DE

PALACE

PAPERS

TINA BROWN

DE

PALACE

PAPERS

Het onthullende verhaal

van de Windsors

Van Camilla tot Meghan

Uit het Engels vertaald door

Arjanne van Luipen, Nannie de Nijs Bik-Plasman,

Anne-Marie Vervelde, Annemie de Vries,

Alexander van Kesteren en Koos Mebius

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel The Palace Papers.

Inside the House of Windsor – the Truth and the Turmoil.

Uitgeverij Crown, imprint van Random House,

a division of Penguin Random House LLC, New York

© 2022 Tina Brown

© 2022 Nederlandse vertaling Arjanne van Luipen, Nannie de Nijs Bik-Plasman,

Anne-Marie Vervelde, Annemie de Vries, Alexander van Kesteren, Koos Mebius /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Foto’s omslag: Camilla © Max Mumby/Indigo/Getty Images /

Elizabeth © Peter Summers/Getty Images /

Kate © Max Mumby/Indigo/Getty Images /

Meghan © Chris Jackson/Getty Images

Foto’s omslag achterplat: Links © Shutterstock / Midden © Canadian Press/

Shutterstock / Rechts © Max Mumby/Indigo/Getty Images

NUR 698

ISBN 978 90 468 2987 5

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2986 8

Voor mijn Harry,
Altijd

INHOUD

PROLOOG: EXPLOSIEF

DEEL 1

1 Dit nooit meer. De koninklijke familie treedt de wereld na Diana tegemoet

2 Seks en sensibiliteit. Waarom Charles gek is op Camilla

3 Uit de gratie. Camilla geeft niet op

4 Moeder van de natie. De hoofdpijnpunten van de koningin in de 21e eeuw

5 Een kwestie van onafhankelijkheid. Hoe Elizabeth en Philip het klaarspeelden

6 Zwanenzangen. Margaret en de koningin-moeder verlaten het feest

7 Vijftig jaar op de troon. De toegift van de koningin

8 Problemen met bedienden. Wat de butler zag

9 Camilla’s streep in het zand. Een nieuwe hertogin in de winnaarsselectie

DEEL 2

10 De prinsjes van hiernaast. De verschillende werkelijkheden van William en Harry

11 De verloren jongens. Hoe de prinsen hun jeugd overleefden

12 En toen kwam Kate. William ontmoet een buitengewoon 224 gewoon meisje

13 Koningin in de dop. Hoe Kate de deal sloot

14 Harry de held. De coming of age van een prins

15 Speurders. Een duik in de zwarte magie

16 Gloriejaren. De triomftocht van de Windsors

17 Hertog op drift. Andrew op zoek naar geld (en meer)

18 Verkeerde vrienden. In de ban van Jeffrey Epstein

19 Nummer zes op de call sheet. De wereld van Meghan Markle

20 Flashman valt stil. Harry komt zichzelf tegen

21 Tot over zijn oren. De sterren staan gunstig voor Harry en Meghan

22 Het betoverde koninkrijk. Een bruiloft verandert het Huis van Windsor

23 De harde werkelijkheid. De morning after van de monarchie

24 Privacy en vooroordeel. Overleven in de vissenkom van Windsor

25 Verschroeide aarde. Annus horribilis op herhaling

Epiloog. Wat nog rest

DANKWOORD

NOTEN

ILLUSTRATIEVERANTWOORDING

REGISTER

PROLOOG

EXPLOSIEF

In maart 2021 sprak Oprah Winfrey met Harry en Meghan, hertog en hertogin van Sussex; het was een van de meestbesproken interviews in de televisiegeschiedenis. Het werd een jaar na hun royal exit opgenomen in de palmentuin van hun toevluchtsoord, een hoog boven de Stille Oceaan gelegen en niet bij naam genoemde villa in Montecito, Californië. Oprahs verbazing over de explosieve onthullingen van het echtpaar over het Britse koningshuis werd door haar enorme bril nog uitvergroot.

‘Besloten jullie te zwijgen of werd jullie het zwijgen opgelegd?’ drong het tv-orakel in de trailer van de twee uur durende reportage aan, met op de achtergrond de onheilspellende soundtrack.¹ De camera draaide naar Meghans gezicht en de opname werd afgebroken voordat we haar reactie konden horen. Negenenveertig miljoen mensen over de hele wereld keken vervolgens naar het interview om het antwoord te horen. De hertogin had haar ogen zwaar aangezet voor een dramatische oogopslag, op de manier die prinses Diana had geïntroduceerd in haar beruchte interview met Martin Bashir, en het in een lage knot opgestoken haar moest haar een plechtige uitstraling geven. Onder haar fans was veel te doen over de witte lotus (wederopstanding) die op haar lange zwarte jurk van Giorgio Armani vanaf haar zwangere buik omhoog slingerde.

Mensen die zich bezighouden met het ontcijferen van de koninklijke geheimtaal merkten op dat Meghan de diamanten tennisarmband van Cartier van haar overleden schoonmoeder om haar linkerpols droeg, wat aangaf dat zij nu de mantel der onrechtvaardig behandelde koninklijke vrouwen droeg. Harry werd echter op Twitter bekritiseerd vanwege zijn troosteloos afgezakte sokken en zijn smakeloze pak van J. Crew. Harry’s belangrijkste klacht was dat zijn vader, de prins van Wales, zijn uitspraak dat hij financieel onafhankelijk wilde zijn volkomen verkeerd had begrepen en zijn toelage had stopgezet.

Het echtpaar kwam met een vernietigende aanklacht: institutionele veronachtzaming van Meghans psychische gezondheid, de passiviteit van het paleis nadat de pers karaktermoord op haar had gepleegd, jaloezie binnen de familie en, het ergste van alles, de spraakmakende beschuldiging van racisme tegen een niet nader genoemd lid van de koninklijke familie die bezorgdheid had geuit over de huidskleur van de ongeboren Archie.

Het was explosief.

Prins William antwoordde enkele dagen later tegen de pers die hem tijdens een werkbezoek volgde kort en bondig: ‘Onze familie is absoluut niet racistisch.’ Maar hoe kon hij dat weten? Meghan Markle is de eerste persoon van kleur die met een Mountbatten-Windsor getrouwd is en slechts 8,5 procent van de werknemers van Buckingham Palace heeft een diverse achtergrond.²

Uit de maalstroom op de sociale media kwam onmiddellijk een verhitte trans-Atlantische kloof naar voren. De Amerikanen, die de Windsors nooit hebben vergeven voor hun afwijzing van Diana, prezen Harry en Meghan voor het uit de school klappen over het afbrokkelende sprookje van de monarchie. Tegen de achtergrond van de Black Lives Matter-beweging bevestigde de beschuldiging van racisme dat de koninklijke dinosauriërs niet langer over de aarde konden regeren. Zelfs president Bidens persvoorlichter Jen Psaki deed een duit in het zakje en prees Meghans moed voor het uiten van haar angsten en depressies.

