucht was heel laag en vol wolken en vogels die een verschrikkelijk geraas lieten horen. Voor zover hij kon kijken zag hij niets, op de spits van een torentje heel in de verte na.

Plotseling was hij bang geworden. Hij stond in zijn kaplaarzen bij een sloot, hij zag de waterplanten in het water, de stekeltjes die ertussendoor zwommen en hij wist dat hij zo dadelijk in het water zou vallen om te verdrinken, want hij kon niet zwemmen. Zijn vader had het hem willen leren en had hem aan een touw in het water naast de zeilboot gehangen, diep en donker water. Hij gilde, zijn moeder had tegen zijn vader gezegd dat hij hem uit het water moest tillen, maar zijn vader zei dat hij zich niet zo moest aanstellen en zijn armen moest uitslaan omdat hij anders zou zinken. Hij had net zo lang gegild tot zijn moeder tegen zijn vader begon te schreeuwen en hem klappen gaf met twee handen, waarna zijn vader hem lachend uit het water tilde. Hij bibberde van de kou. Hij huilde, zei dat hij nooit meer zwemmen wou. Zijn moeder wreef hem droog met een handdoek, ze droeg vader op de primus op te pompen, dan kon ze een beker melk warm maken.

‘Hij zal het toch een keer moeten leren,’ had zijn vader gezegd.

En nu was het te laat, hij had niks geleerd, nu zou hij in het water vallen en verdrinken. Luid schreeuwend dook er uit de hoge lucht een vogel op hem af. Hij liet zijn schepnet los en begon te rennen, tot hij viel, voorover in het drassige weiland. Toen hij opkeek, leek het treinstel heel ver weg.

3

De zeilboot lag in een jachthaven op Aalsmeer. Een BM. Oom Fred en tante Stella hadden ook een zeilboot, op dezelfde jachthaven, een Pampus. Op het zeil van de Pampus stond een zwarte driehoek. Op het zeil van een BM stond een omgekeerde regenboog, behalve op het zeil van de BM van zijn vader en moeder, die had net zo’n driehoek als de Pampus van zijn oom en tante. Als hij op de jachthaven was, droeg oom Fred een witte pet, een witte broek en gymschoenen. Tante Stella had een kleurige doek om haar hoofd gewikkeld. Philip had een blauwe zwembroek aan en keek zoals altijd strak voor zich uit.

‘We maken een rondje over de Grote Plas,’ zei oom Fred. ‘Zien we elkaar bij Kudelstaart?’

Zijn vader leek even te aarzelen, toen zei hij dat het goed was.

‘Kom,’ zei hij, ‘dan gaan we de zeilen halen.’

Samen met zijn vader liep hij over de steigers naar de loods met de kasten waarin de plunjezakken met zeilen en touwen waren opgeborgen. Het rook hier schimmelig, net als op de boot. Zijn vader droeg de twee plunjezakken en hij een kleine zak met daarin de hoezen voor de kussens. Op de boot zat zijn moeder bij de primus. Ze kookte water.

‘Is het wel weer voor de Grote Plas?’ zei ze.

‘Natuurlijk,’ zei zijn vader. ‘Jij ook altijd.’

Hij maakte de grote plunjezak open en trok het zeil eruit, de bovenste punt eerst. Terwijl zijn vader het zeil klaarmaakte, keek hij naar de groen gebeitste loodsen langs de steigers en naar de wolken die in het water voorbijgleden. Op het water dreven kleine regenboogjes.

‘Doe je zwemvest om,’ zei zijn moeder.

Zijn vader had de pikhaak gepakt en de boot van de kant geduwd. Ze gleden nu tussen de steigers door naar het open water.

‘Volgens mij moet de buiskap erop,’ zei zijn moeder.

Zijn vader gaf geen antwoord. Hij was het klapperende zeil aan het hijsen en riep dat de steven van de boot tegen de wind in gehouden moest. Toen hij het roer nam, hield het klapperen van de zeilen op en plotseling gleed de boot als vanzelf door het water, tussen de rietkragen door, langs het eiland van ome Toon naar de Grote Plas, waar de kleine golven plaatsmaakten voor lange deining en je overal zeilen zag.

‘Zie je Fred en Stella ergens?’ zei zijn moeder.

Zijn vader schudde zijn hoofd. ‘We zien ze vanmiddag wel,’ zei hij, ‘we hebben afgesproken bij Kudelstaart.’

Hij zat op zijn knieën op een kussen en keek over de rand van de boot naar het water, dat soms groen was en dan weer zwart. Aan het einde van de plas was het einde van de wereld, hield de wereld op en kwam er niets.

