JONA ZONDER WALVIS

Mounir Samuel

JONA
ZONDER
WALVIS

Een profetie voor Nederland

Nieuw Amsterdam

Een deel van de opbrengsten van dit boek doneert de auteur aan de moedige burgers van Sea Watch, die tegenwerking, arrestatie en geweld door Europese overheden trotseren om de medemens die door ons toedoen op de vlucht is geraakt, te redden van de golven van de dodelijkste grens ter wereld, de Middellandse Zee. Help ook.

sea-watch.org

Eerste druk februari 2022

Tweede druk augustus 2022

© Mounir Samuel 2022

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Foto auteur © Irwan Droog

NUR 320

ISBN 978 90 468 2981 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de tweede druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2980 6

Voor mijn moeder.

Jij wist en zag, voor de rest mij zien of horen kon.

Jouw nuchtere inborst en warme hart leren mij om van dit land te houden.

Ik voel me gedragen door jouw liefde en je gebeden.

‘Maar Maria bewaarde al deze woorden in haar hart en bleef erover nadenken.’

Lukas 2:19 NBV21

Inhoud

Voorwoord

I Waar het allemaal begon

II Welke stemmen we niet horen

III De vloed komt

IV Over grote vissen en vette koeien

V Op de knieën voor Mammon

VI Wat nu nodig is

VII Nineve werd gered, nu wij nog

Verantwoording

Voorwoord

Dit is een boek dat ik nooit had willen schrijven. Ik kan me voorstellen dat jij het eigenlijk niet zou willen lezen.

Ik zal er niet omheen draaien: het gaat slecht met onze planeet. We stevenen af op een zesde grote massasterfte van dieren en de mens. Of beter gezegd: daar zitten we al middenin. De temperatuur stijgt harder en sneller dan onze rekenkundige modellen kunnen voorspellen en daarmee ook de zeewaterspiegel, de hoeveelheid regenval en de rivierwaterstand. Dit zal enorme gevolgen hebben voor de wereld in het algemeen, maar voor het voortbestaan van Nederland in het bijzonder. Daar waar in het zuiden de Sahara oprukt, wordt onze polder steeds natter. De vloed komt en we zijn er niet klaar voor.

We kunnen en mogen onze ogen niet langer sluiten voor de klimaatramp. Het is tijd voor actie en wel nu. De naderende klimaatramp vereist snelle, grote, ingrijpende en noodzakelijke keuzes. Niet om deze te voorkomen, maar om deze zo goed mogelijk het hoofd te bieden en met zo veel mogelijk mensen en dieren te overleven.

Ik wist dit eigenlijk al jaren, zoals jij dit waarschijnlijk ook al wist. Toch rende ik lang voor dit stille weten weg. Ik weet dat ik hierin niet de enige ben. We zijn wat dat betreft maar een stel koppige Jona’s die wel weten wat ons te doen staat, maar liever de andere kant op rennen, tot het water ons letterlijk aan de lippen staat en er geen walvis meer is om ons te redden.

Uiteindelijk kwam dan toch het moment dat ik niet langer voor de werkelijkheid kon vluchten. De nachtmerries uit mijn jeugd steeds meer veranderden in de dagelijkse realiteit. De snelle veranderingen en wereldwijde spanningen mij genoeg stil hadden gezet om de steeds luidere schreeuw van onze aarde te horen. Ik de ervaringen van mijn jarenlange correspondentschap niet langer weg kon drukken, de onderzoeksjournalist in mij riep om waarheidsvinding. En bovenal kon ik werkelijk niet meer om de noodroep van de volgende generaties heen.

Ik begon aan een reis, waarin ik je in dit boek graag meeneem. Van de woestijn naar de polder, van de Nijl naar de Noordzee, van water dat land werd naar ons land dat onder water dreigt te verdwijnen. Van onderzoeksrapporten, academische papers, beleidsnota’s en journalistieke reportages tot aan documentaires, demonstraties en oeverloze debatten. Het was niet eenvoudig om aan deze tocht te beginnen. Hij heeft ook geen duidelijk eindpunt, kent geen heldere stip aan de horizon of zeker einde.

Klimaatwetenschap is toekomstwetenschap die razendsnel door de werkelijkheid wordt ingehaald. De voorspellingen en prognoses lopen vaak sterk uiteen. De meeste cijfers zijn de volgende dag alweer achterhaald. Wat gisteren nog verre toekomstmuziek leek, blijkt opeens de werkelijkheid van vandaag. Vaak wanneer ik net iets opgeschreven had, werd dat de volgende minuut alweer ingehaald (of bevestigd) door een volgend nieuwsbericht. Ik raak met dit boek dan ook nauwelijks meer dan het topje van een razendsnel smeltende ijsberg. Wel probeer ik deze ramp zo goed mogelijk onder ogen te komen en ik hoop dat jij dat ook wilt doen.