De reactie van de Britten was voornamelijk tegengesteld: verontwaardiging over het gebrek aan respect voor de monarchie en boosheid over de vele betwistbare uitspraken die het paar ongehinderd kon doen. Er bestond wijdverbreid scepsis over de bewering van Meghan dat ze nergens anders met haar zelfmoordgedachten terechtkon dan bij de hr-afdeling van Buckingham Palace, een surrealistisch klinkende naam waar maar weinig mensen ooit van gehoord hadden en die bovendien klonk als de titel van een door Ricky Gervais geschreven BBC-sitcom. Was Harry, die zelf jarenlang therapie heeft gehad, niet juist samen met prins William en Kate een van de oprichters van Heads Together, een initiatief dat bedoeld is om het stigma rond psychische aandoeningen te doorbreken? Welke aanpassingsproblemen Meghan ook had, ze waren kennelijk te pijnlijk voor Harry. Aan beide kanten van de grote vijver sloot de jongere generatie zich vurig aan bij Team Meghan omdat zij haar lieve, sexy echtgenoot had gered van zijn maffe, verknipte familie.

Er werd minder gesproken over Meghans raadselachtige – en voor mij fascinerende – opmerkingen over het gebrek aan voorbereiding op haar leven als lid van de koninklijke familie. ‘Ik wist helemaal niet wat dat inhield,’ zei ze tegen Oprah:

Wat betekent het om een koninklijke functie te hebben? Wat doe je dan?… En helemaal als Amerikaanse, wat je over koninklijke families weet is wat je in sprookjes leest… Ik ben in Los Angeles opgegroeid, je ziet overal beroemdheden. Dat is niet hetzelfde, maar je denkt al snel, zeker als Amerikaanse: het zijn gewoon beroemde mensen. Maar dit is een heel ander verhaal.³

Eh… ja. Het idee dat de in het buitenleven gewortelde, door plicht geobsedeerde, aan traditie gebonden voornaamste leden van de Britse koninklijke familie ook maar enige gelijkenis met Hollywood-beroemdheden vertonen is volslagen belachelijk. Beroemdheden komen en gaan. De monarchie is bestendig. De belangstelling van het publiek voor jou persoonlijk blijft bestaan zolang duidelijk is dat jij het belang van het publiek dient. Zoals koningin Mary, de grootmoeder van de koningin, eens zei: ‘Je bent een lid van de Britse koninklijke familie.⁴ We zijn nooit moe en we zijn allemaal dol op ziekenhuizen.

De schittering van royalty die Meghan verblindde is een optische illusie. Ze kon maar moeilijk begrijpen dat de desserts van biologische citroen en vlierbloesem die bij haar sprookjesachtige bruiloft op Windsor Castle werden geserveerd de evenknie van de ‘eet mij’-taartjes van Alice in Wonderland waren. Zelfs toen haar ster op het wereldtoneel steeds verder steeg, moest ze zichzelf tegelijkertijd meer en meer wegcijferen om in het stemloze keurslijf van haar dienende rol voor de Kroon te passen.

Meghans merkwaardige gebrek aan voorbereiding op een roeping die min of meer gelijkstond aan intrede in een klooster kwam als een verrassing voor veel van haar voormalige collega’s bij USA Network met wie ze zeven jaar lang in de televisieserie Suits speelde. Volgens een collega had Meghan er als actrice altijd om bekendgestaan dat ze haar huiswerk grondig deed en bij iedereen om aantekeningen bedelde.

Het is verbijsterend dat ze dat niet voor de grootste rol van haar leven deed. De belangrijkste reden dat de grote liefde van Diana, hartchirurg Hasnat Khan, met wie ze na haar scheiding van Charles een relatie kreeg, niet met haar wilde trouwen, was dat hij niet elke dag op de voorpagina van de roddelbladen wilde staan. En hij besefte dat zij ondanks haar romantische fantasieën niet met zijn hele familie in één huis in een traditioneel Pakistaanse gemeenschap zou willen wonen en met zijn vrouwelijke familieleden gezellig thee zou willen drinken; net zomin als hij dat met haar familie wilde. Een voormalig lid van de koninklijke hofhouding vertelde me:

Ik had van het begin af aan het gevoel dat Meghan geen flauw idee van het instituut had. En het instituut in het paleis had geen flauw idee van Meghan. Het waren twee botsende werelden, die geen ervaring met elkaar hadden.

De Britse monarchie is een instituut van meer dan duizend jaar oud met aan het hoofd een zesennegentigjarige met een zeventigjarige opvolger. Je kunt niet verwachten dat het wendbaar is. Het bouwt zijn sociale kapitaal op met stabiele, voortdurende en weinig opwindende uitingen van plichtsbesef. Om de zoveel tijd beweegt de ijsberg, meestal na een hevige schok van het systeem. Eerst was daar de troonsafstand van Edward VIII om met de gescheiden Amerikaanse Wallis Simpson te kunnen trouwen, waardoor de gelederen zich sloten om toekomstige indringers af te weren. Daarna was er het drama van Diana’s dood en de daaropvolgende massahysterie, waardoor het systeem opnieuw onder de loep werd genomen en langzaam wat toegankelijker werd. Vervolgens kwam ‘Megxit’, waarbij de hertog en hertogin van Sussex een keus maakten tussen het Gemenebest en Netflix en het geld achternagingen. Het zal nog jaren duren voor we weten hoe serieus de monarchie heeft afgerekend met haar onvermogen om de diversiteit te weerspiegelen van het land dat ze symboliseert en waarvan ze in dienst staat.

Maar veranderen zal ze. In 1955 mocht prinses Margaret niet trouwen met de man van wie ze hield omdat hij gescheiden was. Zesentwintig jaar later moest prins Charles trouwen met de qua afkomst geschikte, maagdelijke, twintigjarige Diana. En in 2018 werd er een mijlpaal bereikt, toen een gescheiden Amerikaanse van gemengd bloed de zegen van de koningin kreeg om met haar kleinzoon te trouwen. Dit alles herinnert ons aan het belangrijkste doel van de monarchie: overleven.

‘Ik heb me er niet in verdiept,’ gaf Meghan aan Oprah toe.⁵

Ik wel. Ruim twee jaar lang heb ik met meer dan honderdtwintig mensen gesproken, zowel persoonlijk als via Zoom tijdens de coronapandemie. Veel van hen waren tijdens de turbulente jaren na de dood van Diana nauw bij de koninklijke familie en hun hofhouding betrokken.

