KIJK ONS DANSEN

Leïla Slimani

Kijk ons dansen

DEEL 2 VAN DE TRILOGIE

Het land van de anderen

Uit het Frans vertaald door Gertrud Maes

Nieuw Amsterdam

De vertaalster ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het

Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning van Institut français en CNL

Oorspronkelijke titel Le pays des autres. Deuxième partie: Regardez-nous danser

© 2022 Éditions Gallimard

© 2022 Nederlandse vertaling Gertrud Maes / Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Studio Jan de Boer

Omslagbeeld © Dennis Stock / Magnum Photos

Foto auteur © Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 468 2978 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 2977 6

Voor Bounty, zonder wie niets mogelijk zou zijn.

Lijst van personages

Mathilde Belhaj, geboren in 1926 in de Elzas, ontmoet in 1944 Amine Belhaj, wanneer zijn regiment is gelegerd in haar dorp. Ze trouwt met hem in 1945 en komt een jaar later naar hem toe in Meknès, in Marokko. Gedurende drie jaar wonen ze in het familiehuis in de medina, in het hart van de wijk Berrima, waarna ze hun intrek nemen op een boerderij en Mathilde bevalt van twee kinderen, Aïcha en later Selim. Terwijl haar man onverdroten werkt om van de boerderij een bloeiend bedrijf te maken, opent zij een kliniekje waar ze boeren uit de omgeving verzorgt. Meteen na haar aankomst in Marokko leert ze Arabisch en Berbers en ondanks de moeilijkheden en haar weerstand tegen bepaalde tradities, met name als het gaat om de positie van de vrouw, hecht ze zich aan dit land.

Amine Belhaj is geboren in 1917, als zoon van Kadour Belhaj, tolk in het koloniale leger, en van Mouilala. Na het overlijden van zijn vader in 1939 wordt Amine als oudste zoon hoofd van het gezin. Hij erft het grondgebied van Kadour, maar besluit in het begin van de Tweede Wereldoorlog dienst te nemen in een spahiregiment. Samen met zijn adjudant Mourad wordt hij gevangengezet in een kamp in Duitsland, waaruit hij weet te ontsnappen. In 1944 ontmoet hij Mathilde en hij trouwt in 1945 met haar voor de kerk, in de Elzas. In de jaren vijftig, terwijl Marokko ten prooi is aan onlusten, wijdt hij zich stug aan de boerderij, waar hij een goedlopende onderneming van hoopt te maken. Hij is gepassioneerd bezig met agronomie en ontwikkelt nieuwe variëteiten citrus- en olijfbomen. Na jaren van tegenslag zorgt zijn samenwerking met Dragan Palosi ervoor dat hij eindelijk winst kan maken.

Aïcha Belhaj is geboren in 1947, als dochter van Mathilde en Amine. Ze gaat naar school bij de nonnen, waar ze uitstekende resultaten behaalt. Ze is een wild kind, gevoelig voor mystiek, en de trots van haar ouders.

Selim Belhaj is geboren in 1951, als zoon van Mathilde en Amine. De jongen wordt vertroeteld door zijn moeder en gaat ook naar de koloniale school.

Omar Belhaj is geboren in 1927. Hij is een van de broers van Amine. Gedurende zijn jeugd en zijn puberteit koestert hij zowel bewondering als haat voor zijn grote broer. Hij verwijt hem met name dat hij dienst heeft genomen in het Franse leger en dat hij de lieveling is van hun moeder, Mouilala. Met zijn gewelddadige en impulsieve karakter zoekt hij tijdens het wereldconflict toenadering tot de nationalisten. In de jaren vijftig groeit zijn betrokkenheid en organiseert hij gewelddadige acties bij gelegenheden die voorafgaan aan de onafhankelijkheid.

Jalil Belhaj, geboren in 1932, is de jongste van de drie broers. Hij is getroffen door de doem die de familie van Mouilala omgeeft en lijdt aan een geestesziekte. Hij leeft afgezonderd in zijn kamer en bekijkt zichzelf onophoudelijk in een spiegel. Als zijn moeder ziek wordt en op de boerderij gaat wonen, wordt Jalil naar Ifrane gestuurd, naar een oom. Hij weigert te eten en sterft in 1959 van de honger.

Mouilala Belhaj, geboren aan het begin van de twintigste eeuw, huwt Kadour Belhaj. Ze is afkomstig uit de middenklasse en leert lezen noch schrijven. Veel van haar voorouders leden aan een geestesziekte en liepen naakt door de straten of spraken met geesten. Ze bevalt van zeven kinderen, van wie er vier overleven: Amine, Omar, Jalil en Selma. Als liefhebbende, dappere moeder adoreert ze haar oudste zoon en bewondert ze haar schoondochter, Mathilde, om haar vrijheid en ontwikkeling. Tegen 1955 vertoont ze de eerste symptomen van een geestesziekte verwant aan dementie. Dan verlaat ze haar huis in de Berrima, in de medina van Meknès, en woont ze haar laatste jaren op de boerderij. Ze sterft een paar maanden voor haar zoon Jalil, in 1959.