Ik was bang dat ik nooit meer op dezelfde manier naar de wereld zou kunnen kijken als ik de staat van onze planeet zou onderzoeken. Dat is inderdaad het geval. Dit was voor mij lang de reden waarom ik hard voor de klimaatramp wegrende. Ik kan me voorstellen dat jij hetzelfde hebt gedaan. Maar er gebeurde ook nog iets anders: Ik ben nu hoopvoller en strijdlustiger dan ik hiervoor was. Er is één ding erger dan weten wat je niet had willen weten en dat is vrezen voor wat je eigenlijk niet weet. Nu weet ik tenminste wat me te wachten én te doen staat. Jij na het lezen van dit boek hopelijk ook.

De informatie in dit boek is niet nieuw. Ik breng slechts de onderzoeksresultaten van tal van bronnen samen, koppel deze aan mijn eigen ervaringen als correspondent en voorzie die van nieuwe duiding. Zo ontstaat een beknopt overzicht van hoe het er nu met de wereld en ons land voor staat en welke destructieve rol onze overheid en het Nederlandse bedrijfsleven in de klimaatramp spelen. Daar blijft het echter niet bij. Dit boek biedt geen halfbakken oplossingen zoals minder vlees eten, meer fietsen of vaker een warme trui aantrekken. Dat zijn weliswaar belangrijke, maar tegelijk ook futiele druppels op een gloeiendhete plaat. In plaats daarvan presenteer ik een concreet, ingrijpend en radicaal politiek manifest. Een beter milieu begint namelijk niet bij onszelf, maar bij politieke moed en gezamenlijke keuzes.

In dit boek laat ik zien hoe we ons land opnieuw in kunnen delen en weerbaar en veerkrachtig kunnen maken voor wat ons de komende tientallen jaren te wachten staat. Wellicht dat sommigen mijn voorstellen als onbetaalbaar, onrealistisch, overtrokken of zelfs als complete waanzin af zullen doen. Dat is de omvang van deze naderende ramp echter ook. We staan voor de grootste uitdaging die de mens én ons land ooit hebben gekend. Daar zijn geen halfslachtige kleine ingrepen tegen opgewassen. Ik moet dus wel hoog inzetten.

Tijdens het schrijven van dit boek doorliep ik tal van emotionele seizoenen. Van verbijstering en ongeloof, tot woede en frustratie, van verdriet en somberte, tot hoop en strijdlust. Misschien ga jij daar bij het lezen van dit boek ook doorheen. Verzet je niet tegen die innerlijke schokgolven. Hoe meer we bereid zijn om het pijnlijke proces van klimaatrouw aan te gaan en zo volledig mogelijk te doorlopen, des te beter zijn we opgewassen tegen de toekomst en zijn we klaar om te kunnen doen wat nodig is.

Het is uiteindelijk precies zoals de Indiase auteur en activist Arundhati Roy zegt: ‘Het probleem is dat wanneer je het eenmaal ziet, je het niet meer kunt ontzien. En wanneer je het eenmaal gezien hebt, wordt stil zijn, niets zeggen, een even grote politieke daad als je uitspreken.’

Dus lees dit boek en spreek je uit.

Jona trok zoals de Heer hem had opgedragen de stad in, één dagreis ver, en riep: ‘Nog veertig dagen, dan wordt Nineve weggevaagd!’

De inwoners van Nineve geloofden God: ze riepen een vasten uit, en iedereen van hoog tot laag, hulde zich in een boetekleed.

Toen de profetie de koning van Nineve bereikte, stond hij op van zijn troon, legde zijn staatsiegewaad af en ging, gehuld in een boetekleed, op de grond zitten. En hij liet in Nineve omroepen: ‘Volgens het bevel van de koning en zijn edelen is het niemand toegestaan te eten of te drinken, mens noch dier, rund noch schaap noch geit. De dieren mogen niet grazen of water drinken. Iedereen, mens en dier, moet zich hullen in een boetekleed en luidkeels God aanroepen.

Laat iedereen breken met zijn kwade praktijken en met het onrecht dat hij doet. Misschien dat God dan van gedachten verandert en afziet van zijn voornemen; wie weet zal Hij zijn woede laten varen, zodat wij niet te gronde gaan.’

Toen God zag dat zij inderdaad braken met hun kwalijke praktijken, zag Hij ervan af hen te treffen met het onheil dat Hij had aangekondigd, en Hij deed het niet.

Jona 3:4-10 NBY21

1

Waar het allemaal begon

Donder aan een heldere hemel

Het was de zomer van 1998. De nadagen van de zo ‘vredige’ jaren negentig. Het leven leek simpeler, eenvoudiger, gelukkiger in die tijd. Althans, als je in Noordwest-Europa woonde. Grote delen van de wereld werden geteisterd door oorlog, maar daar hadden wij beschut achter onze dijken weinig last van. De wereld leek zoveel kleiner nog, zoveel overzichtelijker, zeker voor een kind dat geboren en getogen was in Amersfoort. Het internet en de eerste lompe mobiele telefoons waren net in opmars. Wie op vakantie ging was nog echt weg. Je stuurde een postkaart vanaf de camping, dat was het dan.