In richt ik me in dit boek op de vijfentwintig jaren die op haar dood volgden. Maar de fascinatie voor de monarchie komt voort uit het feit dat haar immer feilbare en sterfelijke hoofdrolspelers door de jaren heen steeds met dezelfde thema’s en problemen worden geconfronteerd. Om het Huis van Windsor van vandaag te begrijpen, moet je de menselijke en historische krachten begrijpen die het vorm hebben gegeven. Ik heb dit boek verdeeld in hoofdstukken over de belangrijkste figuren die de recente geschiedenis van de monarchie hebben geschreven: Diana, Camilla, Charles, Philip, Margaret, Andrew, en – nog recenter – William, Harry, Kate, Meghan en hun gezinnen. We gaan terug in de tijd, van de Tweede Wereldoorlog tot de grimmige jaren negentig, van het moderniseren van het Groot-Brittannië van voor het millennium tot het hoogtepunt van de Olympische Spelen in Londen, van de boze verdeeldheid rondom brexit tot de gedeelde pijn van een mondiale pandemie. We komen premiers tegen, invloedrijke hovelingen, machtige spindoctors, eenvoudige volgelingen, geliefden, rivalen en zelfs regelrechte vijanden. We zullen de verschillende lagen van de aristocratie analyseren, evenals de complexe relatie tussen de koninklijke familie, de media en het publiek.

Boven alles hoop ik dat we meer begrip krijgen voor een vrouw die er het meest toe doet: de koningin.

Ik zou willen dat Meghan dit boek had kunnen lezen voordat ze haar huis in Toronto verliet en op het vliegtuig naar Engeland stapte om haar huwelijk met de jongste zoon van de Britse troonopvolger voor te bereiden. Dan had ze geweten dat niemand groter is dan The Firm.

DEEL 1

1

DIT NOOIT MEER

De koninklijke familie treedt de wereld na Diana tegemoet

In de eerste jaren van de eenentwintigste eeuw hing er een zware melancholie over het Britse koningshuis die zich uitstrekte over hun vrienden, bedienden en aanhangers. Het onderzoek voor de biografie van prinses Diana in 2006, bijna tien jaar na haar dood, bracht me naar de verveloze flatgebouwen in de buitenwijken van Londen waar haar voormalige hovelingen en bedienden woonden. De geur van het tapijt in de trappenhuizen van de liftloze gebouwen vervulde me met somberheid, een zweem van neergang en zinloze stille opoffering. Het tijdgeschakelde licht ging altijd uit als ik op de overloop van de derde verdieping was. Het eenkamerappartement achter de deur was altijd klein en stond vol boeken en smaakvolle snuisterijen, overblijfselen van een werkzaam leven in het paleis. Wat hadden deze mensen nu helemaal overgehouden aan hun loyaliteit en discretie jegens het instituut? De ‘beste wensen’ van de koningin, een aquarel van Seago, wat bedankbrieven van het hof met een zwierige vorstelijke handtekening eronder.

Nergens waren irrelevantie en verval zo duidelijk als bij de herdenkingsdienst voor societyfotograaf Patrick Anson, graaf van Lichfield en achterneef van de koningin, in de Guards Chapel van de Wellington Barracks in Westminster in maart 2006. Ik was aanwezig omdat ik begin jaren tachtig als redacteur van Tatler vaak met de uiterst charmante graaf had samengewerkt. Ik had zelfs tijdens de verslaglegging van de Grand Prix van Monaco een losbandig weekend met hem en twee andere legendarische fotografen, Helmut Newton en David Bailey, doorgebracht.

De Guards Chapel was die regenachtige dag gevuld met mensen die regelmatig in de paleisberichten voorkwamen, onder wie de vijfenvijftigjarige dochter van de koningin, prinses Anne, ook bekend als de Princess Royal, en Camilla Parker Bowles, sinds haar huwelijk met prins Charles het jaar daarvoor verheven tot hertogin van Cornwall. Het ex-koningspaar van Griekenland schuifelde voorbij naar hun bankje achter Camilla’s in jacquet gestoken en ooit zo zwierige ex-man, voormalig legerofficier Andrew Parker Bowles. Camilla en Andrew blijven zich onlosmakelijk in dezelfde kringen bewegen. Tot verbazing van buitenstaanders had hij bijvoorbeeld na de huwelijksinzegening van Charles en Camilla in St. George’s Chapel in een van de kleinere ruimtes in Windsor Castle samen met de koningin naar de paardenrennen gekeken.

‘Niemand staat meer op voor de Grieken. Is het niet verschrikkelijk?’ siste de voormalige hofmeester van de koningin-moeder, William ‘Backstairs Billy’ Tallon. Hij was ook heel verbaasd dat de koningin er zelf niet was: ‘Hij was tenslotte haar achterneef.’

‘Ja, maar hij was eerder vanuit zijn gezichtspunt haar achterneef dan vanuit het hare,’ zei een man die rechts van Billy zat, de biograaf van het koningshuis, Hugo Vickers, wat een kernachtige schets van de relatie van de royals ten opzichte van alle anderen was. De nors kijkende prinses Anne, die bij de Grieken zat, zag er onelegant uit. Andrew Parker Bowles leek wel een wandelende pink gin. Een afgetobde en slechtgehumeurde Lord Snowdon, de ex-man van prinses Margaret, de zus van de koningin, werd door zijn zoon naar een bankje gesleept. Camilla’s doosvormige hoed completeerde een streng stewardessentenue. Dit waren mensen die zich de duurste tandarts in Harley Street konden veroorloven, maar je zou truffels kunnen zoeken in hun slechte gebitten.

Wat een deprimerende club die daar de kapel uit kwam. Zelfs de jongere generatie zag er bleek en ontevreden uit. Elke keer dat iemand opstond om iets te zeggen begon Tallon tegen me te mompelen over drugsproblemen. Je verlangde naar de lange blonde elegantie van prinses Diana, schitterend in de gloed van een horde paparazzi. Een van de gasten zei naderhand dat hij Parker Bowles na afloop van de uitvaart in zijn jacquet in de metro in een van de lussen had zien hangen. Marie Christine, prinses Michael van Kent, de Oostenrijks-Boheemse indringer en voormalige interieurontwerper, was de enige die een vleugje glamour aan het gezelschap toevoegde. De eind jaren zeventig met de neef van de koningin, Zijne Koninklijke Hoogheid prins Michael van Kent, getrouwde Marie Christine werd door prinses Diana bekend als ‘the Führer’ nadat The Mirror had onthuld dat haar vader lid van de SS was geweest. Ze schreed door het gangpad en was met haar lange haar los vallend onder een elegante zwarte hoed met voile en haar gulle glimlach nog altijd een verblindende schoonheid. Omdat de weinige prestaties van haar man eruit bestonden een baard te laten staan die zijn gelijkenis met tsaar Nicolaas II vergrootte en van de zevende tot de tweeënvijftigste plaats in de lijn van troonopvolgers te zakken, had zij misschien wat meer moeite gedaan om de schijn op te houden.

