Schurken

Van dezelfde auteur verscheen bij Nieuw Amsterdam:

Zeg niets

Het pijnstillerimperium

PATRICK RADDEN KEEFE

SCHURKEN

Waargebeurde verhalen over

moordenaars, oplichters,

dwarsliggers en vrijbuiters

Vertaald door Hans E. van Riemsdijk

en Marijke Gheeraert

Nieuw Amsterdam

Voor Justyna

Oorspronkelijke titel Rogues. True Stories of Grifters, Killers, Rebels and Crooks

Oorspronkelijke uitgever Doubleday, a division of Penguin Random House LLC, New York

© 2022 Patrick Radden Keefe

© 2022 Nederlandse vertaling Hans E. van Riemsdijk en Marijke Gheeraert /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Yulia Knol

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Foto auteur © Philip Montgomery

NUR 330

ISBN 978 90 468 2989 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met

ISBN 978 90 468 2988 2

Inhoud

Woord vooraf

MISDAADFAMILIE
Hoe een beruchte Nederlandse gangster door zijn zus wordt verlinkt (2018)

DE JEFFERSON-FLESSEN
Hoe komt een verzamelaar aan zoveel zeldzame flessen uitzonderlijke wijn? (2007)

DE WREKER
Heeft de broer van een slachtoffer van de bomaanslag in Lockerbie de zaak opgelost? (2015)

HET RIJK VAN DE VOORKENNIS
Hoe een arts, een hedgefondshandelaar en de miljardair Steve A. Cohen verstrikt raken in een enorm financieel schandaal (2014)

EEN GELADEN WAPEN
Het tragische verleden van een meervoudige moordenares (2013)

DE JACHT OP EL CHAPO
Het verhaal van de arrestatie van ’s werelds beruchtste drugsbaron (2014)

WINNEN
Hoe Mark Burnett erin slaagde Donald Trump als icoon van de American Dream neer te zetten (2019)

DE ZWITSERSE BANKDATAROOF
Het relaas van de IT’er die de meest duistere geheimen van een Geneefse bank blootlegt (2016)

HET WAPEN VAN DE PRINS VAN MARBELLA
De jarenlange strijd om een schimmige internationale wapenhandelaar op te pakken (2010)

OVER DE ERGSTE VAN DE ERGSTEN EN DE DOODSTRAF
Judy Clarke is een meester in het redden van het leven van beruchte moordenaars. Dan aanvaardt ze de zaak van Dzjochar Tsarnajev. (2015)

ALLES VOOR MIJ EN DE MIJNEN
Hoe de Israëlische miljardair Steinmetz de zeggenschap kreeg over een van Afrika’s kostbaarste schatten (2013)

ANTHONY BOURDAIN EN HET REIZENDE FEESTMAAL
Het rusteloze leven van een gastronomische rebel (2017)

Dankwoord

Woord vooraf

Een van de vreemdste momenten in mijn loopbaan als tijdschriftjournalist is een telefoontje in mei 2014. The New Yorker heeft net mijn stuk ‘The Hunt for El Chapo’ gepubliceerd, over de criminele loopbaan en de arrestatie van de voortvluchtige Mexicaanse drugsbaron Joaquín Guzmán Loera, en ik krijg op mijn kantoortelefoon een voicemail van een advocaat die namens de familie Guzmán zegt te spreken. Op zijn zachtst gezegd is dat alarmerend. Ik heb me in de loop der jaren toegelegd op wat in de journalistiek write-arounds worden genoemd: artikelen over personen die weigeren zich te laten interviewen. Sommige journalisten hebben een hekel aan write-arounds, maar ik houd van de uitdagingen die erbij horen. Het vergt heel wat journalistieke creativiteit om een levendig portret te schetsen van iemand zonder de persoon zelf ooit te hebben gesproken; anderzijds onthullen zulke stukken vaak meer dan artikelen die zich voornamelijk baseren op de geënsceneerde ontmoetingen die je krijgt als een politicus of topondernemer wel zijn medewerking verleent. Toen ik over tv-producer Mark Burnett schreef, wilde hij niet met me praten – maar hij heeft twee ex-vrouwen die dat wel deden en ik heb het idee dat ik via hen uiteindelijk meer over Burnett te weten ben gekomen dan zou zijn gebeurd als ik hemzelf had gesproken.

Toen ik aan het stuk over El Chapo begon zat de drugsbaron in een Mexicaanse gevangenis en gaf hij geen interviews. Voor mij sprak het vanzelf dat hij niet met mij aan tafel zou willen zitten. Ik heb ook op geen enkel moment gedacht dat hij het artikel na verschijning zou lezen. Hij mocht dan aan het hoofd staan van een drugssyndicaat waar miljarden in omgingen, zelf was hij naar verluidt zo goed als analfabeet. En zelfs als hij wel kon lezen, leek hij me niet het type dat zich zou abonneren op The New Yorker. Maar het artikel bevatte een aantal onthullingen die de Mexicaanse pers had opgepikt. Dus op de een of andere manier moet hij ervan hebben gehoord.

Ik wacht een tijdje voor ik de advocaat terugbel en ga ervan uit dat hij bezwaar wil maken tegen een of ander detail in mijn verhaal (en ik vrees dat het om de passage gaat waarin ik vertel dat El Chapo een grootgebruiker van viagra is). Ik laat een van mijn bronnen discreet inlichtingen inwinnen en die bevestigt dat deze advocaat inderdaad voor de familie Guzmán werkt. ‘Bel de man gewoon. Ik denk niet dat het veel om het lijf heeft,’ zegt mijn bron. ‘Gebruik wel een vaste lijn van de redactie en geef hem onder geen beding je adres.’

Ik raap al mijn moed bijeen en bel de advocaat terug. Hij heeft een zwaar accent en een stijve, formele manier van spreken. Wanneer ik hem zo luchtig mogelijk zeg dat ik Patrick Keefe van The New Yorker ben, antwoordt hij bijna theatraal ernstig: ‘Wij hebben uw artikel gelezen.’

‘O?’ zeg ik en zet me intussen schrap.

‘Het was’ – dramatische pauze – ‘zeer interessánt.’

‘Eh… nou…,’ stamel ik. ‘Bedankt.’ Interessant, het kan erger.

‘El señor…’ begint hij voor hij weer een beladen pauze laat vallen. ‘… is klaar…’ De seconden tikken weg. Ik knijp mijn telefoon bijna stuk, het hart klopt me in de keel. ‘… om zijn memoires te schrijven.’

Voor het telefoontje heb ik het gesprek uitgetekend, als middelbare scholier die zich voorbereidt op een debatingwedstrijd: als de ander dit zegt, dan antwoord ik dat. Ik ben voorbereid op alle mogelijke scenario’s, elke richting die het gesprek kan uitgaan. Maar dít had ik niet verwacht.

In een onhandige poging met iets samenhangends te komen, zeg ik: ‘Nou, dat boek wil ik straks graag lezen.’

‘Maar meneer,’ onderbreekt de advocaat me, ‘is het ook een boek dat u zou willen schríjven?’

Als zich opeens de mogelijkheid aandient om als ghostwriter de biografie van El Chapo te schrijven is dat – ik geef het toe – toch iets om serieus over na te denken. In de jaren dat hij voortvluchtig was is hij uitgegroeid tot een bijna mythische figuur, en als journalist is de gelegenheid om zijn verhaal uit zijn eigen mond te horen wel heel verleidelijk. Maar voor ik die dag de telefoon neerleg heb ik het aanbod al geweigerd. Guzmán is direct of indirect verantwoordelijk voor duizenden, misschien wel tienduizenden moorden. Ik zou zijn verhaal op geen enkele aannemelijke manier kunnen schrijven zonder in detail in te gaan op de vele slachtoffers. Het lijkt echter onwaarschijnlijk dat El Señor zo’n soort boek voor ogen heeft. Het hele scenario voelt een beetje als de eerste aflevering van een thrillerserie waarin de ongelukkige journalist, verblind door zijn verlangen naar een primeur, de derde episode niet noodzakelijkerwijs overleeft.

Zo tactvol mogelijk leg ik het de advocaat uit: ‘Zelfs in de meest ideale omstandigheden kan de relatie tussen ghostwriter en onderwerp af en toe… tja… onder druk komen staan.’