Hij vroeg aan zijn moeder wanneer er weer Olympische Spelen waren.

‘In 1952,’ zei ze, ‘dat is over drie jaar. Denk je dat je zo lang wachten kan?’

4

Ze woonden aan een lang brede weg, met een trambaan in het midden. Over de trambaan reden twee trams, de ene ging naar het dorp dat aan het einde van de weg lag, de andere naar zee. De tram naar het dorp bestond uit een wagon, de tram naar zee was lang als een trein en reed in razende vaart, behalve bij hun huis. Daar maakte de weg een bocht die de tram bijna tot stilstand bracht.

Je kon de tram al van ver horen aankomen en dan op het laatste moment vaart horen minderen. Als hij op de stoep mocht spelen, waarschuwde zijn moeder hem altijd voor de tram. ‘En niet oversteken,’ zei ze, waarna ze altijd vertelde over het meisje van de buren van verderop dat wel was overgestoken en onder de tram was gekomen, en een heel eind was meegesleurd. Dat meisje was dood. Ze heette Rita. De dokter die schuin aan de overkant woonde en Israels heette, en die de allerbeste dokter van de stad was, had haar niet kunnen redden. Als hij naar de lange blauwe tram naar zee keek, dacht hij aan Rita.

Vanuit zijn kamertje op de eerste verdieping kon je de trams goed zien. Hij kende de gezichten van de bestuurders van de tram en van de conducteurs en als hij zwaaide, zwaaiden sommige terug. Op het achterbalkon stonden de mannen vaak een sigaar te roken. ’s Zomers, als de mensen naar zee wilden, was het druk in de blauwe tram, maar in de andere tram, die de Kikker werd genoemd, maakte het geen verschil. Als de Kikker bij het eindpunt kwam, werden de leuningen van de stoelen omgeklapt, zodat je vooruit naar de stad reed. Er reed nog een tram naar de stad, de 13, maar hij ging liever met de Kikker.

Hun huis lag met de zijkant aan een riviertje dat ’t Slootje heette. ’t Slootje lag vlak achter het hek dat hun tuin begrensde en paste precies tussen twee rijen huizen in. Van de keuken kwam je met een trapje in de tuin. Er groeiden struiken en er stond een hoge boom. Als je in de boom klom, kon je de trams voorbij zien komen, maar je kon ook over de schutting heen in de tuin van de buren kijken.

In de zomer klom hij vaak in de boom, hij zat dan schrijlings op een tak. Het buurmeisje droeg altijd een korte broek en soms griste ze een naaktslak uit het gras, die ze dan in haar mond stak en opat. Hij had het aan zijn moeder verteld, die er wel van opkeek maar na een tijdje had gezegd dat het van de oorlog kwam. Het meisje, zei ze, had in een kamp gezeten, waar je geen eten kreeg, en omdat ze honger had was ze slakken gaan opeten. ‘En spinnen ook?’ had hij gevraagd. Zijn moeder dacht van wel.

Als je in de gevangenis zat, kreeg je droog brood met spinnenkoppen te eten, wist hij, alleen was het dan geen gewone gevangenis maar een kerker, een onderaardse kerker. Dat had hij in het geheim in een boek gelezen. Als iemand merkte dat je kon lezen, werd je geslagen met een liniaal en moest je iedere dag in de hoek staan. Dus had hij het niemand verteld.

Maar op een dag kon hij lezen. Op de blauwe tram hing een bord met reclame en op een dag wist hij wat er stond: ‘scheepjeswol’. Het was een raar woord, maar het stond er. Tenminste dat dacht hij, want hij kon het niemand vragen. Als hij aan zijn moeder zou vragen wat het was, scheepjeswol, en zij zou vragen waarom hij dat wilde weten, moest hij zeggen dat het op de tram stond, en dan zou ze meteen weten dat hij dat op de tram gelezen had, en als hij dat gelezen had, kon hij lezen, en dat mocht niet. Je mocht pas lezen als je naar de grote school ging, waar je lezen leerde. Daarom hield hij het geheim.

Het boek dat hij in de rommelkamer had gevonden en waarin hij alleen in het geheim las, ging over een kwade ridder die ter kruisvaart was geweest en toen hij terugkwam opgesloten werd in een kerker, waar hij brak water te drinken kreeg en nimmer het daglicht zag. Hoe het meisje van de buren heette, wist hij niet. Als hij riep deed ze alsof ze hem niet hoorde.