Het was die dag duidelijk dat het saaiheid troef was in de koninklijke familie, een saaiheid waar ze in tegenstelling tot de roddelbladen uitermate dankbaar voor waren. Ze hadden erg hun best gedaan voor dit gebrek aan sensatie.

Sinds de dood van Diana in 1997 had de koningin al haar adviseurs duidelijk gemaakt dat dit nooit meer mocht gebeuren; ‘dit’ te verstaan als Diana’s explosieve roem waardoor de Britse monarchie in de schaduw kwam te staan, overstemd door een gevaarlijk populair familielid anders dan de koningin of haar troonopvolger. Het meest herhaalde refrein in het torentje van het paleis was ‘We willen geen nieuwe Diana’. Het moest de pers, het publiek en de jongere generatie van de familie aan het verstand gebracht worden dat de Kroon geen podium is, en dat de koninklijke familie niet de monarchie is. De vorst is de monarchie en de troonopvolgers in eerste lijn zijn de enigen die tellen. Zij en alle anderen die op de verjaardag van de koningin vanaf het balkon van Buckingham Palace de toestellen van de Royal Air Force zien overvliegen, moeten niet zichzelf, maar de Kroon dienen, steunen en promoten. Het zijn adellijke pilasters.

De wereldomvattende roem van Diana, zo ongepland toen ze door de koningin-moeder werd aangewezen als de ideale Engelse roos die Charles mocht plukken, trof Buckingham Palace als een meteoor. De hitte verzengde de tiara van de koningin. En voor de eerste keer begonnen alle leden van de koninklijke familie aan hun eigen prestaties en relevantie te twijfelen.

Aanvankelijk leek ze een verlosser. Engeland verkeerde eind jaren zeventig na een Labour-tijdperk vol arbeidsconflicten in somberheid. De monarchie werd steeds gezien als een anachronisme, in 1977 bespot door The Sex Pistols met een venijnig punknummer: ‘God Save the Queen’. Tijdens de zogenoemde Winter of Discontent van ’78-’79 staakten ambulancebestuurders, vuilnisophalers en doodgravers. Voor de koninklijke familie was de jonge Lady Diana Spencer zowel een tonicum als een vrolijke afleiding voor de natie. Ze was een wondermiddel, maar ze hadden geen idee van de bijwerkingen.

Tót Diana stond de hiërarchie van de publieke aandacht en aanbidding vast: de koningin voerde de populariteitslijst aan, samen met de koninginmoeder (bij mijn laatste Google-zoekopdracht werd zij meer dan negen miljoen keer omschreven als ‘stralend’). Prinses Margaret, met nog immer het rebelse stempel uit haar jeugd, werd terwijl ze al in de zestig was nog steeds als glamoureus beschouwd. Vervolgens kwam prins Charles, wiens rare auto’s werden gecompenseerd door zijn excellente kleermakers en uitmuntende polospel. Dan zijn jongere zus, de koppige prinses Anne, die bij een gala kon schitteren en mooie benen had, hoewel vaak in rijbroek gestoken. Daarna prins Andrew, het lievelingetje van de koningin, die er dankzij een kortdurend moment van roem als marineofficier in de Falklandoorlog (en nog niet bezoedeld vanwege zijn connectie met een Amerikaanse pedofiel) knap uitzag in zijn uniform. De jonge prins Edward was misschien een beetje een doetje, zoals prins Philip het zei – laten we zijn immer viriele aanwezigheid niet vergeten –, maar van Eddie werd niet veel gevraagd; hij maakte zich later nuttig voor Buitenlandse Zaken door op de luchthaven bezoekende hoogwaardigheidsbekleders te verwelkomen. En zo verder tot aan de Kents en de Gloucesters; de verre familie die ook wel bekendstaat als ‘lagere royals’, die gratis door de Kroon werden gehuisvest.

Toen, boem! Diana verscheen op het wereldtoneel, en niemand had nog belangstelling voor hen. Wie kon het iets schelen dat prinses Anne meer dan vierhonderdvijftig liefdadigheidsbezoeken per jaar aflegde? Het interesseerde niemand. Charles merkte voor het eerst in zijn leven hoe het voelt als iemand tijdens een gesprek met jou meer belangstelling toont voor iemand die ergens achter je staat. Andere royals haalden nauwelijks nog de krant als ze op een regenachtige dag een ziekenhuis in Grimsby openden, laat staan de voorpagina. Ze werden er niet alleen chagrijnig door, maar ook angstig.

De monarchie had eerder op haar grondvesten geschud door de gevaren van schijnwerpers en genotzucht. Prins Edward VIII was in de jaren twintig een ster geweest – hij kwam progressief, communicatief en empathisch over – tot zijn obsessie voor de gescheiden Amerikaanse Wallis Simpson ertoe leidde dat hij afstand van de troon deed om met haar te trouwen. Deze opperste daad van zelfzucht of romantische daad van zelfopoffering, het is maar hoe je het bekijkt, dwong zijn jongere broer ‘Bertie’, de pijnlijk verlegen vader van Elizabeth, als George VI op de troon.

De Windsors geloofden dat zowel de massale bewieroking als het zwakke karakter van Edward VIII hem ertoe hadden gebracht zijn plicht te verzaken. Hij was volkomen ongeschikt voor de troon; hij was roekeloos, niet loyaal en sympathiseerde met de nazi’s. Winston Churchill noemde hem eens een ‘eendagsbloem’, een bloem waarvan de kortstondige gloed vóór de middag vervaagt.¹ De hertog en hertogin van Windsor woonden in ballingschap in Frankrijk, zwierven heen en weer tussen de Verenigde Staten en de kastelen van Europa, leidden een extravagant nepkoninklijk leven en deden gênante uitspraken. Ze bleken buiten het Verenigd Koninkrijk een even groot probleem te vormen als wanneer ze gebleven waren. De hertog bleef aandringen op een ‘echte baan’, maar de koninklijke familie en de Britse regering konden niet besluiten wat onwenselijker was: dat de voormalige koning zou slagen en een concurrerend machtsblok zou vormen, of dat hij zou mislukken en de monarchie te schande zou maken. Dus Edward en Wallis bleven in het ongewisse.

Tijdens het bewind van George V werd de monarchie, ontdaan van haar uitvoerende macht, heruitgevonden als beschermer van de nationale moraal en bewaker van de Britse manier van leven. Het persoonlijke was het institutionele geworden. Gedurende de donkere dagen van de Tweede Wereldoorlog vertegenwoordigden de plaatjes van het vrolijke gezin van zijn zoon, George VI, de overwinning van het goede.