De advocaat gaat heel netjes met het verhaal om. Na nog een kort telefoongesprek een week later (Hij: ‘Als u nog geïnteresseerd bent in ons aanbod…’ Ik: ‘Nee, ik heb erover nagedacht. Echt, ik heb erover nagedacht.’) heb ik niets meer van hem gehoord. Wat begonnen was als een echt beangstigende ervaring, is een anekdote voor op feestjes geworden. Maar dit treffen is ook emblematisch voor het avontuur dat tijdschriftjournalistiek betekent: de griezelige intimiteit die een verslaggever kan voelen met een persoon die hij nooit heeft ontmoet; de vreemde ervaring dat je een verhaal de wereld in stuurt zodat iedereen het kan lezen om dan te constateren dat het een eigen leven gaat leiden.

Ik zit net op de middelbare school als ik in de ban raak van tijdschriften. Het is eind jaren tachtig en tijdschriften – het fysieke ding, die kleurige bundels geniet papier – zijn alomtegenwoordig en het voelt alsof ze er altijd zullen zijn. De schoolbibliotheek heeft een tijdschriftenkamer met een wandrek vol met de laatste nummers van Time, Rolling Stone, Spin, U.S. News & World Report. En, hoe kan het ook anders, The New Yorker.

De term long-form is nog niet in zwang, dat komt pas later om de uitgebreide artikelen typisch voor tijdschriften te onderscheiden van de compactere stukken op het net. Maar als scholier voel ik al dat een lang tijdschriftenartikel – een ‘longread’ – zeker voor non-fictie weleens de allerbeste vorm kan zijn. Deze stukken, lang genoeg om je volledig in te verdiepen, maar kort genoeg om in één ruk uit te lezen, hebben een heel eigen subtiele structuur. Die vorm van storytelling had iets efficiënts dat, in tegenstelling tot de non-fictieboeken die ik las, zowel oog had voor de aandachtsspanne als voor de tijd van de lezer.

Ik groei dus op met The New Yorker en koester stiekem de ambitie ooit zelf voor het tijdschrift te schrijven. Lange tijd is dat niet meer dan een droom en het kost me jaren van valse starts en vreemde omwegen (een rechtenstudie is niet meteen een route die ik journalisten in spe wil aanraden) voordat het blad in 2006 mijn eerste freelancestuk publiceert.

De paradox van tijdschriften is dat ze vergankelijk en tegelijkertijd blijvend zijn. Gedrukt op dun papier zijn ze haast bedoeld om snel bij het oud papier te belanden; net als kartonnen bekertjes ontworpen om weggegooid te worden. Toch heb je mensen die ze bewaren. Als kind vond ik het geweldig om bij vrienden van mijn ouders een boekenplank vol nummers van National Geographic te ontdekken. Heerlijk, die glanzende gele ruggetjes netjes op een rij.

Voor velen betekent internet de dood van het tijdschrift. En in veel opzichten is dat ook zo. Het wereldwijde web heeft niet alleen de economische voorwaarden die tijdschriften in staat stelden te floreren op zijn kop gezet, maar ook de hele cultuur waarin we het gedrukte woord tot ons namen en naar huis holden om het nieuwste nummer uit de bus te graaien. Of bij de kiosk een uur door het aanbod bladerden, of altijd een oud nummer in onze rugzak hadden zitten tot het bijna uit elkaar viel. Anderzijds heeft internet het tijdschriftenartikel juist gered door het uit de papierbak te houden en het eeuwige leven te geven. Tot voor een aantal jaren geleden was een belangrijk artikel even vergankelijk als kersenbloesem: vandaag is het er, morgen niet meer. Nu is elk stuk een muisklik van ons verwijderd en eeuwig oproepbaar.

Dat benadrukt een diepere paradox in de vorm op zich. Als ik het grootste deel van een jaar investeer in onderzoek en het schrijven van een artikel en de lezer een goed uur zal besteden aan het lezen ervan, dan wil ik haar of hem de complete en definitieve versie van het verhaal vertellen. Ik wil de realiteit van een verhaal in heel zijn levendige en dynamische glorie vatten en vastpinnen, zoals een lepidopterist een vlinder onder glas vastzet.

Natuurlijk stopt het leven van een stuk niet na publicatie. Het verhaal blijft lopen, blijft zich ontwikkelen, met zijn vleugels klapperen. Je personages blijven handelen, vaak op onverwachte manieren. Het zijn tenslotte echte mensen. Ze ontsnappen opnieuw uit de gevangenis, zoals Chapo Guzmán. Of ze zien een juridische nederlaag veranderen in een overwinning, zoals de succesvolle doodstrafadvocate Judy Clarke. Of ze stappen onverwacht uit het leven, zoals Anthony Bourdain.

Deze verhalen zijn geschreven in de loop van ongeveer twaalf jaar en weerspiegelen een aantal van mijn fascinaties: misdaad en corruptie, geheimen en leugens, het doorlaatbare vlies dat legaliteit van illegaliteit scheidt, familiebanden, de kracht van ontkenning. Ik heb nooit een specifiek jachtgebied gehad (nog zo’n pluspunt van het schrijven voor tijdschriften) maar stort me op verhalen die me op de een af andere manier intrigeren vanwege de complexiteit van de personages of de vele verwikkelingen. Bepaalde thema’s komen echter steeds terug en de artikelen zijn ook met elkaar verbonden door kleine toevalligheden. El Chapo belandt in dezelfde sombere, extreem beveiligde gevangenis als Dzjochar Tsarnajev, de cliënt van Judy Clarke. De wapensmokkelaar die bekendstaat als de Prins van Marbella wordt onterecht beschuldigd van betrokkenheid bij het neerhalen van Pan Am-vlucht 103, een misdaad die Ken Dornstein, wiens oudere broer in dat vliegtuig zat, een kwarteeuw lang heeft proberen op te lossen.

Een artikel schrijven kan een heerlijk project worden dat je volledig opslorpt, zo zelfs dat ik soms het gevoel heb dat een onderzoek me in alle richtingen kan meevoeren als de onderstroom in de branding vat op me krijgt. Toch wijs ik mezelf er altijd op dat ik moet terugkomen om het verhaal te vertellen, waarbij ik hopelijk ook kan overbrengen wat me zo fascineert aan een onderwerp. Dit boek is een bundel van waanzinnige verhalen, maar ze zijn allemaal waargebeurd en minutieus gefactcheckt door mijn briljante collega’s bij The New Yorker. Ik hoop dat ze als geheel licht werpen op misdaad en straf, op de glibberigheid van normen en waarden, de keuzes die we maken op ons levenspad en de verhalen die we onszelf en anderen vertellen over die keuzes.

MISDAADFAMILIE

Hoe een beruchte Nederlandse gangster door zijn zus wordt verlinkt (2018)

De ogen van Astrid Holleeder zijn van een opvallend blauw dat aan zwembaden doet denken, maar meer mag ik niet zeggen over haar uiterlijk omdat ze is ondergedoken. Ze leeft als een balling in haar eigen stad Amsterdam. Al een aantal jaren woont ze in gemeubileerde safehouses. Haar voorkeur gaat uit naar gebouwen met een ondergrondse parkeergarage om zo kort mogelijk onbeschermd te zijn als ze in haar kogelvrije auto stapt. Die auto heeft ze tweedehands gekocht voor vijftienduizend euro. Ze bezit ook twee kogelvrije vesten. Ze denkt veel na over hoe ze vermoord kan worden en heeft allerlei fatale scenario’s in haar hoofd. Als ze moet stoppen voor een rood licht en er duikt een onbekende auto naast haar op, klemt ze met bonzend hart het stuur vast. Pas als het licht op groen springt en die auto rijdt door, ademt ze uit.

Amsterdam, een stad van minder dan een miljoen inwoners is een moeilijke plek om je eigen verdwijning te ensceneren, zeker als je er bent opgegroeid. Gelukkig voor Holleeder was ze al erg op haar privacy gesteld voordat haar leven werd bedreigd. Op internet vind je geen enkele foto van haar als volwassene. Tegenwoordig gaat ze af en toe nog stiekem op bezoek bij een handjevol vrienden, maar verder zit ze meestal thuis. Als ze de stad in gaat doet ze dat in het geheim en soms vermomd: ze heeft een hele verzameling valse neuzen en tanden. Holleeder kleedt zich meestal in het zwart, maar als ze vermoedt dat iemand haar volgt duikt ze weleens een toilet binnen om weer tevoorschijn te komen met een pruik op en een rode jurk aan. Af en toe doet ze zich ook voor als man. Zo’n bestaan komt je sociale leven niet ten goede. Natuurlijk is het riskant voor haar om nieuwe mensen te ontmoeten. Holleeder is een dynamische vrouw die energie put uit de personen in haar omgeving, maar ze heeft zich in een pantser gehuld. Ze vertelt dat ze tweeënvijftig en vrijgezel is, en zegt er meteen bij dat relaties overschat worden.