5

Van de Olympische Spelen kon hij zich niets herinneren, maar van de kroning van de koningin wist hij alles nog. In de hele stad was het feest. Overal hingen de vlaggen uit en aan de bruggen over de grachten brandden ’s avonds lichtjes, net als aan de Westertoren. De oude koningin werd prinses en de prinses werd koningin.

‘We gaan maandag naar de optocht kijken,’ zei zijn moeder. Oom Fred kende iemand die boven de galerij woonde, vlak bij het Paleis, waar de stoet langs zou komen, en daar mochten ze komen kijken. Hij kwam vaak in de galerij. Zijn grootmoeder had er een winkeltje waar ze kantwerk verkocht, en zijde in alle kleuren, meer kleuren dan je wist dat er bestonden.

Zij vertelde dat de dieren in de galerij, de krokodillen en schildpadden, giraffen en olifanten ’s nachts vaak de stad in gingen en dan langs de grachten naar de haven liepen, waar ze naar de schepen keken die naar Afrika vertrokken, waar ze lang geleden gevangen waren door mannen met netten en geweren.

‘Maar ze zijn toch van steen,’ had hij gezegd. Dat leek maar zo, zei zijn grootmoeder. Overdag deden ze of ze van steen waren, maar als het donker werd, werden ze weer wilde dieren. Ze wilden terug naar huis, maar de schepen wilden ze niet meenemen. Stel je voor, zei de kapitein, een krokodil op mijn schip, die eet alle passagiers nog op. Nee, de dieren moesten maar blijven waar ze waren en dus gingen ze voor het licht werd naar huis om hun plaats in de galerij weer in te nemen.

‘En dan doen ze of ze van steen zijn,’ zei zijn grootmoeder, ‘maar af en toe vergeten ze het even en dan spert de krokodil zijn bek open om te gapen. Heb jij dat nooit gezien?’ Hij had dat nooit gezien, maar vanaf nu zou hij goed opletten. Maar als zijn grootmoeder zei: ‘Kijk, hij gaapt!’, keek hij altijd net te laat.

‘Komt oma ook naar de optocht kijken?’ had hij tegen zijn moeder gezegd.

Maar zijn grootmoeder zou niet komen, daar had ze geen zin in. Ze deed haar winkel op slot en bleef thuis.

‘Het is toch feest?’ zei hij.

Dat was zijn moeder met hem eens, maar als hij wilde weten waarom zijn grootmoeder niet naar het feest kwam, moest hij haar dat zelf maar vragen.

Vanaf het balkon waar ze stonden om op de stoet te wachten, kon je de Westertoren zien en de vlag aan de kroon, die vrolijk wapperde in de wind. Hij had ook een vlaggetje gekregen. Hij stond naast Philip en tussen de kinderen die hier woonden en van wie hij de naam was vergeten. Beneden was het druk op straat. De mensen stonden dicht tegen elkaar in rijen achter de hekken en iedereen leek een vlaggetje bij zich te hebben.

Plotseling hoorden ze rumoer in de verte, dat heel snel dichterbij kwam. De mensen reikten hun halzen en als vanuit het niets kwam de stoet in zicht. Mannen op paarden, sabels die blonken in de zon, veren op hun gouden helmen. Het rumoer veranderde in gejuich, de mensen drongen naar voren en daar was de gouden koets, met de oude koningin en de nieuwe koningin, en de koets met de prinsesjes er vlak achter. De koningin zwaaide en hij zwaaide terug, hij zwaaide naar de prinsesjes en zij zwaaiden terug.

‘De koningin zwaaide naar je,’ zei zijn moeder, ‘zag je het?’

Hij zei: ‘En de prinsesjes zwaaiden ook.’

Ze liepen terug naar huis, hij tussen zijn vader en moeder in.

‘Zou jij geen prins willen zijn?’ zei zijn moeder.

Zijn vader begon te lachen. ‘Prins Tom, prins Tommie de eerste, een mooie naam voor een prins.’

‘Nou, het kan toch,’ zei zijn moeder, ‘als hij met een van de prinsessen trouwt.’

‘Ja hoor,’ zei zijn vader, ‘welke had je op het oog?’

‘Je vader altijd,’ zei zijn moeder tegen hem. ‘Maar wat vind jij? Zal ik het eens aan tante Anne vragen? Die kent de koningin.’

‘Ja,’ zei zijn vader, ‘die gaat iedere maand bij haar op bezoek en dan drinken ze thee uit gouden kopjes, en als ze nodig moet, gaat ze poepen op de gouden wc.’

Hij moest lachen en zijn moeder lachte mee.