Ik was acht jaar oud, bijna negen. Ik las de Donald Duck, de Kijk, tal van encyclopedieën en elk boek over het oude Egypte dat ik maar vinden kon. Ik viste veel en graag en legde allerlei voorwerpen onder een oude microscoop die ik van een vriend van mijn vader had gekregen. Mijn eerste spreekbeurt in groep vijf ging over het stekelbaarsje, mijn spreekbeurt in groep zes wijdde ik aan een iets groter dier: de blauwe vinvis. Ik wilde maritiem bioloog worden.

Mijn ouders gingen met mijn zusje en mij kamperen in Frankrijk. We kwamen aan op een kleine camping in de Dordogne. Een stel caravans en tenten die met name door Belgen bevolkt werden stonden op een open veld met grind, netjes op een rijtje. Dat zagen mijn ouders niet zitten. Veel te veel Nederlandssprekenden. Ze overlegden met de campingbaas en kregen toestemming om hun tent in het dichte dennenbos even verderop neer te zetten. Daar stond geen enkele andere tent of caravan. Ik zei dat het bij onweer gevaarlijk is om onder een boom te staan. Mijn ouders lachten en haalden hun schouders op. De lucht was strakblauw.

Het ongelijke bosoppervlak bestond uit golvende heuveltjes, met diepe greppels daartussen. Om de grote vis-a-vis tent met twee tegenovergestelde cabines niet scheef op een helling te laten balanceren, zetten ze hem in het middendeel van een brede greppel op. ‘Maar bij regen loopt de tent dan onder!’ riep ik. Mijn ouders hielden hun hand op. Er was geen zuchtje wind. Ik moest niet zo overdrijven.

Evengoed was ik er niet gerust op. Ik begon stenen en mos te verzamelen en de greppel aan de kant van de slaapcabine van mijn ouders op te vullen. Onder mijn strenge instructies hielp mijn zusje mij om als echte Hollanders een dijk te bouwen. Eenmaal aangekomen aan de kant van onze eigen slaapcabine, vonden mijn ouders het welletjes. Het was bedtijd.

‘Maar we zijn nog niet klaar!’ protesteerde ik. ‘Als het vanavond gaat onweren loopt alles onder.’

‘Nu moet je ophouden, hoor,’ zei mijn moeder, ervan overtuigd dat ik ieder excuus aangreep om langer op te blijven. ‘Er is geen wolkje aan de lucht.’

‘Het gaat echt onweren,’ bracht ik tevergeefs in. Terneergeslagen gooide ik de steen die ik nog in mijn hand had weg. De brede geul aan de kant van onze slaapzaken bleef leeg, op enkele dennennaalden na.

Die nacht werd ik wakker van een afschuwelijk gedonder. Angstig wekte ik mijn vader die ons razendsnel uit de tent haalde en met ons door de stromende regen naar de auto rende. Het onweerde zoals ik het nog nooit eerder had meegemaakt. Terwijl de bliksemflitsen door de inktzwarte lucht schoten, volgden de donderklappen elkaar steeds sneller op. In het licht van de koplampen van de auto en het nerveuze op en neer zwiepen van de ruitenwissers zagen we de hemel breken.

De volgende ochtend nam de hele camping de schade op. Het leek wel herfst. Overal lagen boombladeren en afgebroken takken. De bliksem was op verschillende plekken in de buurt ingeslagen, waaronder in een caravan. In een lokale krant viel te lezen dat er die nacht drie mensen om het leven waren gekomen. Onze tentgeul was veranderd in een bescheiden wildwaterbaan. De slaapcabine van mijn ouders was volledig droog. Het water klotste tegen de stenen en het zompige mos op, maar kwam hun deel van de tent niet binnen. De cabine van mijn zusje en mij was één grote waterpoel. Het duurde dagenlang voor onze druipnatte slaapzakken waren opgedroogd. Erger nog: mijn Donald Ducks waren veranderd in natte vodjes. Woest was ik. Gelukkig hield ik er een jaarabonnement op de kwakende eend aan over.

Verwoed afval prikken

Hoe ik wist dat het zou onweren? Ik heb geen idee. Het was voor mij niet de vraag of maar wanneer het zou gaan stormen. Het was een diep intuïtief weten, een helder voorgevoel dat tot actie dwong. Het was niet de eerste en zeker niet de laatste keer dat ik door een dergelijk gevoel bevangen werd. Toen ik zo’n vijf jaar oud was, maakte ik posters met de boodschap ‘Red de spin’, die ik door alle brievenbussen in de straat gooide. Geen idee waarom ik dat deed. Ik hield niet eens van spinnen, vond ze maar vies en eng. Toen in 2020 bekend werd dat de kruisspin in Europa voor 99 procent was verdwenen, stuurde mijn moeder me toch een berichtje: ‘Je had wel een vooruitziende blik.’