Het beschermen van de belangen van ‘ons vieren’, zoals de koning zijn gezin en hun directe nakomelingen liefkozend pleegde te noemen, was het (vaak meedogenloze) levenswerk van de koningin-moeder.

De koning en koningin waren van mening dat de overvloedige aandacht van het publiek had bijgedragen aan Edwards eigenwaan en zijn toegeven aan gevaarlijke emotionele behoeften. Nog geschokter waren ze toen Edward het Britse publiek in zijn abdicatierede op de radio deelgenoot maakte van zijn gevoelens voor Wallis. De van nature gereserveerde koningin Elizabeth II had geleerd om ondoordringbare barrières rond haar persoonlijke gedachten en gevoelens op te werpen. In de zeventig jaar van haar bewind heeft ze nooit een interview gegeven, wat haar mystiek nog heeft vergroot. ‘Een ander soort monarch met een extraverter karakter zou dat bijzondere mysterie van terughoudendheid verliezen,’ zei Lady Elizabeth Pakenham, gravin van Longford.² Elizabeths voormalige gouvernante Marion Crawford, binnen de familie ‘Crawfie’ genoemd, verklapte dat de twintigjarige prinses het verfoeide als de menigte riep: ‘Waar is Philip?’ in de periode dat het gerucht over hun romance voor het eerst de ronde deed. Het beangstigde haar en gaf haar het gevoel dat ze handelswaar was.³

Crawfie heeft duur betaald voor die indiscretie in haar bestseller The Little Princesses, die in 1950 werd gepubliceerd en voor het eerst een openhartig inkijkje in het koninklijke reilen en zeilen gaf. De koningin-moeder was woest over de details die haar suikerzoete, maar van dichtbij meegemaakte verhaal bevatte over de beruchte driftbuien van de koning, de koele gevoelens van zijn vrouw jegens de Windsors en het feit dat de koning noch de koningin erg geïnteresseerd was in de hogere opleiding van hun dochters.

Crawfie heeft lang te boek gestaan als een verraderlijke slang, maar in een in 2000 uitgezonden documentaire van Hamish Mykura wordt gesuggereerd dat de artikelen in Ladies’ Home Journal, waarop haar boek was gebaseerd, waren voortgekomen uit een onhandige poging van het paleis en de regering om het imago van de familie in Amerika op te poetsen. De onfortuinlijke Crawfie had gedacht haar bazin een plezier te doen en ze had geenszins de bedoeling gehad uit de school te klappen. Ze is waarschijnlijk gemanipuleerd door gewetenloze redacteurs van Ladies’ Home Journal, die haar verhaal zonder haar toestemming hebben bewerkt en aangedikt en haar het idee hebben gegeven dat haar band met de koninklijke familie meer speelruimte bood dan in werkelijkheid het geval was.

Toen de koningin het manuscript onder ogen kreeg veranderde ze van gedachten, zoals velen die onderwerp van een biografie worden. Het idee anderen een inkijkje in de koninklijke magie te geven stond haar tegen. ‘Onze voormalige gouvernante heeft ons vertrouwen beschaamd,’ schreef ze aan Lady Astor.⁴ Crawfie werd zonder pardon Nottingham Cottage uit gezet, het huis op het terrein van Kensington Palace waar ze levenslang gratis had mogen wonen, en niemand van de familie heeft ooit nog een woord met haar gesproken.

Ook prins Philip kreeg spijt nadat hij een cameraploeg van de BBC toegang tot het heilige der heiligen had gegeven voor een documentaire over de koninklijke familie die in juni 1969 werd uitgezonden. Hoewel de film even keurig en zouteloos was als de schrijfsels van Crawfie was de boodschap ervan dat de media voortaan welkom waren. Heel uitgekookt behield de Kroon de auteursrechten, en sindsdien is het anderhalf uur durende tijdsdocument, waarin Philip te zien is terwijl hij op Balmoral Castle de barbecue bemant en de rest van de gezinsleden om hem heen gemoedelijk met hun deftige accent voortbabbelen, zelden te zien geweest, tot het in 2021 op YouTube opdook.

Ondanks zijn ogenschijnlijk openhartige houding was Philip net zo op zijn hoede als zijn vrouw. Door zijn moeilijke jeugd had hij alleen al om te overleven vestingwerken van emotionele afscherming aangelegd. Zijn oom, koning Constantijn, was in 1922 tijdens een militaire coup gedwongen om de Griekse troon aan zijn oudste zoon af te staan. Zijn vader, prins Andreas, was tijdens de revolutie in 1922 gearresteerd en door de krijgsraad naar Parijs verbannen. Philip had als kind nooit een vaste woonplaats gehad, en werd heen en weer gezeuld tussen Engeland, Frankrijk en Duitsland. Toen de koningin-moeder moest beoordelen of hij een geschikte huwelijkskandidaat voor haar dochter was, was ze er niet van gecharmeerd dat de bloedlijn van de Deense heersende familie van Griekenland werd gedomineerd door een foute Duitse tak. Philips vier oudere zussen waren allemaal getrouwd met Duitse aristocraten van hoge komaf die met de nazi’s sympathiseerden, wat voor ongemakkelijke situaties zorgde. Toen Philip acht jaar was werd er bij zijn moeder, prinses Alice van Battenberg, de achterkleindochter van koningin Victoria, paranoïde schizofrenie vastgesteld. Na een reeks gruwelijke medisch-psychiatrische onderzoeken die niet onderdeden voor de barbaarse bloedzuigerbehandelingen van koning George III werd ze in een inrichting opgenomen. Hij zag zijn moeder niet meer vanaf zijn tiende tot zijn zestiende, toen zijn lievelingszus Cécile, haar man en hun twee zoontjes omkwamen bij een vliegtuigongeluk en moeder en zoon bij de begrafenis in Darmstadt werden herenigd. Uiteindelijk stichtte prinses Alice een religieuze orde en reisde, gekleed als non, de wereld rond.

Philips vader, de verbannen prins Andreas, bracht de rest van zijn leven samen met zijn minnares in Monte Carlo door en zag zijn zoon maar af en toe. Na zijn achttiende, toen de oorlog tussenbeide kwam, zag Philip zijn vader nooit meer. In zijn middelbareschooltijd op Gordonstoun, een spartaanse kostschool in Schotland, wist hij nooit bij welk familielid hij de volgende vakantie zou doorbrengen.

Schrijver en radio- en tv-persoonlijkheid Gyles Brandreth vertelde me dat hij steeds vergeefs had geprobeerd de verbitterde Philip te verleiden eens terug te kijken op zijn ontwortelde en door tragedie geteisterde jeugd:

BRANDRETH: ‘Vond Zijne Koninklijke Hoogheid het niet, eh… excentriek dat zijn moeder altijd als non gekleed ging?’