‘Laat tante Anne het maar niet horen,’ zei ze, ‘dat jullie zo oneerbiedig praten over de koningin, de oude koningin nog wel.’

6

Tante Anne was de zus van tante Stella en een beetje raar, vond hij. Ze had altijd feestjurken aan en ze liep niet maar schreed. En als ze bij de koningin was geweest, zweefde ze een tijdje. De koningin was heel eenzaam, zei ze, maar gelukkig had ze alle steun van haar schoonzoon, en ze vertrouwde erop dat met Gods hulp alles goed zou komen.

Tante Annes lippen waren rood gestift en de lippenstift was een beetje uitgelopen. Als ze het niet over de koningin had, ging het over Philipje, die ze als haar eigen kind leek te beschouwen en ’s morgens uit bed haalde en ’s avonds naar bed bracht; die ze in bad deed en zijn kleren aan- en uittrok en verhaaltjes voorlas en over wie ze altijd zei dat zijn haar veel mooier was, veel voller dan het haar van andere kinderen. Ze prees hem voor de manier waarop hij zijn eitje had gegeten en zei dat hij veel knapper was, al zou je dat niet meteen zo zeggen. Want het leek misschien of Philipje altijd boos voor zich uit zat te kijken, maar dat kwam omdat hij zich niet thuis voelde tussen de andere kinderen, die vaak heel dom waren en lawaaiig. Philipje stoorde zich daar heel erg aan en omdat hij zo gevoelig was, hield hij liever zijn mond dicht. Maar als hij wat zou zeggen, zou hij iedereen verbazen door zijn wijsheid, zijn fijngevoeligheid.

‘Dolf dit, Dolf dat,’ zei zijn vader. ‘Ik krijg nog eens wat van dat Dolfekind.’

‘Ik wil niet dat je hem zo noemt,’ zei zijn moeder. ‘Die jongen heet Philip.’

‘Niet toen ik hem voor de eerste keer zag,’ zei zijn vader.

‘Ik vind het zo kinderachtig,’ zei ze, ‘om daar iedere keer weer over te beginnen. Min vind ik het, min.’ Ze was zo kwaad dat het leek of ze zou gaan huilen.

Tegen hem zei ze: ‘En jij gaat naar je kamer.’

Hij ging voor het raam zitten, maar de tram reed niet vandaag. De rails lagen verlaten zo ver als je keek, en nog ver daar voorbij, waar de stad ophield en de weilanden begonnen die aan weerskanten van de trekvaart lagen, waar de Haarlemse tram zo dicht langsreed dat het was of je over het water reed. Vlak naast de rails van de Haarlemse tram liepen de rails voor de trein die werd getrokken door een stoomlocomotief, die achtervolgd werd door rookwolken zo groot en zo zwart dat ze je het zicht op de echte wolken benamen.

Met die trein was hij een keer samen met zijn moeder bij tante Anne en oom Wink geweest, die in een pension aan zee logeerden. Het was heel druk op het strand en hij was lelijk gevallen over een scheerlijn van een windscherm, maar oom Wink had hem een zeilboot gewezen die op zijn kant in de golven lag, de donkerblauw geschilderde kiel naar het strand gekeerd.

‘Vorige week vergaan,’ zei oom Wink. ‘Met man en muis. Het waren Engelsen. Wist je dat als je heel goed kijkt, je hiervandaan Engeland kunt zien?’

Oom Wink droeg een wit linnen jasje met rode strepen en een strooien hoed. Op de boulevard had hij een ijsje voor hem gekocht. Hij had gezegd dat hij ijs niet lekker vond, maar dat had oom Wink er niet van weerhouden hem mee te nemen naar de ijskar, waar hij een heel groot ijsje voor hem had uitgezocht, drie bollen in verschillende smaken, vanille, pistache en hazelnoot. Toen zijn moeder en hij met de trein weer terug waren gereden, was oom Wink dood neergevallen op een zandpad in de duinen, tussen de dennenbomen. Zijn strooien hoed had hij nog op.

In de stilte begon de klok van de grote kerk verderop te luiden en bij de sigarenwinkel aan de overkant was het ineens druk aan het worden. De man in de leren jas met de grote tas op zijn borst, bij wie je je gulden om kon wisselen voor kwartjes voor de sigarettenautomaat, kwam handen tekort. Er stonden wel zes, zeven mannen druk met elkaar te praten. Ze droegen een hoed en rookten een sigaar. Op zondag kwamen de mannen naar de voetbaluitslagen kijken, die door de man in de leren jas op een schoolbord werden geschreven.