Het uitsterven van de spin was niet het enige waar ik me midden jaren negentig mee bezighield. Rond dezelfde tijd begon ik ook de actie ‘Red de bij’. Spinnen mochten dan onmisbaar blijken om bepaalde insectenplagen (zoals die van wespen) te voorkomen, over het nut en het belang van de bij als grootbestuiver bestaat al helemaal geen twijfel. Er was meer om me druk om te maken. De milieuvervuiling door auto’s bijvoorbeeld. Wanneer ik vanuit het autoraam naar die eindeloze zwarte stroken asfalt en ronkende fabrieken langs de weg keek, voelde ik een diep onbehagen. Een zweem van rouw, zo leek het wel.

Zwerfafval – met name plastic – was me ook een doorn in het oog. Ik bevestigde spijkers aan bamboestokken en zette mijn zusje en twee vriendinnen aan het werk om met z’n vieren vuilniszakken vol afval te vullen. Wanneer ze geen zin hadden deed ik het alleen. Er viel niet tegen de troep op te prikken. Als ik de ene avond net klaar was, lag de volgende ochtend hetzelfde bosje alweer vol plastic flesjes en snoepwikkels.

Naarmate ik ouder werd, begon het onrustige gevoel in mijn onderbuik steeds erger te worden. Niet alleen waren er steeds meer diersoorten om te redden, aan de horizon tekende zich een ander – nog veel groter – probleem af. ‘De zomers zullen aanvoelen als de winter, en de lente als een halve herfst,’ schreef ik als tiener op, alsof ik de ramp voorvoelde die binnen enkele jaren wereldnieuws werd.

Toen in 2006 de documentaire An Inconvenient Truth van Al Gore verscheen, werd deze door de Gemeente Amersfoort als bewustwordingscampagne gratis in de lokale bioscoop vertoond. Ik sleepte mijn ouders en zo veel mogelijk mensen uit de kerk naar de film. Voor het eerst hoorde ik hoe datgene heette wat ik sinds mijn kindertijd als een dreigende schaduw in de lucht had zien hangen: klimaatverandering. Met een ernstig gezicht sprak Al Gore over Nederland en toonde een kaart waarop te zien was hoe ons land voor meer dan de helft onder water zou verdwijnen. Er klonken kleine kreetjes in de volle bioscoopzaal.

‘Amersfoort aan zee!’ grapte iemand. Bulderend gelach. Verbijsterd keek ik om me heen. Daar was dan mijn grootste nachtmerrie, openlijk in beeld.

‘Waarom hebben jullie niet geluisterd?’ bleef ik mijn ouders vragen, terwijl we onze zeiknatte tent in de Dordogne probeerden te drogen om diezelfde ochtend nog zuidwaarts te trekken. Mijn ouders hadden geen antwoord op die vraag en de vele vragen die ik hun in de jaren daarop zou stellen. Ze bleken niet de enigen die geen antwoord hadden.

Ik bleef waarschuwen en proberen, protesteerde bij de aankoop van een dieselauto en smeekte om groene stroom. Geleidelijk maakte ik alle stadia aan emoties door, tot ik begon te zwijgen. Zo lang en zo diep, dat ik op een gegeven moment mijn eigen stem niet langer hoorde, mijn eigen waarschuwingen niet meer verstond.

Schone onderbroekjes in een walvis

Als kind was ik gek op het bijbelverhaal van Jona, ook bekend als Younes in de Koran. De merkwaardige, koppige profeet die door ‘een grote vis’ werd opgeslokt (Jona 2:1). God vroeg Jona in de achtste eeuw voor Christus om naar het goddeloze Nineve in het huidige Irak te vertrekken. Deze stad was een van de meest toonaangevende wereldsteden van de Oudheid, met 12 kilometer aan stadsmuur, 18 stadspoorten en de allereerste bibliotheek ter wereld met 30.000 kleitabletten met spijkerschrift. Naar schatting had de kosmopolitische stad zo’n 600.000 inwoners.* Gelegen aan de Tigris was Nineve jarenlang de hoofdstad van het Assyrische Rijk en naar verluidt een van de mooiste steden ter wereld met water en groen in overvloed.

Aan Jona de opdracht om de welvarende bewoners te vertellen dat hun stad na veertig dagen compleet zou worden vernietigd. Daar wilde de profeet niets van weten. Hij vertrok naar de haven en scheepte in op een boot naar Tarsis in hedendaags Turkije, of misschien zelfs naar Tartessos in het huidige Spanje dat in het Hebreeuws ook Tarsis werd genoemd. Zo verkoos Jona een gevaarlijke en vermoeiende duizenden kilometerslange land- en zeereis boven de vier keer kortere voetreis naar Nineve. Eenmaal op zee brak er echter een hevige storm uit. De bemanning probeerde het schip en de opvarenden op alle mogelijke manieren te redden en riep iedereen op tot diens eigen god te bidden. Uiteindelijk bekende Jona dat hij voor God op de vlucht was en de storm door zijn toedoen kwam.