PHILIP: ‘Wat bedoelt u? Ze was helemaal niet excentriek. Het was gewoon een kostuum. In plaats van haar geld te verspillen aan jurken en dure kappers kleedde ze zich als non.’⁵

Philips ontwortelde verleden versterkte zijn overtuiging dat de monarchie alleen op basis van plichtsbesef kan overleven. Hij had dan ook weinig begrip voor de onhandige liefdesaffaire van Margaret met de gescheiden en veel oudere kapitein Peter Townsend. Betoverend als ze was, was de verveelde Margaret een sexy attractie voor de pers. Ze rookte elegante Russische sigaretten door een lange sigarettenpijp en dartelde met haar chique vrienden door populaire Londense nachtclubs. Dat maakte van haar de onweerstaanbare tegenpool van de deugdzame jonge vorstin; bij het verschijnen van Peter Morgans Netflix-serie The Crown sloot een nieuwe generatie Margaret opnieuw in het hart. Net als in haar latere leven voelde de koningin zich soms bekneld tussen de irritante populariteit van haar moeder en de romantische capriolen van haar veel spannender zus.

Door Margarets relatie zag de koningin zich geplaatst tussen de liefde voor haar zus en het verlangen om haar gelukkig te zien, en haar vertrouwde adviseurs en de wens om de constitutionele zuiverheid te behouden. Ze was lange tijd als verlamd, maar uiteindelijk pakte ze de gevoelige kwestie met Townsend op een uiterst geraffineerde manier aan. Volgens de wet op koninklijke huwelijken van 1772 moest de koningin haar goedkeuring verlenen voor een huwelijk van Margaret zolang zij nog geen vijfentwintig jaar oud was, en als hoofd van de fel tegen dit huwelijk gekante Church of England kon ze die goedkeuring niet verlenen. Er werd een list verzonnen waarvan Margaret altijd de adviseurs de schuld heeft gegeven, maar die in werkelijkheid de volledige instemming van haar zus had. Margaret werd te verstaan gegeven dat ze twee jaar met het huwelijk moest wachten, totdat ze geen toestemming van de koningin meer nodig had. Het uitstel werkte. Het stel werd uit elkaar gedreven. Na de gedwongen scheiding kwamen de twee gezamenlijk tot het pragmatische besluit om het huwelijk niet door te zetten. Toen ze werd geconfronteerd met het idee dat ze haar koninklijke titel zou verliezen, besefte Margaret wat dat inhield: als mevrouw Townsend ergens in een bescheiden huisje wonen met een vijftien jaar oudere man en twee stiefzonen, en rondkomen van een kapiteinssalaris.⁶ Niks rondtoeren op een motor, niks door dienstmeisjes gevulde baden of cruises op HMY de Britannia (waar gescheiden mensen niet welkom waren). Alle koninklijke privileges, alles wat het leven bijzonder maakte… verdween.

Doordat ze de juiste weg koos – wat haar motief ook was – werd ze een tijdlang als romantische heldin gezien. Maar roem is vergankelijk. Na het mislukken van haar huwelijk met jetsetfotograaf Lord Snowdon gaf de pers haar de rol van verwende paleisdiva die te veel dronk en kwetsende opmerkingen maakte. Ze werd een terugkerende hoofdrolspeler in het verkeerde verhaal met haar openlijke escapades op het Caraïbische eiland Mustique met Snowdons jongere dubbelganger Roddy Llewellyn, die door de pers als toyboy werd afgeschilderd, terwijl Margaret bij de warme en charmante tuinarchitect in werkelijkheid de liefde vond waarnaar ze zo verlangde.

Ondanks haar misdragingen heeft Margaret de soevereiniteit van haar zus altijd gerespecteerd. Haar rebellie heeft nooit het onaantastbare gezag van de Kroon ondermijnd. Alleen al door afstand te doen van haar eerste liefde had ze het Britse publiek laten zien dat ze begreep dat de plichten die haar afstamming met zich meebrachten boven persoonlijke gevoelens gingen. Ze was oprecht woedend als iemand iets slechts over de koningin zei. Haar liefdesleven bracht de monarchie in verlegenheid, maar haar misstappen waren door het hart ingegeven in een tijd waarin de gangbare zeden buiten de beperkingen van het paleis snel aan het veranderen waren. Hoe choquerend de berichtgeving ook was, ze zou haar onvrede nooit naar buiten hebben gebracht, zoals Diana later deed. De mystiek van royalty kon bewaard blijven met het devies never complain, never explain (nooit klagen, nooit uitleggen).

II

Het probleem van de koninklijke familie was dat Diana de veranderende media veel beter begreep dan Margaret, en dat ze wist hoe ze er vernietigend gebruik van kon maken. Van de terughoudendheid die bij de berichtgeving over Margarets roekeloze gedrag nog enigszins bestond, was ten tijde van Diana geen sprake meer. Die was in rook opgegaan in het vuur van de marktwerking.

De mediaoptredens van Diana voorspelden altijd de tijdgeest. Haar explosieve interview met Martin Bashir voor de BBC in november 1995 was een Oprah-openbaring zonder Oprah. Naderhand bleek dat Bashir haar paranoia heeft misbruikt: hij liet haar broer, graaf Spencer, vervalste documenten zien die ‘bewezen’ dat haar naaste adviseurs haar aan het paleis hadden verraden. Daardoor werd haar drang om voor zichzelf op te komen aangewakkerd, en Bashir loog zich zo een weg naar de grootste tv-primeur van de twintigste eeuw.

Maar Diana was zelf ook bedreven in bedrog. Met een buitengewone geslepenheid regelde ze dat de cameraploeg haar in Kensington Palace op zondag kwam filmen, wanneer al het personeel vrij was. Ze liet de eerder afgeleverde apparatuur als een nieuwe stereo-installatie vermommen, en bracht zelf haar make-up aan, waarbij ze haar gezicht spookachtig bleek maakte en haar ogen dik aanzette. Vervolgens verbijsterde ze de koningin met een regelrechte uitdaging: ‘Ik wil een hartenkoningin zijn’ (schaamteloos) ‘Ik was de gescheiden vrouw van de prins van Wales’ (sneer) ‘Ik was een probleem, punt.⁷ Nooit eerder gebeurd, wat moeten we met haar… Ze zal niet zonder misbaar vertrekken’ (bedreiging) en de quote die iedereen altijd zal bijblijven: ‘We waren met z’n drieën in dit huwelijk’ (Hij Heeft Me Bedrogen).