Selma Belhaj, geboren in 1937, is de zus van Amine, Omar en Jalil. Haar moeder adoreert haar, maar dit kind van een zuidelijke schoonheid wordt voortdurend in de gaten gehouden door haar broers en mishandeld door Omar. Ze is een losbandige leerling en spijbelt regelmatig van school. In het voorjaar van 1955 ontmoet ze de jonge piloot Alain Crozières, van wie ze in verwachting raakt. Om schandaal en oneer te voorkomen laat Amine haar trouwen met zijn voormalige adjudant, Mourad. In 1956 schenkt ze het leven aan een meisje, Sabah.

Mourad, geboren in 1920, is afkomstig uit een klein dorp, op tachtig kilometer van Meknès. In 1939 wordt hij gerekruteerd voor het leger en naar het front gestuurd, waar hij de adjudant wordt van Amine, die dan officier is. Hij koestert voor zijn meerdere heftige, geheime liefdesgevoelens en beziet Mathilde met jaloezie. Aan het einde van de oorlog vertrekt hij naar Indochina, met de Marokkaanse contingenten. Misselijk door het geweld deserteert hij, en het lukt hem Marokko te bereiken en Amine terug te vinden. In dienst als voorman bij het bedrijf Belhaj voert hij zijn werk autoritair uit en wordt hij gehaat door de arbeiders. In 1955 trouwt hij met Selma.

Monette Barte, geboren in 1946, is de dochter van Émile Barte, vliegenier op de basis van Meknès. Als leerling op de nonnenschool komt ze in contact met Aïcha. De meisjes worden elkaars beste vriendin en vertrouweling. Haar vader overlijdt in 1957.

Tamo is de dochter van Ito en Ba Miloud, twee arbeiders die in de douar niet ver van de boerderij wonen. Ze wordt meteen na Mathildes aankomst op het bedrijf door haar aangenomen als hulp in de huishouding. Ze wordt ruw behandeld door haar bazin uit de Elzas, maar weet uiteindelijk haar plek te verwerven in dit gezin, waar ze tot het einde van haar leven zal blijven werken.

Dragan Palosi is een Hongaarse gynaecoloog, van oorsprong joods, die in de Tweede Wereldoorlog naar Marokko vlucht met zijn vrouw Corinne. Na een slechte ervaring in een kliniek in Casablanca, besluit hij zich in Meknès te vestigen, waar hij een praktijk opent. In 1954 stelt hij Amine een samenwerkingsverband voor om sinaasappels naar Europa te exporteren. Voor Mathilde koestert hij vriendschap en bewondering en hij schiet haar te hulp als haar kliniekje haar boven het hoofd groeit. Hij neemt Aïcha onder zijn hoede, en gedurende haar hele schooltijd helpt hij haar haar honger naar kennis te stillen door haar boeken te geven.

Corinne Palosi is afkomstig uit Duinkerken en de vrouw van Dragan. Ze is een bijzonder sensuele vrouw, waardoor ze de lust van mannen en de argwaan van vrouwen wekt. Ze lijdt onder haar kinderloosheid en leeft in Meknès in relatieve eenzaamheid.

EERSTE DEEL

‘Het tijdperk houdt geen rekening met wie ik ben, het legt me gewoon van alles op. Sta me toe de feiten te negeren.’

BORIS PASTERNAK

Mathilde stond voor het raam en keek naar de tuin. Haar weelderige en wanordelijke tuin, bijna obsceen. Haar wraak tegen de soberheid waar haar man haar, in alles, toe dwong. Het was nauwelijks dag, de stralen van een nog verlegen zonnetje filterden door het gebladerte van de bomen. Een jacaranda met paarse bloemen die nog niet open waren. De oude treurwilg en de twee avocadobomen, die doorbogen onder de vruchten die niemand at en die lagen te rotten in het gras. In deze tijd van het jaar was de tuin op zijn mooist. Het was begin april 1968 en Mathilde dacht dat Amine dit moment niet toevallig had gekozen. De rozen die ze uit Marrakesh had laten komen, waren een paar dagen eerder opengegaan en in de tuin hing een frisse, verrukkelijke geur. Rond de bomen groeiden en bloeiden Afrikaanse lelies, dahlia’s, lavendelstruiken en rozemarijn. Mathilde zei vaak dat alles hier groeide. Voor bloemen was dit gezegende grond.

De zang van de spreeuwen drong al tot haar door, en in het gras zag ze twee merels rondhippen en met hun oranje snavels in de grond pikken. Een van de twee had witte veren op zijn kop en Mathilde vroeg zich af of de andere vogels hem uitlachten, of dat deze vogel hierdoor juist een bijzonder wezen was en door zijn soortgenoten werd gerespecteerd. Wie weet hoe merels leven, peinsde Mathilde.

Ze hoorde het geluid van een motor en de stemmen van de arbeiders. Over het pad naar de tuin verscheen een kolossaal geel gevaarte. Eerst zag ze de metalen arm en aan het uiteinde van die arm de gigantische, mechanische schep. Het voertuig was zo breed dat het met moeite tussen de rijen olijfbomen door kon en de arbeiders schreeuwden aanwijzingen naar de bestuurder van de shovel, waarmee hij in het voorbijgaan takken afrukte. Eindelijk stond de machine op zijn plaats en keerde de rust terug.