Dat Holleeder haar leven niet zeker is houdt direct verband met het feit dat ze in 2013 besloot kroongetuige te zijn in een omvangrijk misdaadproces. Ze stemde toe te getuigen tegen de beruchtste Nederlandse crimineel, de man die bekendstaat als ‘de Neus’ vanwege zijn meest prominente gezichtskenmerk. Een riskante beslissing, dat is zeker. ‘Iedereen die zich ooit tegen hem heeft gekeerd is inmiddels dood,’ vertelt ze. De Neus zit vast in de enige extra beveiligde inrichting in Nederland. In 2016 zou hij medegedetineerde bendeleiders gevraagd hebben mensen buiten de gevangenis te ronselen om Astrid Holleeder en twee andere getuigen in de zaak tegen hem te liquideren. Een van de gevangenen lichtte de autoriteiten in en het complot werd verijdeld. Maar de dreiging blijft. ‘Hij zal zeker niet aarzelen,’ zegt Astrid Holleeder. ‘Hij zal me vermoorden.’ Ze lijkt heel zeker te weten wat de Neus allemaal van plan is en dat komt deels doordat ze lang zijn raadsvrouw is geweest. Voor ze onderdook was Astrid Holleeder namelijk een succesvolle strafpleiter. Sterker nog, ze is de jongste zuster van de Neus.

De naam van de Neus is Willem (Wim) Holleeder. Hij staat terecht voor vijf moorden, twee moordpogingen en lidmaatschap van een criminele organisatie. De zittingen vinden plaats in de ‘Bunker’, een zwaarbeveiligde rechtbank in Amsterdam Nieuw-West. Tijdens haar getuigenis zit Astrid achter een ondoorzichtig scherm zodat niemand in de zaal haar gezicht kan zien en ook zij Willem niet kan zien – die zou kunnen proberen haar te beïnvloeden met een dreigende blik of een gebaar dat alleen zij begrijpt. Een van de officieren van justitie verklaarde onlangs in de zaal dat Willem ‘extreem intimiderend’ kan zijn. Het ‘megaproces’, zoals de Nederlandse pers het noemt, is zo’n spektakel geworden dat mensen al in alle vroegte in de rij staan om een zitje te bemachtigen op de kleine publieke tribune. Een deel van de attractie is Astrid zelf. In 2016 bracht ze het boek Judas uit over hoe ze was opgegroeid met Willem en over haar besluit hem te verraden. Van het boek zijn een half miljoen exemplaren verkocht in een land van 17 miljoen inwoners. Hoewel Astrid nu een bekend auteur is, heeft ze nauwelijks iemand van haar lezers ontmoet. Signeersessies in een boekhandel zitten er niet in. De titel getuigt van het dubbele gevoel dat ze heeft over haar besluit haar broer te beschuldigen van moord. Maar juist die dramatische keuze vormt de basis van het succes van het boek en is ook de reden waarom de Bunker zoveel nieuwsgierigen trekt: de confrontatie tussen de Holleeders is een familietwist die zich samenbalt tot een duel in de rechtszaal.

‘Dit is het ultieme verraad,’ zegt Astrid in maart in de rechtbank. Snikkend verklaart ze dat ze ondanks zijn vele misdaden nog steeds van Willem houdt. Het is ‘gek en afschuwelijk’ om tegen hem te getuigen, geeft ze toe. ‘Maar als je een hele lieve hond hebt die kinderen bijt, kies je ook voor de kinderen en laat je het beest inslapen.’

Willem is de oudste van vier kinderen, Astrid de jongste. Sonja en Gerard zijn nummer twee en drie. Ze groeien op in de Jordaan, de volkswijk met zijn smalle huizen en grachten in het centrum van Amsterdam. Vandaag vind je er veel hippe cafés en dure boetieks, maar in de jaren zestig was het een arbeiderswijk. De vader van Astrid – ook Willem geheten – werkt in de Heinekenbrouwerij, zo’n tweeënhalve kilometer van hun huis. Senior verafgoodt Alfred (Freddy) Heineken, de potentaat aan het hoofd van het bedrijf en een van de rijkste mannen van Nederland. De kinderen maken hun huiswerk met pennen met het logo van Heineken en drinken melk uit Heineken-glazen. Het hele huis was ‘doordrenkt van Heineken’, herinnert Astrid zich. Zo ook haar vader: hij is een alcoholist. Daarnaast is hij een tirannieke sadist die zijn vrouw Stien en de kinderen kleineert en mishandelt.

Als Astrid nadenkt over haar beperkte bewegingsruimte nu, moet ze vaak denken aan haar jeugd. ‘Ik ben het gewend in een gevangenis te zitten want thuis was het een gevangenis,’ vertelt ze me. Willem is een grote, knappe tiener met gespierde armen en een geprononceerde neus. Net als zijn vader heeft hij een kort lontje en het botst vaak tussen de twee. Willem junior begint ’s avonds uit te gaan en komt dan laat thuis. Soms maakt hij Astrid dan wakker en fluistert: ‘Assie, slaap je? Is pa al naar bed? Is hij weer door het lint gegaan?’ Astrid fluistert terug: ‘Hij brulde dat je te laat was, maar mama heeft de wijzers van de klok teruggedraaid zodat hij je niet kan betrappen.’ Stien vertelt dat haar zoon tot zijn dertiende ongeveer een lieve knul was. Ze voegt eraan toe dat ze niet wist dat hij met de verkeerde mensen optrok. ‘Maar ja, in de wijk waren het allemaal criminelen.’

Nederland heeft officieel een van de laagste misdaadcijfers ter wereld. In de afgelopen jaren hebben een twintigtal gevangenissen de poorten gesloten omdat er niet genoeg veroordeelden zijn om ze vol te krijgen. Een gedoogbeleid tegenover cannabis en prostitutie in combinatie met een laag armoedeniveau en goede sociale voorzieningen heeft het land de reputatie opgeleverd van een vreedzaam en progressief utopia. Een recent vertrouwelijk rapport van de Nederlandse politie dat naar de pers werd gelekt, stelt echter dat de officiële cijfers geen juiste weergave zijn van de werkelijke omvang van de misdaad in het land. De politie schat dat talloze kleine diefstallen en andere overtredingen niet in de cijfers zijn opgenomen omdat slachtoffers geen aangifte doen: ze menen dat misdaad een onvermijdelijke plaag is en dat de autoriteiten de daders toch niet zullen oppakken. Er is ook heel wat zware criminaliteit. Volgens een rapport van Europol passeert ruim de helft van de cocaïne die Europa binnenkomt de haven van Rotterdam. Toen er een paar jaar geleden een enorme partij verdween, brak er een bendeoorlog uit waarbij meer dan tien mensen werden vermoord en huurmoordenaars in de straten van Amsterdam hun wapens leegden.

Willem Holleeders eerste stappen in de onderwereld zijn bescheiden: hij helpt huisbazen met het op straat zetten van krakers en liefhebbert wat met oplichtingspraktijken. Als jonge twintiger promoveert hij naar gewapende overvallen. Hij vertoont inmiddels wat van de gewelddadige trekken van zijn vader en bedreigt onder anderen zijn zussen. Volgens Astrid zei hij altijd dat hij thuis de baas was.

‘Hij is een narcist, net als zijn vader,’ hoor ik van Stien. Af en toe komt hij naar huis om zijn broer en zussen en moeder te zien, en vaak brengt hij zijn jeugdvriend Cornelius (Cor) van Hout mee. Astrid vindt hem leuk. ‘Hij had een joie de vivre,’ vertelt ze me en hij neemt de onstuimige Willem niet al te serieus. Sonja vindt Cor ook charmant en tot grote vreugde van Astrid krijgen ze verkering. Sonja is mooi, blond, perfect gekleed en onderdanig tegenover mannen. ‘Sonja was net een pop,’ vertelt hun moeder me. ‘Astrid was eerder een tank.’ Astrid is zo ongelofelijk onafhankelijk dat haar broers en zus grappen dat ze vast een vondeling was. Ze neemt die gedachte half ernstig en vraagt zich soms af of haar echte familie ooit zal opduiken om haar op te halen.