‘Wat heb je gedaan?’ riep de bemanning verschrikt uit. Jona haalde zijn schouders op en zei: ‘Gooi mij maar overboord.’ De zeelui weigerden. Maar toen ze alle vracht overboord hadden gegooid, de storm alsmaar erger werd en ze bijna met z’n allen ten onder gingen, gooiden ze de rebelse profeet ten slotte angstig de golven in. Jona verdronk niet. Hij werd opgeslokt door ‘een grote vis’ en verbleef drie dagen en nachten in diens buik tot hij eindelijk zijn rebellie opgaf. Hij zou de ongemakkelijke boodschap verkondigen. Dat was het moment waarop de vis gewacht had. Jona werd netjes op de kust uitgespuugd en begon aan zijn tocht naar de goddeloze stad.

Als klein kind maakte ik op de zondagsschool een tekening van Jona in de walvis met een waslijntje met drie schone onderbroekjes eraan. Dat schone ondergoed was natuurlijk wél onmisbaar als je in de schuimende maag van zo’n zoogdier zit. Mijn moeder heeft de tekening tot op de dag van vandaag bewaard, trots als ze is op haar geslaagde opvoeding.

Wat ik toen misschien intuïtief al aanvoelde maar nu met zekerheid weet, is dat ik op Jona lijk. Ik weet wat ik moet zeggen maar ik zeg het niet. Ik weet wat ik zie maar ik wil het niet zien. Ik weet wat ik moet doen, maar laat het na. Liever reis ik eindeloos om en breng ik geen dagen, maar zelfs jaren in die walvis door, dan simpelweg de ongemakkelijke waarheid aan te gaan. Ik geloof dat ik daarin niet de enige ben. Terwijl de zee steeds woester kolkt, zijn er volgens mij heel veel Jona’s onder ons en steeds minder walvissen om ons nog te redden.

Baden met Cleopatra

Op een gure, grauwe avond in de troosteloze zomer van 2021 wist ik dat ik niet langer kon zwijgen over de dreigende wolken die zich zo zichtbaar boven onze hoofden samenpakten. Het klimaat was geen onderwerp om hier en daar kort in een artikel, podcast of optreden aan te stippen. Tegen de dichtgetrokken hemel die ik nu zag was geen zelfgemaakt dijkje van steen en mos meer opgewassen. Ik wist dat ik deze ramp niet langer uit de weg kon gaan.

Op 12 augustus 2021 trok ik niet de zee op, maar de zee in. Ik vertrok naar Siwa, een oase in het hart van de grote zandzee in mijn geliefde vaderland Egypte. Net zoals de oude profeten van vroeger hoopte ik in de uitgestrekte leegte van de woestijn Gods almacht te ontmoeten en ver van alle dagelijkse ruis en prikkels mijn innerlijke stem te verstaan. Er was echter ook een andere reden voor mijn bezoek aan deze plek. Ooit was de Sahara namelijk één grote oceaan. De zoute binnenzeeën van Siwa zijn het laatste aandenken aan die tijd. Ik maakte dus eigenlijk een spiegelreis: want zoals de Sahara eens met uitgestrekte oceanen bedekt was, zo naderde in onze polder de golven van de zee.

Siwa ligt diep verscholen tussen de hoge zandduinen van de Sahara in het meest westelijke punt van Egypte, op vijftig kilometer van de Libische grens. Een busreis van veertien tot zestien uur in een aftandse bus vanaf het Rames-busstation in Cairo is de enige manier om er te komen. Het was augustus en 44 tot 46 °C. In Siwa verbleef ik in een traditionele hut van leem en palmblad zonder stroom, wifi of airconditioning en werd lek geprikt. Het wemelde er van de muggen, want Siwa heeft water.

Eenmaal in de oase trok ik dagenlang op met Karim. Een eenentwintigjarige tuktuk-chauffeur, die ik bij aankomst aanhield. Karim bleek een rechtenstudent aan de Al Azharuniversiteit, het befaamdste en meest prestigieuze islamitische bolwerk ter wereld. Zijn broer is een moefti, een hoge islamitische geestelijke en zelf is hij faqih (rechtsgeleerde) in opleiding. Karim had in zijn hele leven nog nooit met een christen gesproken. Het leverde boeiende gesprekken over God, geloof, seks én het klimaat op. Hij sprak geen woord Engels en had nog nooit van McDonald’s gehoord, om maar aan te geven hoe ver onze werelden van elkaar af liggen.

De inwoners van Siwa heten ‘Siwi’. Het zijn Imazighen die een dialect van het Tamazight spreken, in het Nederlands foutief Berbers genoemd. De Siwi hebben hun eigen bouwkunst, schrift, culturele gebruiken en voorkomen en zijn verwant aan de Noord-Afrikaanse volken.

De oase is een plek vol geologische en menselijke geschiedenis. Tussen de dadelpalmen staan de heldere zandstenen pilaren vol hiërogliefen van een vergane tempel voor Amon-Ra. Gabel Mot (de dodenberg) herbergt honderden faraonische burgergraven waar ik gewoon in kon klimmen. Op twee bergen rusten twee stokoude kasba’s (vestingsteden), met nog een tempel van Alexander de Grote en twee moskeeën die dateren uit de vroeg-islamitische tijd.