Die tuin was haar eigen plek geweest, haar toevluchtsoord, haar trots. Ze had er met haar kinderen gespeeld. Ze hadden siësta gehouden onder de treurwilg en gepicknickt in de schaduw van de Braziliaanse rubberboom. Ze had hun geleerd de beesten uit de bomen en de struiken te verjagen. De uilen en de vleermuizen, en de kameleons, die ze in kartonnen dozen stopten en dan soms lieten doodgaan onder hun bed. En toen haar kinderen groot waren geworden, toen ze genoeg hadden van haar spelletjes en liefkozingen, was ze hier gekomen om haar eenzaamheid te vergeten. Ze had geplant, gesnoeid, gezaaid, gespeend. Ze had het gezang van de vogels op elk uur van de dag leren herkennen. Hoe kon ze nu dromen van chaos en verwoesting? Willen dat dit waar ze zo van had gehouden werd vernietigd?

De arbeiders kwamen de tuin in en staken paaltjes in de grond waarmee ze een rechthoek afbakenden van twintig bij vijf meter. Ze liepen voorzichtig om niet met hun rubberlaarzen de bloemen te vertrappen, en die aandoenlijke maar onnodige behoedzaamheid ontroerde Mathilde. Ze gebaarden naar de machinist van de graafmachine, die zijn sigaret uit het raampje gooide en de motor startte. Mathilde schrok en sloot heel even haar ogen. Toen ze ze weer opendeed, verdween de enorme stalen grijper in de grond. Een reuzenhand drong in de zwarte aarde en ontlokte er een geur van mos en schimmels aan. Hij rukte alles uit wat hij tegenkwam, en naarmate de uren verstreken ontstond er een berg van aarde en brokken steen, met erbovenop levenloze heesters en onthoofde bloemen.

Die ijzeren hand was de hand van Amine. Dat dacht Mathilde die ochtend, die ze bewegingloos doorbracht voor het raam van de woonkamer. Het verbaasde haar dat haar man dit spektakel niet had willen bijwonen, niet had willen zien hoe de planten en bomen een voor een vielen. Hij had beweerd dat het gat alleen maar daar kon komen. Dat er beneden bij het huis gegraven moest worden, op het meest zonnige gedeelte van het terrein. Ja, daar waar de seringen groeiden. Waar vroeger de cisiboom had gestaan.

Eerst had hij geweigerd. Niet omdat ze er het geld niet voor hadden. Niet omdat water een zeldzaam en kostbaar goed was dat je niet voor je plezier mocht gebruiken. Hij had nee geschreeuwd, omdat hij niets moest hebben van zo’n onzedelijke vertoning in het bijzijn van de armzalige boeren. Wat zouden ze denken van de opvoeding die hij zijn zoon gaf, of hoe hij met zijn vrouw omging als ze haar halfnaakt in het zwembad zagen liggen? Dan zou hij niet meer waard zijn dan de voormalige kolonisten, of die bourgeois met hun decadente gewoonten, waarvan het wemelde in het land en die schaamteloos te koop liepen met hun schitterende succes.

Maar Mathilde gaf niet op. Ze wuifde zijn weigeringen weg. Jaar na jaar ging ze in de aanval. Elke zomer, als de sirocco woei en de verpletterende hitte haar op de zenuwen werkte, kwam ze met dit idee voor een zwembad, waar haar echtgenoot van gruwde. Ze dacht dat hij er geen begrip voor had, omdat hij niet kon zwemmen en bang was voor water. Ze deed lief, kirde, smeekte hem. Het was geen schande om hun succes te tonen. Ze deden niets verkeerds, zij hadden ook het recht om van het leven te genieten, hadden zij niet hun mooiste jaren opgeofferd aan de oorlog en aan dit bedrijf? Ze wilde dit zwembad, ze wilde het als genoegdoening voor haar opofferingen, haar eenzaamheid, haar verloren jeugd. Ze waren nu over de veertig en hoefden niemand meer iets te bewijzen. Alle boeren in de omgeving, althans zij die modern leefden, hadden een zwembad. Wilde hij soms liever dat ze zich liet zien in een openbaar zwembad?

Ze vleide hem. Ze prees zijn successen in het onderzoek naar olijfboomvariëteiten en in de export van citrusfruit. Ze dacht dat hij zou zwichten als ze voor hem bleef staan, met haar warme, blozende wangen, haar haren tegen haar zweterige slapen geplakt, haar kuiten vol spataderen. Ze wees hem erop dat ze al hun verdiensten te danken hadden aan hun harde werken, hun doorzettingsvermogen. Maar hij verbeterde haar: ‘Ik heb gewerkt. Ik bepaal wat we met dit geld doen.’

Als hij dat zei, begon Mathilde niet te huilen en werd ze ook niet kwaad. Ze glimlachte vanbinnen, denkend aan alles wat ze voor hem had gedaan, voor de boerderij, voor de arbeiders die ze verzorgde. Aan de tijd die ze had besteed aan het grootbrengen van hun kinderen, ze naar dansles brengen, naar muziekles, hun huiswerk in de gaten houden. Sinds een paar jaar vertrouwde Amine haar de boekhouding van de boerderij toe. Zij schreef de facturen uit, betaalde de salarissen en de leveranciers. En soms, ja soms, knoeide ze met de berekeningen. Ze wijzigde een regeltje, verzon een extra arbeider, of een bestelling die nooit was geplaatst. En in een lade waar alleen zij de sleutel van bezat, verborg ze bundeltjes bankbiljetten, die ze oprolde met een lichtbruin elastiek eromheen. Dat deed ze al zo lang dat ze geen schaamte meer voelde en zelfs geen angst bij de gedachte dat ze betrapt zou kunnen worden. Het bedrag groeide en ze vond dat ze dit achtergehouden geld ruimschoots had verdiend, een heffing die ze inhield ter compensatie van haar vernederingen. En om zich te wreken.