Astrid blinkt uit op school en omdat ze zich beperkt voelt door het platte Amsterdams dat ze thuis speken, doet ze moeite het Standaardnederlands onder de knie te krijgen. Spottend noemt Willem haar een kapsoneslijder. Ze leert ook Engels en vindt het fijn een taal te kennen die haar brute vader niet begrijpt. Ook nu nog biedt het overschakelen naar Engels haar een emotioneel toevluchtsoord. Als adolescent heeft Astrid de neiging in uitgesproken rollenpatronen te denken: vrouwen zijn slachtoffers, mannen daders. ‘Ik was net een man,’ vertelt ze. ‘Ik wilde geen slachtoffer zijn. Ik droeg nooit jurken.’ Ze speelt basketbal, op semiprofniveau zelfs. Op haar zeventiende gaat ze het huis uit en keert ze haar vader voorgoed de rug toe. Ze wil weg uit Nederland met een studiebeurs voor het buitenland. ‘Ik was klaar om naar de VS te gaan, maar de ontvoering van Heineken trok een streep door mijn plannen.’

Freddy Heineken verlaat op 9 november 1983 zijn kantoor in Amsterdam. Er stopt een oranje bestelbusje naast zijn auto. Een paar gemaskerde mannen duwen hem en zijn chauffeur onder bedreiging van een pistool het voertuig in. Het busje scheurt over een fietspad en rijdt naar een opslagplaats aan de rand van de stad. Heineken en zijn chauffeur worden elk in een geluidsdichte cel geduwd. Die avond ontvangt de Nederlandse politie een losgeldeis voor een fenomenaal bedrag – het equivalent van ongeveer 26 miljoen euro nu. ‘Ontvoeringen waren dingen die elders gebeurden, in de VS en zo,’ vertelt Peter R. de Vries, de Nederlandse misdaadjournalist die een boek schreef over de kidnapping. Freddy Heineken is een nationaal icoon en het Nederlandse publiek volgt gespannen de ontwikkelingen. Op dat moment woont Sonja samen met Cor van Hout, met wie ze sinds kort een dochter heeft: Frances. Op een avond gaan Astrid en Willem bij hen eten en kijken ze samen naar het journaal. ‘Hoe stóm kun je zijn?!’ zegt Astrid. ‘Wie ontvoert nu Heineken? Die gasten zullen voor de rest van hun leven opgejaagd worden.’

‘Denk je dat?’ vraagt Willem.

‘Ik ben er verdomme wel zeker van,’ antwoordt ze.

Drie weken later heeft de politie nog geen vooruitgang geboekt in de zaak. De familie Heineken geeft een chauffeur vijf zakken met het losgeld in vier verschillende valuta, zoals de ontvoerders hebben geëist. De chauffeur rijdt naar Utrecht, stopt de zakken in een afwateringsgoot van een viaduct en vertrekt. De gijzelaars worden na ontvangst van het losgeld niet vrijgelaten, maar de politie krijgt bijna twee dagen later een anonieme tip die hen naar de Amsterdamse loods leidt. Daar vinden ze Freddy Heineken en zijn chauffeur. ‘Ik was met mijn linkerhand vastgeketend waardoor ik me nauwelijks kon bewegen,’ verklaart Heineken en voegt er nog aan toe dat hij zijn haren kamde met de tanden van een plastic vork. ‘Een ritme proberen op te bouwen geeft je iets te doen,’ aldus Heineken. De gevangenen zijn gered, maar de daders zijn verdwenen: kennelijk zijn ze weggekomen met de misdaad en het losgeld. Op een ochtend – Astrid is bij Sonja; Cor is niet thuis – vallen zwaarbewapende agenten het huis binnen. Een anonieme bron heeft de identiteit van de ontvoerders doorgegeven aan de Nederlandse autoriteiten. De vermeende leiders van het complot zijn Willem Holleeder en Cor van Hout. De politie arresteert de zussen. Astrid is zeventien.

Begin dit voorjaar nam ik contact op met Astrids uitgever Oscar van Gelderen. De elegante man met schalkse glimlach heeft ervaring met sterauteurs die met de dood worden bedreigd: hij publiceerde als eerste buitenlandse uitgever de vertaling van Gomorra van Roberto Saviano, de Italiaanse journalist die in 2006 dit boek over de Napolitaanse maffia schreef en sindsdien ondergedoken leeft. Van Gelderen brengt me in contact met Astrid; ze wil me best ontmoeten, maar wel op haar voorwaarden. Ik mag op voorhand niet weten waar in Amsterdam we elkaar zullen spreken: als de handlangers van Willem er lucht van krijgen dat ik een afspraak heb met Astrid zouden ze me kunnen volgen. Voorafgaand aan onze ontmoeting drukt Van Gelderen me op het hart rekening te houden met de emotionele tol die deze precaire toestand van haar eist. ‘Ze is heel intelligent, maar ook heel gevoelig.’

Op een avond, het begint al te schemeren, pikt een chauffeur me op om me naar een chic Amsterdams hotel te brengen waar we de ondergrondse parkeergarage in rijden. Ik neem de lift naar een Japans restaurant waar ik naar een lage tafel in een door kamerschermen omsloten privéruimte wordt geleid. Zo’n scherm schuift open en Astrid komt binnen. Voor een kluizenaar is ze ontzettend fit. Gekleed in het zwart begroet ze me hartelijk en bestudeert dan uitgebreid de menukaart. ‘Ik ga niet vaak uit eten, alleen als er een privéruimte is,’ zegt ze enthousiast en kiest dan voor de meest extravagante optie op de kaart: kennismakingsmenu van twaalf gangen. Ze raadt me aan haar voorbeeld te volgen. Dan begint ze over haar broer – snel en zelfverzekerd, in perfect Engels – met de stortvloed aan woorden die typisch is voor iemand die snakt naar een gesprek. Volgens Astrid lijdt het geen twijfel dat Willems beslissing om Freddy Heineken te ontvoeren wel iets van vadermoord heeft. Dat was immers de man die door haar vader werd verafgood, maar die ook het bier leverde dat hij de hele dag door dronk. ‘Toch heeft Willem nooit bewust om die reden Freddy Heineken gekozen – daarvoor heeft hij te weinig zelfkennis.’

Wanneer de politie de zussen Holleeder arresteert vluchten Willem en Cor naar Frankrijk. Astrid en Sonja vertellen dat zij niet op de hoogte waren van het complot – Willem zou zijn zussen nooit in vertrouwen hebben genomen en Sonja kijkt wel uit om Cor naar zijn ‘werk’ te vragen. De vrouwen komen vrij zonder aanklacht. Zes weken later worden Willem en Cor opgepakt in Parijs, in een appartement in de buurt van de Champs Élysées. Cor heeft meermaals met Sonja gebeld en die telefoontjes hebben de autoriteiten getraceerd. Nederland start een uitleveringsprocedure, maar dat proces raakt vertraagd door juridische moeilijkheden. Zozeer dat de mannen bijna drie jaar in hechtenis in een Franse gevangenis zitten. In die periode geven ze af en toe interviews aan de Nederlandse pers waarbij ze overkomen als schaamteloze, drieste antihelden – zware jongens uit een arbeidersmilieu die het lef hebben gehad een plutocraat te ontvoeren. Hoewel Astrid persoonlijk ontzet is over hoe de twee zich profileren, zijn haar gevoelens voor hen gecompliceerd. Willem is wel haar broer en Cor de partner van haar zus. Sonja blijft Cor onvoorwaardelijk steunen en Stien reist elke week naar Frankrijk om Willem in de gevangenis te bezoeken.

Astrids verlangen om afstand te nemen van haar familie wordt gehinderd door een onderhuids gevoel van loyaliteit en het feit dat haar achternaam berucht is geworden. Terwijl Willem en Cor in Frankrijk zitten, wordt Astrid verliefd op de meer dan twintig jaar oudere kunstenaar Jaap Witzenhausen. Hij lijkt in niets op de mannen in haar familie, heeft een zacht karakter en is maar al te bereid zich ondergeschikt aan Astrid te maken. ‘Hij was mijn huisvrouw,’ zegt ze liefdevol. ‘Hij deed het huishouden, kon goed koken. Hij was het totaalplaatje.’ Als familieleden van Astrid op bezoek komen en Witzenhausen zien stofzuigen, vinden ze dat hilarisch. Op haar negentiende bevalt Astrid van een meisje, Miljuschka. Maandenlang probeert ze de baby weg te houden van haar familie – ook van Stien – omdat ze bang is dat ze besmet zal raken met ‘de mechanismen in mijn familie’. Ze bezoekt een therapeut, iets wat mensen in haar omgeving niet gauw doen, want ‘het betekent dat je gek bent’. Maar ze is vastberaden haar dochter niet op te zadelen met de pathologieën die haar eigen jeugd hebben verwrongen. De eerste vraag die ze de therapeut stelt: ‘Wat is normaal? Hoe handelt een normaal mens?’