Maar deze bijzondere plek is vooral een natuurfenomeen. Siwa kent tal van mysterieuze blauwgroene zoutwaterpoelen, vele malen zouter dan de Dode Zee (en vele malen schoner, kan ik uit ervaring zeggen). Het is onmogelijk in het zoute water te zwemmen of zelfs maar te lopen, je gaat direct plat. Het was alsof ik in een bad van vuur lag. Het zout beet alles kapot, maar na tien minuten was ik wel van mijn eczeem af. Dat is nog niet alles. Probeer je eens voor te stellen dat je tussen gigantische zandduinen rijdt en opeens aan de oever staat van een heuse binnenzee. Kleine visjes zwemmen in het heldere water tussen je voeten door. Reusachtige zoutkristallen liggen als een dik pak sneeuw op het zand. Ik waande me regelmatig aan de kust van de Middellandse Zee. Maar nee, ik was toch echt midden in de Sahara. Het was een ervaring die mij volledig desoriënteerde.

De plek is onbeschrijfelijk mooi en toch werd ik vlak na aankomst al bevangen door een zweem van melancholie. Ik kon niet aanzien hoe onwetend de mensen met de oase omgaan. Grote zoutwinnaars hebben ontdekt dat het zout uit Siwa tot het puurste, helderste zout ter wereld hoort. Dus worden de zoute meren ingedamd, zodat het water verdampt en het metersdiepe zout kan worden ontgonnen.

‘Dit kunnen jullie niet doen!’ riep ik verbijsterd uit.

‘Maak je geen zorgen,’ reageerde Karim laconiek. ‘Het zout ligt hier wel tien meter diep en als het weg is geschraapt, komt er gewoon weer nieuw zout omhoog.’

‘Habibi (liefje), snap je dan niet dat zout helemaal niet belangrijk is?’ vroeg ik hem. ‘Vergeet het zout! Vergeet zelfs goud! Wat is er in de woestijn nu belangrijker en waardevoller dan water?’

Mijn goedlachse tuktuk-chauffeur keek me even niet-begrijpend aan. Toen lichtten zijn ogen op. ‘Je hebt gelijk!’ riep hij verschrikt.

Naast zoutzeeën herbergt Siwa ook zo’n duizend zoetwaterbronnen. Het is dit grondwater dat de oase tot een waar aards paradijs maakt. De beroemdste is Aïn Cleobatra, of het ‘oog van Cleopatra’, een reusachtige ronde waterpoel die ook wel het ‘oog van de zon’ wordt genoemd. De Griekse historicus Herodotus schreef in de vijfde eeuw voor Christus al over deze bron, waarin naar verluidt de legendarische koningin Cleopatra VII nog gebaad heeft. Op zoek naar verkoeling in de verzengende hitte trok ook ik dagelijks baantjes in deze openbare waterplaats.

Het koele grondwater komt hier al meer dan 2500 jaar omhoog. Toch zullen dit faraonische zwembad en de vele andere duizenden jaren oude waterbronnen die Siwa rijk is naar verwachting binnen enkele decennia zijn opgedroogd. Verdampt door de vele hittegolven, leeggepompt door de grote waterfabrieken die ontdekt hebben dat Siwa het schoonste drinkwater van Egypte heeft en het water nu in plastic flesjes bottelen om goedkoop aan de man te brengen. Of opgeslokt door de alsmaar groeiende bevolking; de helft van de Egyptenaren is jonger dan twintig jaar. Iedere negen maanden komen er anderhalf miljoen Egyptenaren bij.

Ondertussen verandert de oase snel. De Siwi bouwden tot voor kort hun woningen met leem en palmblad, op zo’n manier dat ze op natuurlijke wijze werden gekoeld. Maar het Egyptische leger stampt tegenwoordig overal monotone betonnen appartementencomplexen uit de grond. Kostbare palmbomen worden gekampt. Kleine kanaaltjes gedempt. De airco’s loeien aan de buitenmuren.

Eenmaal terug in mijn hut aan een verlaten meer staarde ik ’s nachts naar de uitgestrekte sterrenhemel. Ik was helemaal alleen op één jonge ongedocumenteerde Soedanese vluchteling na, die bij een lokale inwoner diep in de woestijn kost en inwoning had gevonden en mij vol heimwee vertelde over het blauw van de Nijl bij Khartoem, het groen van zijn land en het hart van de mensen. Verder was er geen mens in de weidse omtrek te bekennen. Met niets anders dan een flikkerend kaarslichtje zag ik (ondanks mijn slechte zicht) de lichtgevende banen van melkwegen miljarden lichtjaren verderop. De avond van mijn aankomst bleek het hoogtepunt van een meteorietenregen. Dikke flitsen en brede strepen schoten secondenlang door de lucht. In de stilte van de nacht leek het wel alsof de hemel naar beneden viel en wellicht was dat ook wel het geval.