Mathilde was oud geworden en dat kwam door hem, het was zijn schuld dat ze er ouder uitzag dan ze was. Door de constante blootstelling aan zon en wind leek haar huid grover. Haar voorhoofd en mondhoeken zaten vol rimpels. Zelfs haar ogen waren fletser groen, als een te vaak gedragen jurk. Ze was dikker geworden. Om haar man te provoceren greep ze op een snoeihete dag de tuinslang en voor de ogen van de dienstmeid en de arbeiders spoot ze zichzelf helemaal nat. Haar kleren kleefden aan haar huid en lieten haar harde tepels en haar schaamhaar zien. Die dag baden de arbeiders tot de Heer, terwijl ze hun tong langs hun zwarte tanden lieten glijden, dat Amine niet gek zou worden van woede. Waarom deed een volwassen vrouw zoiets? Soms spoten ze de kinderen nat, dat wel, als die bijna flauwvielen, als ze dol werden van de brandende zon. Dan zeiden ze dat ze hun neus en mond goed moesten dichthouden, want van het water uit de put kon je ziek worden, of doodgaan. Mathilde was net een kind en ze kon even onvermoeibaar blijven smeken. Ze herinnerde hem aan hun vroegere geluk, hun vakanties aan zee, in het huisje van Dragan, in Mehdia. Had Dragan trouwens geen zwembad laten bouwen bij hun huis in de stad? ‘Waarom zou Corinne iets hebben wat ik niet heb?’

Ze was ervan overtuigd dat dit argument Amine had overgehaald. Ze had het gezegd met de wreedheid en het zelfvertrouwen van een afperser. Ze dacht dat haar man in 1967 een paar maanden een verhouding met Corinne had gehad. Daar was ze van overtuigd, hoewel ze er geen ander bewijs voor had gevonden dan een luchtje aan zijn overhemden en een spoor van lippenstift, van die triviale en weerzinwekkende aanwijzingen die huisvrouwen verzamelen. Nee, ze had geen bewijzen en hij had het nooit toegegeven, en toch was het zonneklaar dat tussen die twee een vuur brandde dat weliswaar niet lang zou duren, maar je wel moest verduren. Mathilde had een keer onhandig geprobeerd iets met Dragan te beginnen. Maar de arts, die mettertijd nog zachtmoediger en filosofischer was geworden, deed alsof hij haar niet begreep. Hij weigerde haar kant te kiezen, zich te verlagen tot haar kleingeestigheid en samen met een vurige Mathilde een in zijn ogen nutteloze oorlog te voeren. Mathilde kwam er nooit achter hoeveel tijd Amine had doorgebracht in de armen van die vrouw. Ze wist niet of het om liefde ging, of ze tedere woordjes hadden gewisseld, of dat ze juist – en dat was nog erger – een stille, fysieke hartstocht hadden beleefd.

Met de jaren was Amine knapper geworden. Zijn slapen waren grijs en hij had een dun zout-en-peperkleurig snorretje laten staan, waardoor hij op Omar Sharif leek. Net als filmsterren droeg hij een zonnebril, die hij bijna nooit afzette. Maar hij was niet alleen knap om te zien door zijn gebruinde gezicht, zijn vierkante kaken en zijn witte tanden, die hij alleen toonde de zeldzame keren dat hij glimlachte. Met de leeftijd was zijn mannelijkheid gerijpt. Hij bewoog zich soepeler, zijn stem was zwaarder geworden. Nu ging zijn strakheid door voor terughoudendheid, en met zijn ernstige voorkomen deed hij denken aan van die roofdieren die, schijnbaar onbewogen, lui in het zand liggen en zich met één sprong op hun prooi storten. Hij was zich niet volledig bewust van de aantrekkingskracht die hij uitoefende, die ontdekte hij geleidelijk naarmate die zich meer ontwikkelde, alsof het buiten hem om gebeurde. En in die manier waarop hij bijna verbaasd was over zichzelf, school vermoedelijk de hele verklaring voor zijn succes bij de vrouwen.

Amine had zelfvertrouwen gekregen en was rijk geworden. ’s Nachts lag hij niet meer starend naar het plafond zijn schulden te berekenen. Hij dacht niet meer aan zijn naderende ondergang, dat zijn kinderen hem zouden worden ontnomen, of de vernedering die ze te wachten zou staan. Amine sliep. De nachtmerries waren verdwenen en in de stad was hij een gerespecteerde persoonlijkheid geworden. Tegenwoordig werden ze uitgenodigd voor feestjes, mensen wilden hen kennen, met hen omgaan. In 1965 werden ze gevraagd lid van de Rotary Club te worden en Mathilde wist dat dit niet vanwege haar was maar om haar man, en dat de echtgenotes er een rol in hadden gespeeld. Hoewel hij zwijgzaam was, werd Amine omringd met attenties. De vrouwen vroegen hem ten dans, ze legden hun wang tegen de zijne, trokken zijn hand op hun heup en ook al wist hij niet wat hij moest zeggen, ook al kon hij niet dansen, toch gebeurde het dat hij dacht dat dit leven mogelijk was, een leven zo licht als de champagne waar hun adem naar rook. Op feestjes haatte Mathilde zichzelf. Ze vond dat ze te veel praatte, te veel dronk, en daarna had ze dagenlang spijt van haar gedrag. Ze zag voor zich dat ze over haar oordeelden, dat ze haar dom en nutteloos vonden, verachtelijk omdat ze haar ogen sloot voor de ontrouw van haar man.