In 1986 worden Willem en Cor dan toch uitgeleverd aan Nederland en veroordeeld tot elf jaar gevangenisstraf. Onder het milde strafregime in Nederland komen ze al na vijf jaar vrij. De bevolking reageert geschokt als de ontvoerders hun vrijlating vieren met een decadent feest waar een band de Heineken-reclamejingle ten gehore brengt. De mannen hebben volgens Astrid alle reden om te feesten. ‘De autoriteiten kregen het geld niet te pakken.’ Na de bevrijding van Heineken en zijn chauffeur beweert de politie het merendeel van het losgeld te hebben gevonden in een bos bij Zeist, maar ruwweg een kwart – het equivalent van meer dan 7 miljoen euro nu – is nooit teruggevonden. Volgens Astrid hebben Willem en Cor een deel ervan toevertrouwd aan criminele kompanen met de opdracht het te investeren in de drugshandel. ‘Terwijl ze dus in de gevangenis zaten lieten ze die 7 miljoen voor hen werken.’ Ze gingen de gevangenis in als rijke mannen en kwamen er nog rijker uit.

Na zijn vrijlating beginnen Cor en Sonja een leven vol gangsterglamour met opzichtige auto’s en vakanties aan de Middellandse Zee. Ze krijgen nog een kind, een jongen. Cor noemt hem Richie, vanwege de ambitie die erin doorklinkt. Cor en Willem zijn nog steeds partners en dankzij de relatie met Sonja vormen de Holleeders nu een echte misdaadclan. Willem senior was overleden toen junior vastzat. Junior keert terug naar huis als pater familias. (Astrids andere broer Gerard is vervreemd van de familie.) Misdaadverslaggever Peter R. de Vries heeft Cor en Willem leren kennen toen ze vastzaten in Frankrijk. In 1987 verschijnt zijn boek De ontvoering van Alfred Heineken, dat meteen een bestseller wordt. In dat boek zegt Cor dat hij niet echt spijt heeft van zijn daden en bejubelt hij zijn band met Willem en de andere ontvoerders als ‘een unieke, onverwoestbare, allesomvattende, eeuwigdurende kameraadschap’. De familie Heineken doet geen enkele poging om het ontbrekende losgeld via juridische weg van Cor en Willem terug te vorderen. De Vries legt me uit dat Freddy Heineken getraumatiseerd is door de ontvoering en bang is dat de criminele ‘ondernemers’ opnieuw zullen toeslaan. Volgens sommigen vloeit de Nederlandse gedoogcultuur niet voort uit een liberale geest van verdraagzaamheid, maar uit nuchter pragmatisme: wat heeft het voor zin om bijvoorbeeld prostitutie te verbieden als het daarmee niet verdwijnt? Heineken is een rijke man die in vrede wil leven. Begin jaren negentig zet De Vries een gesprek op waarbij Willem en Cor aan tafel zitten met het hoofd beveiliging van Heineken. ‘Ze verzekeren hem dat Freddy niet bang hoeft te zijn,’ aldus De Vries. Maar die belofte houdt een impliciete verwachting in. Namelijk dat Heineken, volgens het wederkerigheidsbeginsel, geen pogingen zal ondernemen om het geld terug te krijgen. De Vries: ‘Ze zouden uit elkaars buurt blijven.’ Na de ontvoering wordt Heineken een soort kluizenaar en hij overlijdt in 2002. (De familie Heineken is niet ingegaan op mijn verzoek om commentaar.)

De Holleeders vermoeden dat de autoriteiten hen in de gaten houden en bespreken thuis of in hun auto’s nooit belangrijke dingen. ‘Om het geld te beschermen, moesten we zwijgen,’ zegt Astrid. Ze vertelt dat ze in codetaal communiceerden – ‘Ik heb gedroogde ananas voor je’ betekende: ‘Kom hierheen want we hebben een probleem’ – en met geïmproviseerde gebaren. Als Willem echt met Astrid of Sonja wil praten moeten ze met hem gaan wandelen. (‘Ik ben een buitenmens,’ grapt hij later in de rechtbank.) Maar zelfs dan houdt Astrid haar hand voor haar mond bij delicate onderwerpen om eventuele liplezers van de politie die hen mogelijk met verrekijkers in de gaten houden geen kans te geven. Als Willem iets wil zeggen wat mogelijk belastend is, fluistert hij het in haar oor. ‘We slaagden er steeds beter in het geheim te delen en hen te laten leven van het Heineken-geld,’ vertelt Astrid. Ze beseft nu dat haar loyaliteit jegens de familie een soort moreel compromis was. ‘Toen werden we allemaal medeplichtig.’

Willem en Cor investeren het losgeld onder meer in de seksindustrie en kopen belangen in diverse bekende bordelen in de Amsterdamse rosse buurt. Omdat ze met tussenpersonen werken staan hun namen nergens vermeld. ‘Juridisch gezien wás er geen Heineken-geld.’ Wanneer mensen Willem vragen wat er met de ontbrekende miljoenen is gebeurd, antwoordt hij vaag dat dat geld ergens op een strand is verbrand. Astrid: ‘Je hebt wat iedereen weet en daarnaast wat je kunt bewijzen.’

De betrokkenheid van Willem en Cor in de prostitutie is een publiek geheim in Amsterdam. Op zeker moment stoppen ze ook geld in Casa Rosso, een etablissement dat bekendstaat om zijn ‘erotisch theater’. Het Heineken-concern zou het management verschillende keren hebben laten weten dat hun bier er niet meer mag worden verkocht. Astrid merkt dat Willem vrouwen koeioneert en vernedert, en even gewelddadig wordt als hun vader vroeger. Toch blijven de kinderen Holleeder een hechte band houden na hun nachtmerrieachtige jeugd te hebben overleefd. ‘Onze verbondenheid is gebaseerd op ellende en geheimen,’ vertelt Astrid. ‘De hechtste relaties groeien onder invloed van angst, bedreigingen en geweld. Als je samen met iemand in zo’n situatie zit creëert dat een band voor het leven.’ In haar familie was sprake van wederzijdse afhankelijkheid: ‘Ik heb geleerd van mensen te houden die ik niet leuk vind.’

Een tijdlang werkt ze achter de kassa in een van de clubs van haar broer. ‘Misschien wilde ik bij mijn familie horen. Ik had geen probleem met prostitutie omdat het zo dicht bij me stond. Als je geen hersens had, geen talent om te leren, was het de enige manier om onafhankelijk te worden van een man. Voor mij had het ook een optie kunnen zijn.’ In plaats daarvan gaat Astrid op haar drieëntwintigste rechten studeren aan de universiteit, gefascineerd door de logica en duidelijkheid van het recht. Ze is de enige jonge moeder in haar jaar, maar haar partner steunt haar in haar ambities en helpt voor dochter Miljuschka te zorgen. Astrid wil zich specialiseren in ondernemingsrecht maar zodra ze haar bul heeft ontdekt ze dat potentiële werkgevers zich laten afschrikken door haar achternaam. Opnieuw slaagt ze er niet in zich los te maken van de Holleeder-erfenis. Toevallig kent Willem een paar bekende strafpleiters in Amsterdam en hij introduceert haar bij hen. In deze kringen, ontdekt Astrid, is haar naam juist een pluspunt. ‘Ze vonden me geweldig omdat ik de zus van Willem Holleeder was,’ vertelt ze. Zelfs in de onderwereld heeft vriendjespolitiek zo zijn voordelen.

Astrid ontwikkelt een heuse affiniteit voor het vak. Ze leert switchen van het vormelijke Nederlands in de rechtszaal naar het sappige Mokums van haar jeugd en vindt moeiteloos aansluiting bij de sociaal achtergestelde verwanten van haar criminele clientèle. ‘Ik wist hoe ik met die families moest praten. Ik wist hoe belangrijk hoop is. Het is zoals met mijn eigen familie: ik ken ze niet als criminelen, ik ken ze als mensen.’ Haar stem trilt als ze praat over haar werk met haar cliënten en ik vraag of ze het mist. Het blijft even stil en dan antwoordt ze: ‘Ja. Je ontmoet mensen in de diepste ellende en ze klampen zich aan je vast.’ Zodra ze besluit te getuigen tegen Willem wordt juridisch werk te riskant voor haar en haar cliënten. Ze schudt haar hoofd en zegt: ‘Feit is wel dat ik net als mijn broer tussen vier muren zit.’