Er is vaak gezegd dat Diana het interview met Bashir later als een grote vergissing zag. Ze zou er zeker niet aan meegewerkt hebben als ze had geweten dat hij haar manipuleerde. Maar ze maakte ook duidelijk dat ze precies had gezegd wat ze had willen zeggen. Gulu Lalvani, de welgestelde Britse ondernemer van Pakistaanse afkomst met wie Diana in het laatste jaar van haar leven kort omging, vertelde me dat ze in juli 1997 had gezegd dat ‘ze er blij mee was, dat ze niets negatiefs over Martin Bashir te melden had en dat ze besefte dat het haar doel had gediend’.⁸ Ze had gelijk. Het was haar ‘doel’ geweest zichzelf voorafgaand aan de steeds onvermijdelijker wordende scheiding van Charles bij het Britse publiek neer te zetten als de bedrogen echtgenote. Uit opiniepeilingen in de nasleep van het interview bleek dat 92 procent van de ondervraagden achter haar stond. Ze had het volk aan haar kant.

Na de scheiding stond Charles’ campagne om zijn impopulaire imago op te vijzelen boven aan zijn agenda. Om dit te bespoedigen nam hij in 1996 de dertigjarige pr-topper Mark Bolland in dienst, die hard aan een goede relatie met de roddelbladen had gewerkt in zijn vorige baan bij de Press Complaints Commission (PCC), de Britse Raad voor de Journalistiek. Bolland, sluw en behendig met een verfijnd laagje over een meritocratische achtergrond, was een bondgenoot van Camilla. Hij was door haar echtscheidingsadvocaat aan Charles voorgedragen. William en Harry noemden hem ‘Blackadder’ vanwege zijn talent verhalen naar buiten te brengen óf de kop in te drukken met maar één begunstigde voor ogen: de prins van Wales. Het was duidelijk dat iedereen die voor de prins werkte en Camilla niet mocht snel werd weggewerkt.

Charles was geobsedeerd door de twee centrale problemen in zijn leven die onlosmakelijk met elkaar verbonden waren: hoe moest hij de sympathie terugwinnen van de Britten, die hem de schuld gaven van Diana’s ellende, en hoe moest hij voor elkaar krijgen dat ze zijn grote liefde Camilla zouden accepteren? Hij wilde zijn minnares wanhopig graag uit de schaduw halen, maar het publiek bleef haar door de ogen van Diana zien: als de rottweiler, wiens greep op Charles de naïeve twintigjarige bruid aan zichzelf had laten twijfelen totdat de pijnlijke waarheid tot haar was doorgedrongen.

Je zou kunnen denken dat Charles punten zou scoren door zijn hart niet te schenken aan een veel jongere schone. Camilla had alle rimpelgladtrekkerijen en botoxbehandelingen aan zich voorbij laten gaan. Ze was echt, met haar natuurlijke teint en de lachrimpels rond haar ogen. Haar kapsel zorgde nooit voor onaangename verrassingen. Het bleef de blonde jarenzeventigbos met de luchtig opzij gekrulde lokken. Haar misdaad was wellicht dat ze niet voldeed aan het in tijdschriften geschetste seksistische beeld van een minnares. De roddelbladen wierpen een eindeloze reeks van creatieve beledigingen in haar richting: oud wijf, serpent, oude taart, pruim, oude heks, paardenbek, bolle, spicht, dorre tak, draak, vampier, slons; zoals op memorabele wijze beschreven door Allison Pearson in The New Yorker in 1997. Het beste dat haar overkwam was een naar haar vernoemd voorgerecht in Green’s Restaurant and Oyster Bar in St. James’: Gerookte schelvis Parker Bowles. Camilla liet het gelaten over zich heen komen, maar Charles niet. Hij wilde een eerbare echtgenote van haar maken.

De belangrijkste klus voor Bolland was het bewerken van de Daily Mail, dat onder leiding van de brutale redacteur David English het machtigste roddelblad van Groot-Brittannië was geworden. English zei tegen Bolland: ‘Je moet de prins van Wales bijbrengen dat we nooit tégen hem zijn geweest, we waren alleen vóór Diana. Het was een commercieel besluit.⁹ Diana verkoopt. Charles niet. Als hij iets doet wat verkoopt, zullen we hem steunen.’ Charles, altijd al enigszins somber van karakter, vond deze uitspraak bijzonder deprimerend. Hij had het gevoel dat hij zichzelf elke keer opnieuw aan de pers moest verkopen, steeds de ronde langs de redacteuren moest doen om bij hen in het gevlij te komen. Hij zei tegen Bolland: ‘Dat heb ik allemaal gedaan toen ik jong was, maar wat heeft het voor zin? Ze geloven toch al die afschuwelijke dingen die Diana over me zegt.’

Toch was Bolland effectief. In samenwerking met Charles’ privésecretaris, Stephen Lamport, herschiep hij Camilla geleidelijk voor het publiek door haar in de context van liefdadigheidsevenementen te plaatsen en persmomenten te creëren waarbij ze in respectvolle nabijheid van de koningin te zien was. Een zorgvuldig door Bolland uitgevente mythe was dat de jongens Camilla in het hart hadden gesloten. Maar ze tolereerden haar hoogstens. Toen Harry al in de dertig was beklaagde hij zich tegenover vrienden nog steeds over het feit dat Camilla zijn oude slaapkamer op Highgrove, het landgoed van de prins van Wales in Gloucestershire, had ingepikt om er voor zichzelf een kleedkamer van te maken.

Toch ging het Charles in de zomer van 1997 allemaal niet snel genoeg. Hij moest en zou het publiek ervan overtuigen dat zijn keuze voor Camilla de juiste was. Op 5 augustus gaf de aartsbisschop van Canterbury in Sydney een persconferentie ter gelegenheid van de honderdvijftigtigste verjaardag van de oprichting van de Anglicaanse Kerk in Australië. Hij zei daar dat een nieuw huwelijk van de gescheiden erfgenaam van de Britse troon de Anglicaanse Kerk in een crisis zou storten. Hij wees er ook op dat de prins van Wales na zijn scheiding van Diana geen enkele aanwijzing had gegeven dat hij zou willen hertrouwen, en dat het dus geen onderwerp van gesprek was. Dat was slecht nieuws voor Camilla. Twee jaar na haar scheiding van Andrew Parker Bowles en een jaar na de scheiding van Charles en Diana moest ze zich nog steeds tevredenstellen met wekelijkse stiekeme ontmoetingen vanuit haar huis in Wiltshire. Ze mocht hem van de koningin niet vergezellen naar Balmoral, het toevluchtsoord van de familie in de Schotse Hooglanden, of naar Sandringham, hun 8000 hectare omvattende landgoed aan de kust van Norfolk, tenzij Hare Majesteit daar niet aanwezig was. Het stel verlangde ernaar samen naar het theater te gaan of een lang weekend door te brengen op Birkhall, het zomerhuis van de koninginmoeder op Balmoral. Maar Elizabeth was onvermurwbaar. Als haar gevraagd werd wanneer ze mevrouw Parker Bowles zou ontvangen, vroeg ze: ‘Waarom?’¹⁰ In haar ogen had haar zoon twee opties: de troon bestijgen en Camilla opgeven of met haar trouwen en de weg van de hertog van Windsor inslaan.