Dat de leden van de Rotary aandrongen, dat ze zo voorkomend waren, zo veel aandacht aan Amine besteedden, was ook omdat hij Marokkaan was en de club, door Arabieren als lid toe te laten, wilde bewijzen dat de tijd van de kolonisatie, de tijd van parallelle levens, voorbij was. Natuurlijk hadden velen van hen in de herfst van 1956 het land verlaten, toen een woedende menigte de straten had bezet en had toegegeven aan bloederige gekte. De steenbakkerij was in brand gestoken, mannen waren midden op straat vermoord en de buitenlanders hadden begrepen dat ze niet meer thuis waren. Sommige hadden hun koffers gepakt, met achterlating van appartementen waarin de meubels stof stonden te verzamelen totdat ze werden opgekocht door een Marokkaanse familie. Eigenaren gaven hun landbouwgronden op en de jaren arbeid die ze erin hadden gestoken. Amine vroeg zich af of het de bangste of de verstandigste mensen waren die naar huis waren gegaan. Maar die vertrekgolf was niet meer dan een tussenperiode. Een beweging om een evenwicht te herstellen, waarna het leven zijn normale loop hernam. Tien jaar na de onafhankelijkheid moest Mathilde toegeven dat Meknès niet veel was veranderd. Niemand kende de nieuwe straatnamen, de Arabische namen, en je sprak nog altijd af op de avenue Paul Doumer of de rue de Rennes, tegenover de apotheek van meneer André. De notaris was gebleven, en ook de garen-en-bandverkoopster, de kapper en zijn vrouw, de eigenaren van de modezaak aan de avenue, de tandarts en de artsen. Allemaal wilden ze blijven genieten, discreter misschien, minder uitbundig, van de geneugten van deze fleurige, gezellige stad. Nee, er was geen revolutie geweest, alleen een verandering in de atmosfeer, een ingetogenheid, de illusie van eensgezindheid en gelijkwaardigheid. Tijdens de diners van de Rotary, waar de Marokkaanse bourgeoisie en de leden van de Europese gemeenschap met elkaar aan tafel zaten, leek het net alsof de kolonisatie een misverstand was geweest, een vergissing waar de Fransen nu spijt van hadden en de Marokkanen deden alsof ze die waren vergeten. Sommige moesten het kwijt: ze waren nooit racist geweest en hadden met die hele geschiedenis verschrikkelijk in hun maag gezeten. Ze bezwoeren dat ze nu opgelucht waren, dat de dingen duidelijk waren en dat zij ook beter konden ademhalen sinds de stad het slechte zaad had afgestoten. De buitenlanders waren voorzichtig met wat ze zeiden. Zij waren niet vertrokken omdat ze het verval van een land dat hen nodig had niet wilden bespoedigen. Natuurlijk zouden ze op een keer plaatsmaken, ze zouden weggaan, en de apotheker en de tandarts, de arts en de notaris zouden Marokkaans zijn. Maar tot die tijd bleven ze en maakten ze zich nuttig. En zo veel verschilden ze nu ook weer niet van de Marokkanen die aan hun tafel zaten. Correcte, openhartige mannen, kolonels of hoge ambtenaren, met hun vrouwen in een westerse avondjapon en met een korte coupe. Nee, zo veel verschilden ze niet van deze bourgeois die zonder schuldgevoel, zonder bijgedachte, hun boodschappen lieten dragen door kinderen die op blote voeten bij de centrale markt rondliepen. Die niet wilden toegeven aan de smeekbeden van bedelaars, ‘want ze zijn als honden die je onder tafel voert. Ze raken eraan gewend en dan zijn ze helemaal niet meer geneigd om zich in te spannen of te werken.’ De Fransen zouden nooit hebben durven zeggen dat het volk de bedroevende neiging had om te bedelen en te klagen. Zij zouden nooit, zoals de Marokkanen deden, hebben durven roepen dat de meiden oneerlijk waren, de tuinmannen lui en het mindere volk achterlijk. En ze lachten, iets te hard, wanneer hun vrienden uit Meknès zich wanhopig afvroegen hoe ze met een analfabete bevolking ooit een modern land konden opbouwen. Deze Marokkanen waren in wezen zoals zij. Ze spraken dezelfde taal, bezagen de wereld op dezelfde wijze, het was moeilijk te geloven dat ze ooit niet tot hetzelfde kamp hadden behoord en elkaar als vijanden hadden beschouwd.

In het begin was Amine wantrouwend. ‘Ze zijn omgekeerd als een blad aan een boom,’ zei hij tegen Mathilde. ‘Eerst was ik een hond, een stuk stront, en nu is het meneer Belhaj voor meneer Belhaj na.’ Mathilde begreep dat hij gelijk had op een avond tijdens een diner dansant op de haciënda. Monique, de vrouw van de kapper, had te veel gedronken en midden in een gesprek liet ze het woord ‘soepjurk’ vallen. Ze sloeg haar handen voor haar mond alsof ze het schandelijke woord wilde terugduwen, en liet met grote ogen en vuurrode wangen een langgerekt ‘o’ horen. Behalve Mathilde had niemand het gehoord, maar Monique bleef zich maar verontschuldigen. Ze bleef maar zeggen: ‘Echt, dat wilde ik helemaal niet zeggen. Ik weet niet hoe het kwam.’