De nachtmerrie van de farao

De volgende dag staarde ik verwonderd in een tientallen meters diepe put in het hart van een van de oude kasba’s, boven op een berg. De twee oude vestingsteden van Siwa waren in faraonische tijden met een ondergrondse waterleiding van zo’n vijf kilometer met elkaar verbonden. Hoe het water omhoog werd gepompt, blijft tot op de dag van vandaag een raadsel. De oude Egyptenaren beschikten immers niet over waterpompen of motoren. Starend in die put besefte ik opnieuw dat de evolutieleer lang niet altijd vooruitgang betekent. Wij mensen evolueren wel, maar lijden toch vooral aan collectieve degeneratie.

De farao’s waren enorm creatief, zeker als het op waterwerken aankwam. Maar niet wat betreft de uitleg van hun nachtmerries. De farao droomde dat er zeven vette koeien uit de Nijl opdoemden en met hun prachtige, glanzende vachten rustig begonnen te grazen. Vervolgens kwamen er zeven afstotelijke magere koeien uit de Nijl. De magere koeien aten de vette koeien op, maar waren ook daarna vel over been. Het was de Hebreeuwse Jozef, de dromenkoning met zijn mooie mantel met vele kleuren (Genesis 37-47), ook wel Youssef genoemd in de Koran, die de nachtmerries van de farao wist te verklaren en Egypte behoedde voor een naderende hongersnood. Jozef legde uit dat na zeven jaren van rijkelijke overstromingen, afzetting van vruchtbaar Nijlslib en grote oogsten, zeven jaren van vreselijke droogte en honger zouden volgen. Hij waarschuwde de farao en stelde een plan voor om overal in het land waterwerken aan te leggen en graanschuren te bouwen. Een vijfde van alle oogst zou worden opgeslagen, zodat er genoeg te eten zou zijn als de schrale droge jaren hun intrede zouden doen. Tot op de dag van vandaag zijn door heel Egypte de graanschuren en watertanks van Jozef te vinden, allemaal gebouwd in en rond dezelfde tijd. Onder Cairo ligt zelfs Bahr usuf, een twintig kilometer lang en vijf kilometer breed met de hand gegraven kanaal dat de Nijl met de oase Fayoum verbindt. Het kanaal beschikte over een dam en de allereerste sluizen en creëerde zowel extra landbouwgrond als een enorm waterreservoir om Egypte tegen de naderende droogte te beschermen.

Wanneer ik over het Egyptische platteland reis, bekruipt mij regelmatig het gevoel in een warme variant van de Nederlandse polder te zijn beland. Ik herken dezelfde versnipperde kavels, smalle sloten en kleine bruggetjes, maar dan duizenden jaren oud. Tot op de dag van vandaag leert men in Wageningen University & Research over het ‘farao-irrigatiesysteem’. In droge gebieden worden de oude faraonische irrigatietechnieken nog steeds toegepast.

Jozef redde als faraonische onderkoning niet alleen Egypte, maar de hele regio. Vanuit heel Noord-Afrika en West-Azië (het Midden-Oosten) trokken mensen naar Egypte om water en graan te kopen. Zo overleefden de grote beschavingen uit die tijd de door velen onvoorziene natuurramp. Het getuigde van moed en leiderschap van de oude Egyptenaren om in goede tijden op slechte tijden te anticiperen en belangrijker: toen de schaarste eenmaal uitgebroken was, toch te delen in hun overvloed. Het is iets wat wij in Nederland nu al niet doen, laat staan wanneer het water ons aan de lippen staat.

Ondertussen stevenen wij af op een veel grotere nachtmerrie dan de nare dromen van de farao. We leven allang niet meer in de tijd van zeven vette koeien. Zonder dat we het doorhebben, worden we door een eindeloze stroom magere koeien verzwolgen. De aarde steunt en kreunt terwijl natuurrampen en humanitaire catastrofes elkaar steeds sneller opvolgen, en nog staan we erbij en kijken ernaar, zonder de ernst en de omvang te willen erkennen of in te zien.

One swipe at a time

Wie eenmaal uit de sussende welzijnssluimer ontwaakt, ziet de planeet – one swipe at a time – vergaan. Toch slapen we rustig verder, zélfs wanneer ons eigen land wordt geraakt. Toen eind juli 2021 water- en modderstromen in Duitsland, België en Limburg een spoor aan dood en vernieling achterlieten, zag ik Amsterdam vrolijk van de plotseling opgedoken zon genieten. Terwijl er aan de Maas verwoed met zandzakken werd gesjouwd, lag het strand van Zandvoort bomvol. Terwijl mensen hun huisraad uit hun ondergelopen woonkamer probeerden te redden, klonk er luid gejoel vanuit de bootjes op de grachten. Alsof er niets aan de hand was (of in ieder geval geen reden om een ongemakkelijk gesprek met elkaar aan te gaan). Tegelijk voelde ik overal de onderhuidse onrust groeien. Maar hardop uiten deden we die liever niet. Bang als we waren de ‘gezelligheid’ te verpesten. Angstig ook, alsof het een onomkeerbare waarheid werd als je die hardop uitsprak. Dus stelden we onszelf gerust dat het allemaal wel meeviel.