Peter Mandelson, spindoctor van premier Tony Blair, vertelt in zijn autobiografie dat hij drie weken voor de dood van Diana in augustus 1997 door Bolland werd ontboden voor een privélunch met Charles en Camilla op Highgrove. Charles leidde hem door een lichte motregen rond in zijn geliefde tuin en gaf lucht aan zijn bezorgdheid over de mediadruk die hij ondervond. Hij ontkende haast te hebben om met Camilla te trouwen en zei dat ‘ze alleen een normaler leven wilden leiden’.¹¹ Hij vroeg Mandelson hoe hij door de Britten werd gezien. Mandelson zei tegen Charles dat hij vanwege zijn inzet voor zo veel goede doelen meer bewonderd werd dan hij misschien dacht, maar: ‘De mensen hebben de indruk dat u medelijden met uzelf hebt en nogal somber bent.¹² Dat heeft een negatieve invloed op hoe men naar u kijkt’. De mensen willen geen prins Iejoor.

Openhartigheid is een zeldzaam verschijnsel voor de leden van de koninklijke familie. Charles leek even uit het lood geslagen en Camilla keek bezorgd. Maar na afloop bedankte de prins Mandelson voor zijn eerlijkheid en later stuurde hij hem nog een bedankbriefje. Het zette Mandelson tot nadenken over de eigenaardigheid van de koninklijke spagaat. ‘Wij politici hebben tenminste een duidelijke scheidslijn te verdedigen,’ schreef hij.¹³ ‘Voor Charles en de koningin is hun leven letterlijk hun werk. Elke stap die ze zetten, elke glimlach of opgetrokken wenkbrauw, elke relatie die ze aangaan of verbreken wordt als bepalend onderdeel van hun functie gezien, die bestaat uit gewoon de koninklijke familie zijn.’

III

Voor de koningin was de dood van de zesendertigjarige Diana op 31 augustus 1997 een traumatische vermenging van haar openbare en privéleven. Diana was de ex-vrouw van haar zoon, en een rampzalig auto-ongeluk had een wreed einde aan haar leven gemaakt. Ze was ook de moeder van de toekomstige koning en de aanbeden icoon van de natie.

Er kwamen zesduizend mensen per uur Londen binnenstromen om te rouwen om de prinses van Wales, die ze nooit hadden ontmoet. Zowel de omvang als de diversiteit van de menigte was verrassend: jong en oud, zwart en wit, Zuid-Aziatisch en Oost-Aziatisch, korte broek en sari, krijtstreep en hidjab, in rolstoel en op krukken, met kinderen op de schouder of in de kinderwagen. Terwijl de bloemenzee buiten Kensington Palace aanzwol en de dood van Moeder Teresa op 5 september bijna onopgemerkt bleef, was de gekwelde en turbulente prinses van Wales op weg heilig verklaard te worden; niet alleen in Groot-Brittannië, maar in elke uithoek van de wereld. Nog nooit had een Britse royal zo tot de verbeelding gesproken, een feit dat premier Blair niet voorbij liet gaan toen hij haar na haar dood uitriep tot ‘people’s princess’.

In de tsunami van het grote verdriet was de symbolische rol van de monarchie die al zo lang had standgehouden opeens niet genoeg meer. Het gewoonlijk feilloze gevoel van de koningin om te doen wat goed was – er gewoon zijn, zoals Peter Mandelson het uitdrukte – liet haar in de steek omdat er behoefte was aan een nieuw soort emotionele respons die paste bij dit moment van crisis. Haar diepste wens was om op Balmoral te blijven om haar kleinkinderen te troosten, en de massahysterie die haar zei iets anders te doen stond haar tegen. ‘Ze begreep de enormiteit van wat er was gebeurd, maar ze ging er op haar eigen manier mee om,’ schreef Tony Blair in zijn autobiografie, Memoires.¹⁴ ‘Ze liet niet met zich sollen. Wat dat betreft kon ze heel koninklijk zijn… In de vreemde symbiose tussen heerser en onderdanen stonden de Britten erop dat de koningin erkende dat ze regeerde bij hun gratie en zich moest schikken naar hun wil.’

Het volk zegevierde. Na vijf dagen rumoer keerde Hare Majesteit met frisse tegenzin terug naar Londen om een wandeling te maken langs de joelende menigte en de bloemenhuldes buiten Buckingham Palace. Ze sprak haar volk toe op televisie, iets wat ze zelden deed, en toonde een empathie die ze vrijwel zeker niet voelde; het was de regering die erop had aangedrongen dat ze naar zichzelf verwees met het woord ‘grootmoeder’. Uiteindelijk capituleerde ze ook voor de eis van de menigte en de roddelpers om de vlag bij Buckingham Palace halfstok te laten hijsen. Ik heb gehoord dat prins Philip het als een vernedering zag.

IV

Het afschuwelijkste wat Charles ooit heeft moeten doen was om 7.15 uur op Balmoral zijn zoons van twaalf en vijftien jaar wekken om hun het nieuws over de dood van hun moeder te vertellen. In een documentaire ter gelegenheid van Diana’s twintigste sterfdag uitte Harry een gevoel dat in zijn recentere interviews vergeten lijkt te zijn: ‘Een van de moeilijkste dingen voor een ouder is je kinderen moeten vertellen dat de andere ouder dood is…¹⁵ Maar hij was er voor ons. Hij was de enige van de twee die nog over was en hij deed zijn best, en hij probeerde ons zo goed mogelijk te beschermen en voor ons te zorgen.’

Prins William vertelde: ‘De schok is het ergst en die voel ik nog steeds…¹⁶ Mensen zeggen dat die schok niet zo lang kan duren, maar dat is wel zo. Het trauma van die dag drukt al twintig jaar als een gewicht op me.’¹⁷

De strijd om de begrafenis binnen een week te regelen was beladen. Toen de aartsbisschop van Canterbury, George Carey, zijn voorstel voor de gebeden die hij tijdens de dienst wilde lezen naar de deken van Westminster stuurde werd hem te verstaan gegeven dat de familie Spencer niet wilde dat de koninklijke familie genoemd zou worden. Uit wraak stond Buckingham Palace erop dat er een apart gebed voor de koninklijke familie zou komen, en dat de benaming ‘people’s princess’ geschrapt zou worden.