Mathilde kwam er nooit helemaal achter wat Amine had overtuigd, maar in april 1968 kondigde hij aan dat het zwembad zou worden aangelegd. Eerst werd het gat gegraven, daarna moesten de betonnen wanden worden gestort en vervolgens konden het leidingwerk en het filtersysteem worden geïnstalleerd, en Amine gaf met gezag leiding aan de werkzaamheden. Langs de rand van het bad liet hij een rij rood okerkleurige klinkers leggen, en Mathilde moest toegeven dat dit een zekere klasse aan het geheel gaf. Ze waren er alle twee bij toen het bassin werd gevuld. Ongeduldig als een kind zat Mathilde op de gloeiendhete stenen te kijken hoe het water steeg en te wachten tot het haar enkels zou bereiken.

Ja, Amine gaf toe. Hij was tenslotte de baas, de patroon, degene die de arbeiders van de boerderij te eten gaf en ze hadden niets te zeggen over zijn manier van leven. Toen de onafhankelijkheid een feit was, waren de beste percelen grond nog in handen van de Fransen en het merendeel van de Marokkaanse boeren leefde in armoede. Na de instelling van het protectoraat, waardoor er enorme gezondheidsprogramma’s gerealiseerd konden worden, was er sprake van een razendsnelle demografische groei in het land. Na tien jaar onafhankelijkheid waren de percelen tot zulke kleine lapjes verkaveld dat de boeren niet meer van hun grond konden leven. Amine had in 1962 een deel van Mariani’s land gekocht, en grond van de weduwe Mercier, die in de stad was gaan wonen, in een armzalig appartement in de buurt van de place Poeymirau. Hij had de machines, de veestapel en de voorraden overgenomen, en had voor een schappelijke prijs enkele lapjes grond verhuurd aan een paar arbeidersfamilies, die ze irrigeerden via seghia’s. In de omgeving stond Amine bekend als een driftige, koppige, strenge baas, maar niemand twijfelde aan zijn integriteit en zijn rechtvaardigheidsgevoel. In 1964 kreeg hij flinke steun van het ministerie om een deel van zijn grondgebied te irrigeren en modern materieel te kopen. Amine zei het herhaaldelijk tegen Mathilde: ‘Hassan II heeft begrepen dat we in de eerste plaats een agrarisch land zijn en dat de landbouw dus geholpen moet worden.’

Toen het zwembad klaar was, organiseerde Mathilde een feestje voor hun nieuwe vrienden van de Rotary Club. Een week lang was ze bezig met de voorbereidingen van wat ze haar garden party noemde. Ze nam echte obers en huurde bij een traiteur in Meknès zilveren schalen, Limoges-servies en champagneflûtes. Ze liet de tafels dekken in de tuin en zette er vaasjes met veldbloemen op. Klaprozen, goudsbloemen en boterbloemen, die ze diezelfde ochtend door de arbeiders had laten snijden. De gasten overlaadden haar met complimentjes. De vrouwen herhaalden dat ze het ‘schattig, echt schattig’ vonden. De mannen klopten Amine op de rug terwijl ze het zwembad bewonderden. ‘Zo, Belhaj, jij hebt je zaakjes voor elkaar!’ De méchoui* werd met applaus ontvangen en Mathilde stond erop dat de gasten zich met hun handen bedienden, ‘op zijn Marokkaans’. Dus stortte iedereen zich op het beest, ze tilden het gegrilde vel op, graaiden met hun vingers in het schapenvlees en trokken er malse, vette stukken af, die ze in zout en komijn doopten.

De maaltijd duurde tot ver in de middag. Door de drank, de warmte en het kabbelende water waren ze ontspannen. Dragan knikkebolde, met zijn ogen halfdicht. Boven het wateroppervlak van het zwembad zweefde een wolk rode libellen.

‘Dit huis is een echt paradijs,’ zei Michel Cournaud genietend. ‘Maar pas op, mijn beste Amine. De koning kan hier maar beter niet langskomen. Weet je wat ze me hebben verteld?’