‘De overstromingen zullen iets vaker voorkomen, niet één keer per tweehonderd jaar maar één keer per honderd jaar,’ suste demissionair premier Rutte zichzelf en ons in slaap. Feit is dat we eigenlijk geen idee hebben wat ons te wachten staat. Klimaatwetenschap is immers toekomstwetenschap en houdt zich niet gemakkelijk aan de wetmatigheden van het verleden.

Nog geen dag na de overstromingen in Limburg werd in Amsterdam-Noord onverstoorbaar verder gebouwd. De nieuwe skyline rijst minder dan een meter van de waterkant uit de drassige grond.

‘Het is toch zot,’ zei een Twentse opzichter die mijn huis in datzelfde Noord op mogelijke bouwschade kwam inspecteren. ‘Al dat bouwen op het natste stukje Nederland. Dat dondert allemaal zo, hop,’ – hij maakte een snelle handbeweging – ‘de zee in.’ Hij stak zijn hand op bij wijze van groet en vertrok fluitend naar de buren. Mij ongemakkelijk in de deuropening achterlatend.

Gelukkig woon ik op de derde verdieping, dacht ik niet voor het eerst. En ook: het wordt tijd om een (semi)milieuvriendelijke opblaasboot te kopen.

De overstromingen waren niet de eerste alarmbel. De treurige zomeravond dat ik eindelijk aan de naderende klimaatramp toegaf, trilde mijn telefoon in mijn broekzak. Het bleek de NOS-app met het nieuws dat Siberië in lichterlaaie stond en dat door zware hittegolven de permafrost aan het ontdooiden was. De volgende dag werd ik wakker met foto’s op Instagram van mensen die op een Turks terras vrolijk een biertje dronken terwijl achter hen de groene bergen brandden. De dag erna volgden video’s van bosbranden in Griekenland. Nog een dag later las ik hoe het kwik in Italië tot 43 à 45 °C was opgelopen, met vele doden als gevolg. Ook daar woedden bosbranden. Californië onderging zijn jaarlijks inferno. De grootste en breedste bomen op aarde, de oeroude sequoia’s, vielen als luciferhoutjes om. De bossen van Algerije gingen in vlammen op. De branden bleken aangestoken. De mensen waren zo woest dat ze de verdachte van de brandstichtingen hoogstpersoonlijk lynchten. Een aardbeving op Haïti. Vervolgens een tropische storm op Haïti. Op het Egyptische nieuws werden ondertussen beelden van de vreselijke overstromingen in Soedan getoond – maar dat land is niet interessant voor de Nederlandse media. Noodweer en massale evacuatie in China. De Japanners moesten hun huizen uit. Grootste record gletsjersmelting op één dag. Overstromingen in Louisiana. Voor het eerst regen op het hoogste punt van de sneeuwkap op Groenland. Ik las, al wilde ik het niet lezen. Keek naar de filmpjes en voelde mijn maag samentrekken. Het is begonnen, dacht ik. Maar toen corrigeerde ik mezelf: het is allang bezig.

Het nieuws stopte niet en zal niet stoppen. Bosbranden in Zuid-Frankrijk. Siberië staat nog steeds in de fik, maar dat is eigenlijk al jaren het geval. De branden zijn ondertussen onblusbaar en al waren ze dat wel, dan worden ze niet geblust. Poetin en consorten azen immers op de grondstoffen en mineralen die onder de permafrost verscholen liggen en Europa is afhankelijk van Russisch gas. Ondertussen staat ook de Amazone nog steeds in vuur en vlam maar dat haalde allang het nieuws niet meer. Daarvoor is er te veel ander natuurgeweld dat de krantenkoppen vulde.

Mijn telefoon trilde verder. Een walvis was meegesleept door een vissersboot en in de sluis van Terneuzen beland. Een Griekse visser schoot met een harpoen een zeldzame zeehond dood. Dolfijnachtige bruinvissen spoelden opeens massaal op de Waddeneilanden aan. Ik haalde diep adem, hoestte licht – iets wat ik altijd doe als ik diep ademhaal in de stad – en sloot kort mijn ogen, om ze te openen met de realisatie dat in die luttele seconden weer een voetbalveld aan bos verdwenen was, en dát niet alleen. Vogels en andere kleine dieren zoals konijnen bleken door klimaatverandering te muteren en langere snavels en oren te krijgen om de hitte kwijt te raken, maar bovenal bleken ze massaal te sterven.

Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving (2014) is in Nederland in de afgelopen 120 jaar 85 procent van alle oorspronkelijke plant- en diersoorten verloren gegaan – ver boven het Europese gemiddelde van 60 procent. Dit is de zesde grote massa-extinctie van dieren. Ik vroeg me af hoelang het zou duren voor de mens volgt.

* Met ‘(…) de grote stad waar meer dan honderdtwintigduizend mensen wonen die het verschil tussen links en rechts niet eens kennen (…)’ (Jona 4:11) worden naar alle waarschijnlijkheid kinderen onder de zes jaar bedoeld. Theologen en historici gaan ervan uit dat zij een vijfde van de totale populatie van de stad uitmaakten.