7

In het kastje onder de vensterbank stond tussen het kompas en de houten propeller die hij van zijn vader had gekregen een kleine verrekijker die vroeger van een tante was geweest, tante Sien. Als hij door de verrekijker keek, kon hij zien tegen wie Blauw-Wit gevoetbald had en of ze gewonnen hadden. Blauw-Wit-DWS 0-1, dat betekende dat we verloren hadden.

Zijn oom Fred was voor Blauw-Wit. Hij vertelde graag verhalen over Koekebakker, de wonderbaarlijke midvoor van de Blauw-Witten, en over hun doelman, die Herman van Raalte heette. Herman van Raalte lustte wel een slokje, zei zijn oom, en hij droeg altijd een groene trui omdat je in een groene trui niet te passeren was. Dat waren de mysterieuze krachten in de sport.

Had hij weleens van een wielrenner gehoord die Piet Moeskops heette? Piet Moeskops was een sprinter en hij had ontdekt dat je om te winnen niet op kop moest gaan rijden. Je moest zo lang mogelijk achter je tegenstander blijven hangen en pas op het laatste moment achter hem vandaan komen. Dan won je altijd. Piet Moeskops won altijd en daarom was hij ook wereldkampioen, want eens een wereldkampioen altijd een wereldkampioen.

En Koekebakker, wilde Tom weten, was Koekebakker ook wereldkampioen?

‘Nee,’ zei oom Fred, ‘maar ik zal je eens wat vertellen.’ Op een keer had Koekebakker van dichtbij op het doel geschoten, in een wedstrijd tegen de Volewijckers, dacht hij, hij wist het niet helemaal zeker, hij dacht dat het tegen de Volewijckers was, maar hun keeper had de bal gestopt. Dus Koekebakker liep terug naar het midden. En terwijl hij terug naar het midden liep, trapte die keeper uit, precies tegen het achterhoofd van Koekebakker. En wat denk je, die bal ging zo het doel in. Koekebakker had een hersenschudding, maar Blauw-Wit had mooi wel gewonnen.

Oom Fred was de baas van een herenmodezaak waar je overhemden en dassen kon kopen, maar ook jasjes en broeken en sokken. Zijn vader kreeg weleens een paar overhemden van oom Fred. Zijn moeder was dan altijd heel blij.

‘Prachtig Frederik, dank je hartelijk. Wat een mooie hemden, wat een fijne stof, hartelijk bedankt, nou dat zal je prachtig staan, Lo.’

Zijn vader heette Lodewijk, maar zijn moeder zei meestal Lo. Zodra ze de deur uit waren met de overhemden, zei zijn vader dat er geen haar op zijn hoofd was die eraan dacht zo’n overhemd aan te trekken. ‘Wat denkt-ie wel die broer van jou, dat ik een poot ben misschien?’

‘Je moet niet altijd zo onaardig zijn,’ zei zijn moeder dan, ‘het zijn toch mooie hemden?’

Maar thuis borg ze de hemden in een kast, waar ze nooit meer uit tevoorschijn kwamen.

De herenmodezaak van oom Fred zat naast een bioscoop die het Stinkerdje werd genoemd. Waarom dat was, zei oom Fred, kon hij zeker wel raden. Dat kon hij niet, maar volgens zijn oom zou hij het wel begrijpen als hij een keer naar de film ging in het Stinkerdje.

Het Stinkerdje was vlak bij de markt waar zowel Koekebakker als Herman van Raalte een marktkraam had. Koekebakker deed in tassen, Herman van Raalte verkocht sokken. ‘De sokkenconcurrent!’ zei oom Fred tegen Herman van Raalte als ze bij zijn kraam kwamen. Waarop Van Raalte vroeg of hij er nog weleens één tegenhield. ‘Een rolletje sokken?’ zei oom Fred en dan begonnen ze over de manier waarop een doelman zijn doel vulde, groter of kleiner kon maken door een stap naar voren of een stap opzij te doen, en hoe het was om gepasseerd te worden, door Koekebakker bijvoorbeeld, die erbij was komen staan.

‘Tegen mij scoort-ie nooit,’ zei Herman van Raalte. De mannen lachten. Oom Fred stelde voor om naar het koffiehuis te gaan, maar Herman van Raalte zei dat hij niet weg kon, hij stond alleen in de kraam want zijn vrouw was naar haar moeder.

‘Nou, een andere keer dan,’ zei oom Fred.

Toen hij Koekebakker en Herman van Raalte een hand gaf, vroeg Herman van Raalte hem of hij later ook keeper wilde worden, net als zijn oom.

‘Nee,’ zei hij, ‘maar wel net als u.’