Cournaud had een buik zo dik als die van een zwangere vrouw en hij zat altijd wijdbeens, met zijn handen rustend op zijn pens. Zijn rood aangelopen gezicht was heel expressief en zijn kleine, groene oogjes hadden iets kinderlijks behouden, iets ondeugends, iets nieuwsgierigs, wat hem aandoenlijk maakte. Onder de oranje parasol die Mathilde had laten neerzetten, leek de huid van Cournaud nog roder, en Amine, die hem nu strak aankeek, had het idee dat zijn nieuwe vriend elk moment kon ontploffen. Hij werkte voor de Kamer van Koophandel en had relaties in de zakenwereld. Hij verdeelde zijn tijd tussen Meknès en Rabat, en bij de Rotary Club werd hij gewaardeerd om zijn gevoel voor humor, maar vooral om zijn smeuïge verhalen over het hof en de complotten die daar werden gesmeed. Hij strooide met roddels alsof het snoepjes waren voor gretige kinderen. In Meknès gebeurde er weinig tot niets. De society van de stad voelde zich afgesneden van de wereld, beperkt tot een saaie, provinciaalse manier van leven. Ze wisten niet wat er werkelijk werd bekokstoofd in de grote kuststeden, waar werd besloten over de toekomst van het land. De inwoners van Meknès moesten het doen met officiële communiqués en geruchten die rondgingen over complotten, volksopstanden, de verdwijning van Mehdi Ben Barka in Parijs, en van andere tegenstanders van wie de namen nooit hardop werden uitgesproken. De meeste mensen wisten niet eens dat het land sinds drie jaar in een uitzonderingstoestand verkeerde, dat het parlement was weggestuurd en de grondwet in de ijskast was gestopt. Natuurlijk wist iedereen dat Hassan II een moeilijke beginperiode had gekend en hij een steeds radicalere oppositie het hoofd moest bieden. Maar wie kon claimen de waarheid in pacht te hebben? Het hart van de macht was een verre, duistere plek, die zowel angst als fascinatie opriep. Vooral vrouwen luisterden graag naar de verhalen over de harem van de koning, waarin hij een dertigtal concubines opgesloten zou houden. Ze stelden zich voor dat er achter de omwallingen van de mechouar feesten werden gegeven die de spektakelfilms uit Hollywood waardig waren, en dat de champagne en whisky rijkelijk vloeiden bij de afstammeling van de profeet. Met dit soort verhalen overlaadde Cournaud hen.

Hij probeerde dichter naar de tafel te schuiven en begon op samenzweerderige toon te praten. De gasten spitsten hun oren, behalve Dragan, die zat te dutten met zacht trillende lippen. ‘Stel je voor, een paar weken geleden reed de koning in een auto langs mooie landerijen. In de Gharb, geloof ik, dat weet ik niet meer precies. In elk geval beviel de plek hem. Hij vroeg of hij het bedrijf kon bezoeken, de eigenaar kon ontmoeten. In een oogwenk heeft hij het toen gekocht, voor een prijs die hij zelf had bepaald. De arme eigenaar had niets in te brengen.’

De gasten lachten, maar Amine niet. Hij hield er niet van als er praatjes werden rondgebazuind, als er kwaad werd gesproken over deze monarch die, toen hij in 1961 op de troon kwam, de ontwikkeling van de landbouw tot prioriteit van het land had gemaakt.

‘Het zijn roddels,’ zei hij. ‘Lasterpraatjes die door jaloerse mensen uit hun duim zijn gezogen. De waarheid is dat deze koning de enige is die heeft begrepen dat we van Marokko een nieuw Californië kunnen maken. In plaats van leugens te vertellen, zouden ze blij moeten zijn met het dammenbeleid, met het irrigatieprogramma waardoor alle boeren van hun werk kunnen leven.’

‘Je maakt je illusies,’ onderbrak Michel hem. ‘Voor zover ik weet is deze jonge koning vooral druk met de nachtenlange feesten die hij organiseert in het paleis, en met zijn partijtjes golf. Ik wil je niet teleurstellen, mijn beste Amine, maar zijn liefde voor de fellahs is fake. Een lage politieke zet om zich te verzekeren van de gunsten van de brave dorpen. Anders was hij al wel begonnen met een echte agrarische hervorming, dan had hij land geschonken aan die miljoenen boeren die niets bezitten. In Rabat weet iedereen heel goed dat er nooit voldoende grond voor iedereen zal zijn.’

‘Wat denk je?’ wond Amine zich op. ‘Dat de regering in een klap al het land van kolonisten zou nationaliseren en het land ruïneren? Als je iets begreep van mijn werk, zou je weten dat het paleis gelijk heeft om dit geleidelijk te doen. Wat weten zij ervan, in Rabat? Ons agrarisch potentieel is gigantisch. De graanproductie blijft maar groeien. Ik exporteer twee keer zoveel citrusfruit als tien jaar geleden.’

‘Dan zou je argwaan moeten koesteren. Binnenkort komen ze jouw grond misschien opeisen om te verdelen onder de fellahs die niets hebben.’

‘Het stoort me niet als we de armen rijk maken. Maar niet ten koste van de mensen die, zoals ik, met jaren hard werken deze levensvatbare bedrijven hebben opgebouwd. De koning weet het. De boeren zijn, en dat zullen ze blijven, de beste verdedigers van de troon.’

‘Welja! God moge je verhoren, zoals ze zeggen,’ vervolgde Michel. ‘Maar als je het mij vraagt, interesseert deze koning zich alleen voor intriges. De economie laat hij over aan de bemiddelde bourgeoisie, die zich dankzij hem verrijkt en overal roept dat in Marokko alleen de koning telt.’

Amine schraapte zijn keel. Hij staarde even naar het hoogrode gezicht van zijn buurman, naar diens behaarde handen, en hij had zin om het bovenste knoopje van ’s mans overhemd dicht te doen om hem te zien stikken.

‘Je zou een beetje op je woorden moeten letten. Voor dit soort uitspraken zou je uitgezet kunnen worden.’

Michel strekte zijn benen. Even leek het erop dat hij van zijn stoel zou glijden en op de grond zou ploffen. Op zijn gezicht lag een krampachtige glimlach.

‘Ik wilde je niet beledigen,’ verontschuldigde hij zich.

‘Je hebt me niet beledigd. Ik zeg het voor jou. Je zegt steeds dat je dit land kent, dat je hier thuis bent. Dus jij zou moeten weten dat je hier niet alles kunt zeggen.’

* Aan het spit gebraden schaap.