Astrid praat over Willem alsof hij een zwart gat is dat alles wat dicht bij hem komt opzuigt en corrumpeert. Zelfs haar echtgenoot – die lieve, progressieve kunstenaar – is niet immuun. Miljuschka is nog een baby wanneer Witzenhausen manager wordt van een van de bordelen van Willem en Cor. ‘Jaap redt graag vrouwen,’ zegt Astrid. ‘En in een bordeel moet elke vrouw worden gered.’ Op zeker moment merkt Astrid dat Jaap geld van het bordeel verduistert. Een risico dat neerkomt op zelfmoord: als Willem zoiets ontdekte zou hij zijn zwager zonder pardon koud maken. ‘Jaap veranderde geleidelijk van een intellectueel in een dief,’ herinnert Astrid zich. Wanneer rechercheurs in 2005 Witzenhausen verhoren vertelt hij dat Willem zowel Astrid als Sonja fysiek mishandelde en dat er ‘gigantisch veel intimidatie’ heerst in de familie. ‘Astrid jaagt Willem tegen zich in het harnas, ze daagt hem uit,’ zegt Witzenhausen tegen de politie. ‘En daarom krijgt ze steeds weer klappen.’

Wanneer ik dat aan Astrid voorleg, zegt ze dat ze zich niet kan herinneren dat Willem haar op volwassen leeftijd heeft mishandeld. Ze ontkent echter niet dat dat wel was gebeurd en voegt eraan toe: ‘Zolang het niet in mijn gezicht was, zag ik het niet als klappen.’ Willem spuugt naar haar, duwt haar en probeert de deur van haar kantoor in te trappen. ‘Maar voor mij was dat normaal,’ zegt ze. Nu ziet Astrid de tegenstelling: ‘Ik had twee levens. Ik had mijn eigen leven, met mijn vrienden en mijn werk, en ik had mijn leven met mijn familie waar ik een bepaalde rol in speelde.’ Op professioneel vlak bloeide ze op als een krachtdadige advocaat met goede connecties. Als zus van Willem Holleeder zat ze verstrikt in de rol van slachtoffer. Uiteindelijk ontdekt ze dat Witzenhausen haar bedriegt met vrouwen uit het bordeel. Ze gaan uit elkaar en Astrid voedt Miljuschka alleen op. Het is een radicale breuk en tot op heden weet moeder noch dochter waar Witzenhausen uithangt. (Ik heb geprobeerd hem te vinden, maar zonder succes.)

Maar het lukt Astrid niet zo goed haar familie van zich af te schudden. ‘Ik had moeten weglopen. Dat zou gemakkelijker voor me zijn geweest. Maar ik kan hen niet loslaten.’ Ze gaat al bijna dertig jaar naar dezelfde therapeut en in onze gesprekken sta ik versteld van de soepele openhartigheid waarmee ze haar beslissingen ter discussie stelt. Over het onvermogen zich los te rukken vraagt ze op zeker moment: ‘Is dat sensatiezucht van mij? Is het empathie? Misschien is het wel allebei. Ik ben eraan gewend een gevaarlijk leven te leiden.’

Cor en Sonja halen op een lentedag in 1996 Richie op van de kleuterschool. Voordat ze thuis uitstappen blijven ze nog even in de auto zitten: Andrea Bocelli is op de radio en Richie wil blijven meezingen. Terwijl hij aan het zingen is ziet Sonja een man op hen afstappen. Hij trekt een pistool en begint te schieten. Sonja duikt in paniek de auto uit, opent het achterportier en trekt Richie van de achterbank. De schutter rent weg. Cor is geraakt in zijn arm en schouder en een kogel heeft zijn kaak verbrijzeld, maar hij leeft nog. Astrid treft hen in het ziekenhuis en ziet dat er veertjes uit een gaatje in het donsjack van Sonja steken. Ze steekt haar vinger in het gat en vist er een kogel uit. Die was in de stof blijven steken en heeft Sonja als bij wonder gemist.

Zodra Cor uit het ziekenhuis wordt ontslagen, helpt Willem hem en zijn gezin onder te duiken in Frankrijk. Na wat speurwerk weet Willem te melden dat twee Amsterdamse gangsters, Sam Klepper en John Mieremet, blijkbaar opdracht hebben gegeven tot de aanslag. Cor en Willem zijn een te prominente rol in de Nederlandse onderwereld gaan spelen. Volgens Willem beloven de gangsters Cor met rust te laten als hij hun een miljoen gulden betaalt. Willem dringt er bij Cor op aan pragmatisch te zijn: gewoon betalen en daarmee het probleem doen verdwijnen. Cor weigert verontwaardigd. Terwijl hij met zijn gezin herstelt op een boerderij ergens in de Franse bossen, keert Willem terug naar Amsterdam om met Klepper en Mieremet te onderhandelen.

Cor is altijd de dominante persoonlijkheid geweest in de criminele samenwerking. Toen ze jong waren haalde Willem elke ochtend ontbijt voor hem. Maar ten tijde van de moordaanslag op Cor is hun relatie gespannen geworden. Peter R. de Vries, die beide mannen sprak in deze periode, vertelt dat ze vaak ruzie hebben. ‘Willem wil zijn rol niet meer spelen.’ Terwijl Cor steeds meer betrokken raakt bij de drugshandel en andere criminele activiteiten, beweert Willem dat hij schoon schip wil maken. ‘Ik was van plan al mijn geld wit te wassen en uit de onderwereld te stappen,’ getuigt hij later en voegt eraan toe: ‘Ik denk graag op lange termijn.’

Een andere bron van spanning is het drankgebruik van Cor. Hij is een vrolijke kletskous en gangmaker, maar Willem – wellicht zijn vaders verslaving indachtig – raakt zelden alcohol aan. Cor erkent dat hij een probleem heeft. Soms steekt hij grijnzend een biertje in de lucht, en zegt: ‘Heineken heeft me te pakken!’ Ook hij heeft losse handjes en slaat Sonja. Toch komt het niet bij haar op hem te verlaten. Astrid: ‘Sonja had een drankzuchtige vader en zocht een alcoholist als man.’ In die wereld gaan mannen zo met vrouwen om.

Cor is bang dat zijn vijanden hem uiteindelijk zullen vinden en begint wapens te verzamelen. Als hij wordt vermoord, zegt hij tegen Sonja, wil hij een begrafenis met een door paarden getrokken lijkkoets. Willem zet intussen zo veel druk op Cor om de afperssom te betalen die de gangsters eisen, dat zijn kompaan begint te twijfelen aan diens loyaliteit. Willem benadrukt dat hij puur en alleen de belangen van zijn vriend voor ogen heeft, maar Cor gruwt van die houding en noemt Willem een judas. Cor ontsnapt in de winter van 2000 even voor kerst ternauwernood aan een tweede aanslag. Een sluipschutter mist hem op het moment dat hij zijn huis wil binnengaan. De familie raakt in paniek. Astrid schrijft een deel van haar dwangmatige overlevingsinstincten toe aan die periode. ‘We verwachtten voortdurend dat er iemand zou worden vermoord,’ herinnert ze zich.

Op een dag in januari 2003 staat Cor voor de deur van een Chinees restaurant te praten met een compagnon als twee mannen op een rode motor op hem afrijden en het vuur openen. Ditmaal slagen ze wel in hun opzet.

Precies zoals hij heeft gevraagd wordt Cor naar zijn graf gebracht in een witte koets getrokken door Friese paarden. Gasten rijden in witte limousines. Veel Amsterdammers gruwen van het exuberante vertoon bij de uitvaart. Astrid: ‘De hele stad was geschokt, maar wij probeerden gewoon tegemoet te komen aan zijn laatste wens.’ Ze is kapot van de moord. Cor was zeker geen ideale partner of vader, maar Sonja en de kinderen hielden van hem, en Astrid heeft hem lange tijd als een broer beschouwd. Het is mogelijk dat de voortijdige dood van Cor de zussen Holleeder in staat stelt hem te romantiseren terwijl hen dat niet lukt met Willem. In elk geval spreken Astrid en Sonja met veel tederheid en liefde over Cor.