De volgende dag hing Amine aan een muur in zijn kantoor een foto in een vergulde lijst. Een zwart-witafdruk waarop Hassan II, gekleed in een flanellen kostuum, met een serieuze blik naar de horizon keek. Hij hing hem tussen een landbouwplaat over de snoei van de wijnstok en een artikel over de boerderij waarin Amine werd beschreven als een pionier in de olijventeelt. Amine dacht dat dit indruk zou maken wanneer hij klanten of leveranciers ontving, of als zijn arbeiders kwamen klagen. Die jammerden wat af, met hun vuile handen plat op het bureau en hun gegroefde gezicht nat van de tranen. Ze klaagden over de ellende. Ze keken door de glazen deur naar buiten en leken te insinueren dat hij, Amine, gezegend was. Hij kon niet begrijpen wat het was om een gewone arbeider te zijn, een boerenpummel die alleen een dor lapje grond en twee kippen bezat om zijn gezin te voeden. Ze vroegen een voorschot, een aanbeveling, een lening, maar Amine weigerde. Hij zei dat ze zich moesten herpakken en moed moesten tonen, zoals hij zelf in het begin had gedaan op het bedrijf. ‘Waar denken jullie dat ik dit allemaal vandaan heb?’ vroeg hij wijzend. ‘Denken jullie dat ik geluk heb gehad? Geluk heeft hier niets mee te maken.’ Hij wierp een blik op de foto van de monarch en hij dacht dat dit land te veel verwachtte van de makhzen* en de mensen aan de macht. Harde werkers, trotse boeren, Marokkanen die fier waren op hun zwaarbevochten onafhankelijkheid, dat was wat de koning wilde.

Zijn bedrijf groeide en er moesten arbeiders worden aangenomen om in de kassen te werken en voor de olijvenpluk. Hij stuurde Mourad naar de naburige douars en naar Azrou en Ifrane. De opzichter keerde terug met een groep ondervoede knullen die waren opgegroeid tussen de uien en geen werk konden vinden. Amine vroeg de jongens naar hun kwaliteiten. Hij liet ze de kassen en de schuren zien, en legde de werking van de pers uit. De jongens volgden hem, zwijgend en gedwee. Ze stelden geen vragen, behalve over hun loon. Twee wilden een voorschot, en gesterkt door de moed van hun kameraden zeiden de anderen dat ze dat ook nodig hadden. Amine had nooit te klagen over het werk van die jonge arbeiders, die ’s ochtends heel vroeg verschenen en zich kapot werkten, in de regen of de brandende zon. Maar na een paar maanden verdwenen sommigen van hen. Zodra ze hun loon hadden gekregen, zag je ze niet meer. Ze wilden zich daar niet settelen, een gezin stichten, een wit voetje halen bij de baas om salarisverhoging te krijgen. Ze hadden maar één ding in hun hoofd: een beetje geld verdienen en de ellende van het platteland ontvluchten. De hutten, de stank van kippenstront, de angst voor winters zonder regen en voor vrouwen die stierven in het kraambed. Gedurende de dagen die ze onder de olijfbomen doorbrachten, aan de takken schudden om de vruchten in de netten te laten vallen, vertelden ze fluisterend over hun droom om naar Casablanca of Rabat te gaan, naar de sloppenwijken, waar ze allemaal een oom, een neef, een oudere broer hadden die was vertrokken om fortuin te maken en die niets van zich liet horen.

Amine observeerde hen. Hij zag in hun blik een ongeduld, een woede die hij nooit eerder had gezien en die hem beangstigde. Deze jongens vervloekten de grond. Ze haatten het werk hoewel ze zich ernaar schikten. En Amine dacht dat zijn missie niet alleen meer gewoon bestond uit bomen laten groeien en fruit oogsten, maar dat hij deze jongens daar moest zien te houden. Allemaal wilden ze nu een leven in de stad. Ze waren bezeten van de stad, die voor hen een abstracte obsessie was waar ze vaak helemaal niets van afwisten. De stad kwam eraan gekropen, als een beest, een bedreiging. Elke week leek ze dichterbij en haar lichten vraten het platteland op. De stad was levend. Ze lilde, ze naderde en bracht geruchten en verderfelijke dromen met zich mee. Soms scheen het Amine toe dat een wereld bezig was te verdwijnen, of op zijn minst een bepaalde kijk op de wereld. Zelfs de boeren wilden bourgeois zijn. De nieuwe grondbezitters, product van de onafhankelijkheid, spraken over geld als industriëlen. Ze wisten niets van modder, vorst, van een paarse zonsopkomst waarbij jij tussen de rijen bloeiende amandelbomen liep en het geluk om in de natuur te leven even vanzelfsprekend leek als je eigen ademhaling. Ze wisten niets van de teleurstellingen die de elementen je bezorgen en hoeveel taaie volharding en optimisme je moest hebben om vertrouwen in de seizoenen te houden. Nee, ze deden niets anders dan in hun wagen over hun land rijden om het te laten zien aan opgetogen bezoekers, om op te scheppen, maar ze leerden er niets van. Amine had alleen maar minachting voor deze waardeloze boeren, die opzichters inhuurden en zelf liever in de stad woonden, relaties wilden hebben, wilden omgaan met de hogere kringen. In dit land dat eeuwenlang had geleefd van grond en strijd, ging het nu alleen nog maar over de stad en vooruitgang.