Na de moord lijkt Willem zijn gezag in de onderwereld te consolideren. Een voor een worden zijn criminele partners geliquideerd. Holleeder wordt nooit expliciet in verband gebracht met deze moorden, maar het is een beetje zoals met het Heineken-geld: niemand kan iets bewijzen, maar iedereen veronderstelt dat hij achter de misdaden zit. Willem brengt steeds meer tijd door met Sonja en haar gezin, maar lijkt geenszins om Cor te rouwen. Sterker nog, hij kleineert hem openlijk. Richie groeit op tot een slungelige puber die steeds meer op zijn vader gaat lijken. Willem pest de jongen en houdt hem voor dat Cor ‘een nul’ was. Intussen zegt hij tegen Sonja dat alle spullen die zijn terug te voeren op de ontvoering van Heineken van hem zijn, omdat niet zij maar hijzelf het risico heeft genomen om die operatie te organiseren.

In 2007 wordt Willem veroordeeld voor het afpersen van diverse zakenlieden in Amsterdam en verdwijnt hij weer achter de tralies. Na zijn vrijlating vijf jaar later is hij beroemder dan ooit in Nederland. Hij rijdt op een Vespa door de trendy wijken van Amsterdam en neemt een hiphopsingle – ‘Willem is terug’ – op met rapper Lange Frans. (‘Ik zat gevangen als een beest, als een man kom ik vrij.’) Hij schrijft opschepperige columns voor Nieuwe Revu waarin hij met bekende namen strooit. Nu hij schrijver is, beweert hij, zullen de journalisten, die ‘altijd vuil over mij hebben geschreven’, hem nu wel in de armen sluiten. Een door hem ingehuurde paparazzo moet foto’s maken van momenten van verbroedering met beroemdheden. Publicaties over zijn criminele wapenfeiten met titels als Holleeder: De jonge jaren zijn niet aan te slepen. Het boek van De Vries over de ontvoering van Heineken wordt verfilmd met Anthony Hopkins in de rol van Freddy. Willem verschijnt zelfs in College Tour, het populaire Nederlandse interviewprogramma waarin ook personen als Bill Gates en aartsbisschop Desmond Tutu te gast zijn geweest. De pers begint te spreken van ‘Holleeder de knuffelcrimineel’. Amsterdamse jongeren vragen om selfies. Een Amsterdamse maffiabaas, de Serviër Sreten Jocić, grapt dat Willem Holleeder na kaas het bekendste product van Nederland is.

Voor Astrid is de manier waarop het publiek haar broer omarmt verwarrend. Zij ziet er een soort ‘vaderlandslievende nostalgie’ in. Nu gezegd wordt dat migranten van Marokkaanse en Antilliaanse afkomst de Amsterdamse onderwereld zouden hebben overgenomen, wordt Willem vaak voorgesteld als lid van een uitstervend ras: de crimineel van eigen bodem. Met zijn zware tongval en blanke huid is Willem een populair anachronisme. Al is het raar om iemand uit te roepen tot de laatste der Mohikanen terwijl het zeer wel mogelijk is dat hij de laatste is omdat hij de anderen heeft vermoord. Het sterftecijfer van de mensen rond Willem Holleeder ligt alarmerend hoog. Als ik De Vries vraag om namen van vrienden die hem goed kennen, denkt hij even na en zegt dan: ‘De meesten zijn dood.’ De zaak tegen Willem in 2007 steunt grotendeels op een reeks geheime gesprekken die Willem Endstra, voormalig partner van Holleeder, heeft gehad met het Team Criminele Inlichtingen. Endstra verklaart dat Willem verantwoordelijk is voor zo’n vijfentwintig moorden. Willem heeft altijd geschermd met zijn betaalde informanten bij de politie. Als dat klopt, dan is iedereen die zich tegen hem keert mogelijk in gevaar. Niet lang na de getuigenissen wordt Endstra geliquideerd. Willem wordt ervan beschuldigd de opdracht tot de moord te hebben gegeven.

Astrid weet dat haar broer een moordenaar is. Vaak wendt hij zich tot haar voor juridisch advies, en voor elke moord in Amsterdam waarbij hij mogelijk betrokken kan raken stelt ze een omvangrijk dossier op waarin ze mogelijke getuigen opsomt, inclusief manieren om die lieden in diskrediet te brengen. Het toneelstukje van de knuffelcrimineel typeert ze als een lepe afleidingsmanoeuvre. ‘Hij was zijn verleden aan het oppoetsen,’ vertelt ze. Ze wordt er misselijk van. Willem duikt ’s ochtends vroeg bij haar thuis op en staat erop dat ze met hem gaat wandelen. Zelf staat ze inmiddels ook heel vroeg op om aangekleed te zijn als hij komt. Soms, als hij ‘schoon geld’ nodig heeft om zijn onkosten te dekken, geeft ze hem dat. Meerdere malen misleidt ze met opzet inspecteurs om haar broer te beschermen. Als ze later in de rechtbank over die misstappen wordt verhoord, antwoordt ze: ‘Als je moet kiezen tussen Willem in je nek of justitie, dan kies je voor justitie.’

De ene na de andere handlanger van Willem gaat dood en Astrid koestert een duister vermoeden. Hoewel haar broer de gangsters Sam Klepper en John Mieremet de schuld heeft gegeven van pogingen om Cor van Hout te vermoorden, gaat hij uiteindelijk zelf met Mieremet in zee. Als Cor in 2003 wordt vermoord, is Klepper al doodgeschoten in Amsterdam. Mieremet wordt in 2005 in de Thaise badplaats Pattaya vermoord. Hoe meer Astrid nadenkt over de gebeurtenissen in aanloop naar de moord op Cor, des te duidelijker het voor haar wordt dat niet Klepper en Mieremet de opdrachtgevers waren, maar haar broer.

Op een zondagochtend pikt een chauffeur me op bij een gracht in het centrum van Amsterdam en rijden we naar het appartementencomplex waar Sonja woont. Astrid begroet ons bij de deur. Ze heeft een lunch geregeld met haar familie en mij uitgenodigd. Sonja zwaait de plak in de keuken. Ze heeft honingblond haar, een getaande huid, een zachte glimlach en gaat net als Astrid in het zwart gekleed. De flat is brandschoon en wit ingericht. Zonlicht schemert door de gesloten jaloezieën. Astrid is verrassend openhartig over het feit dat Sonja nog steeds leeft van de opbrengsten van de ontvoering. ‘De staat heeft het niet afgepakt en Heineken is geen procedure gestart om het terug te vorderen, dus is het van hen,’ zegt ze. Aan de muren hangen lijsten met foto’s van Cor en van Sonja met de sterren uit de film Kidnapping Mr. Heineken. Haar kinderen, Frances en Richie, zitten aan de eettafel. Stien zit in haar eentje op de bank en eet voorzichtig een kom soep. Blokjes kaas en andere hapjes worden doorgegeven.

‘We hadden nog ruzie voor u kwam,’ vertelt Astrid en legt dan uit dat Richie misschien tegen zijn oom zal getuigen op het proces, al vindt Sonja dat hij dat niet moet doen.

Richie zegt: ‘De media willen doen geloven dat we een fantastische tijd hadden als misdaadgezin, maar hij was een vreselijke man voor mij en mijn zus.’ Met zijn lange armen en benen, kortgeknipt blond haar en een klein, rond gezicht lijkt hij griezelig sterk op zijn vader. Hij herinnert me eraan dat hij drie jaar was – en in de auto zat – bij de eerste moordpoging op zijn vader en negen toen Cor werd vermoord. ‘Nu ben ik vijfentwintig.’

Richie had zelf ook in de misdaad kunnen stappen. Als neef van Willem Holleeder en zoon van Cor van Hout behoort hij tot de adel van de onderwereld. In plaats daarvan heeft hij gedaan wat Astrid voor de ontvoering van Heineken had gehoopt te doen: hij is met een sportbeurs naar de VS vertrokken en gaan tennissen aan de University of San Francisco. Na zijn studies heeft hij zich in Amsterdam gevestigd als personal trainer. Hij koestert veel wrok tegen zijn oom. ‘Ik heb erover gedacht hem te vermoorden. Hij heeft iemand afgepakt van wie ik hield. Van wie ik nog steeds houd.’

Een paar maanden na de mislukte moordaanslag in 1996 keert Cor terug van zijn onderduikadres in Frankrijk en koopt hij een villa in Nederland. Willem zet Astrid en Sonja onder druk om te zeggen waar, maar ze hebben Cor beloofd zijn adres geheim te houden en weigeren die info te geven. Op zeker moment trekt Willem een pistool en richt het op Richie terwijl hij sist: ‘Zeg me waar hij is!’ (Willem noemt dit verhaal een ‘walgelijke leugen’.) Astrid vertelt dat haar broer helemaal handelt naar de logica van een Griekse tragedie: hij voelt zich altijd ongemakkelijk bij de kinderen van zijn slachtoffers omdat hij bang is dat ze later wraak zullen nemen. De vijfendertigjarige Frances met haar warme uitstraling en groene ogen vertelt dat er speeksel rondspetterde als Willem tegen haar schreeuwde maar dat ze het spuug niet van haar gezicht durfde vegen uit angst hem te provoceren. Frances: ‘Het was moeilijk te doen alsof ik hem aardig vond.’ Ze herinnert zich dat de kist van haar vader open was bij de begrafenis en dat Willem de begrafenisondernemer had opgedragen extra make-up op zijn gezicht aan te brengen. ‘Hij zag eruit als een clown,’ zegt Frances met een bittere snik.

Astrid lijkt gelukkig, zo omringd door familie. Het lijkt iedereen op te luchten om na jaren angstig zwijgen openlijk over de terreur van Willem te spreken. Tegelijkertijd is het ook pijnlijk sommige van die herinneringen op te halen. Sonja zegt niet veel, maar blijft in de buurt van de tafel, schenkt me geregeld koffie in en zorgt dat iedereen genoeg te eten heeft. ‘Willem is jarenlang bang geweest dat iemand een brandbom in zijn auto zou verstoppen. Als hij ergens heen wilde, moest Sonja de motor voor hem starten,’ zegt ze. (Willem ontkent dat.) ‘Nu vraag ik me af hoe ik dat heb kunnen doen, maar ik deed het wel.’

Zowel Astrid als Sonja vermoedt al lang dat Willem de moord op Cor heeft georkestreerd, maar ze praten er nooit over. Ze behandelen het onderwerp als het zoveelste familiegeheim. In 2012 nemen ze elkaar eindelijk in vertrouwen en beramen ze een plan. Ze vragen Peter R. de Vries, inmiddels een goede vriend, of ze de autoriteiten moeten aanbieden om op te treden als getuigen. Hij maant hen voorzichtig te zijn. Willem vermoordt mensen die hem dwarszitten en als zijn zussen zich tegen hem keren en hij dat te weten komt – die kans is reëel, gezien zijn vermeende connecties bij de politie – zal hij hen zeker uit de weg laten ruimen.

Astrid laat het idee echter niet varen. ‘Willem werd verdacht van moorden, maar er lag nooit genoeg bewijs om hem voor de rechter te brengen.’ Zij is wel de aangewezen persoon om dergelijk bewijs te leveren en als advocaat is ze goed ingevoerd in de bewijsregels van het Nederlandse strafrecht. Als zij en Sonja het aandurven op te treden als getuigen, vreest ze dat dat zal uitdraaien op hun woord tegen het zijne. Maar als ze nu eens stiekem opnames maken van de ongezouten en tirannieke manier waarop hij met hen praat?

Astrid doet onderzoek naar verborgen microfoons. In Amsterdam is er een speciaalzaak voor spionagegadgets, maar zelf durft ze daar niet heen omdat Willem er ook wel komt en haar zou kunnen zien. Daarom schakelt ze een vriend in. Eerst stopt ze een kleine draadloze microfoon in haar beha. Willem is zo achterdochtig dat hij er niet voor zou terugdeinzen zijn zussen te fouilleren – ze heeft hem al in haar lades zien snuffelen en haar post zien doorzoeken – maar het decolleté van zijn zus is misschien een stap te ver.

In januari 2013 begint ze de microfoon te dragen op hun wandelingen. De eerste paar keren pikt het apparaatje het gefluister van Willem niet op. Astrid pulkt de behuizing los om het kleiner te maken en naait het in de kraag van haar jack. Dat werkt. Ze voorziet Sonja ook van een microfoontje en leert haar hoe ze het moet gebruiken. Als Willem hen betrapt, dat weten de zussen zeker, zal hij in woede uitbarsten en een van hen – of beiden – doodslaan. Maar als ik Sonja vraagt of ze niet doodsbang was, ontkent ze dat. Astrid grinnikt. ‘Ik zie er misschien uit als de bitch, maar van ons beiden ben ik toch wel de softie. Als je een bank wil beroven, moet je bij haar zijn.’ Sonja glimlacht alleen.

Tegen de tijd dat de zussen de gesprekken met Willem opnemen heeft hij niet veel vertrouwelingen meer. In de roddelbladen is hij nog altijd de wilde kwajongen, maar in privégesprekken met Astrid en Sonja bekent hij dat hij verteerd wordt door paranoia en wrok. Hij is gefixeerd op geld en vooral op wat er resteert van het losgeld van Heineken. In januari 2013 schrijft de pers dat Sonja een schikking van een miljoen euro heeft getroffen met de Nederlandse staat na beschuldigingen van witwassen en belastingfraude rond de nalatenschap van Cor. Volgens Willem bewijst die schikking dat Sonja over een nog veel groter bedrag beschikt. In opgenomen gesprekken scheldt hij haar de huid vol en noemt hij haar onder meer een kankerhoer. Elk teken van echt of schijnbaar verzet van zijn zussen levert een stortvloed van scheldwoorden op. ‘Ik trap je zieke kop in,’ hoor je hem op een opname van Sonja brullen. ‘Ik ben een bekende Nederlander. Niemand kaffert mij zomaar uit.’ Hij gaat tegen Astrid tekeer over Sonja: als ze hem durft te verlinken bij de overheid, zweert hij haar ‘de bosjes in te zullen slaan’ – of haar zelfs dood te schieten. Willem waarschuwt: ‘Als ik ook maar een dag achter de tralies verdwijn, gaan haar kinderen er als eerste aan.’

Niet lang nadat we aan tafel zijn gegaan, klopt er iemand op de deur. Het is Miljuschka, de knappe drieëndertigjarige dochter van Astrid. Ze heeft een prachtige bos donker haar en de blauwe ogen van Astrid. Miljuschka is gescheiden en heeft twee kleine kinderen. Moeder en dochter omhelzen elkaar. Het leeftijdsverschil van slechts negentien jaar maakt dat ze een heel hechte band hebben. Miljuschka vertelt hoe blij ze is Astrid weer eens in levenden lijve te zien; tegenwoordig spreken ze elkaar immers vooral via FaceTime. Miljuschka is een voormalig model en presenteert nu een populair kookprogramma. Haar bekendheid maakt de situatie er voor Astrid nog ingewikkelder op: omdat vreemden Miljuschka op straat herkennen, kan Astrid zich niet met haar dochter in het openbaar vertonen. Toen Astrid besloot Willem aan te geven, besprak ze de mogelijke gevolgen met Miljuschka. Astrid: ‘Ik zei haar dat ik kon worden vermoord – maar zij ook.’ Maar Miljuschka steunde het idee. ‘Het is een erekwestie,’ zegt ze. ‘Een kwestie van het juiste te doen. Door te beslissen te getuigen zijn we bereid te sterven. Ik ben een bekende vrouw. Hij kan me zo vinden als hij wil.’ Als ze vermoord wordt, ‘zal dat moeilijk zijn voor de kinderen, maar die redden zich wel’. Dat de familie Willem eindelijk het hoofd kan bieden voelt als een ‘revolutie’, zegt Miljuschka. Ze zegt: ‘Als klein meisje zag ik hoe mijn moeder zich uit de naad werkte en ook hoe haar broer deze sterke vrouw mishandelde. Het moment dat ze me vertelde waar ze mee bezig was, dat ze in het geheim opnames maakte, was een moment waarop ik mijn hele leven had gewacht.’

Tijdens ons gesprek word ik afgeleid door een vreemdeling die plotseling in de deuropening is verschenen: een in het zwart geklede, kale man met slappe gelaatstrekken. Ik ga half staan en mijn hart klopt in mijn keel. Dan barst iedereen in lachen uit. Ik heb het schaamrood op de kaken als Astrid op me afloopt en zich ontdoet van een levensecht latexmasker. Ze tikt me speels op de schouder en zegt: ‘Ik zei toch dat ik vermommingen heb.’