De reis van de mensheid

JOHANNES KRAUSE
THOMAS TRAPPE

De reis
van de
mensheid

Wat onze genen zeggen
over ons verleden
en onze toekomst

Uit het Duits vertaald
door Ronnie Boley

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel Hybris. Die Reise der Menschheit

© 2021 Ullstein Buchverlage GmbH, Berlijn

© 2022 Nederlandse vertaling Ronnie Boley /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Kaarten © Peter Palm

Omslagontwerp Nico Richter

NUR 680

ISBN 9789046830000

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 2999 8

Inhoud

PROLOOG

HOOFDSTUK 1

Laboratoriummensen

HOOFDSTUK 2

Honger

HOOFDSTUK 3

De apenplaneet

HOOFDSTUK 4

Apocalyps

HOOFDSTUK 5

Doortocht

HOOFDSTUK 6

Toverbos

HOOFDSTUK 7

Elites

HOOFDSTUK 8

Achter de horizon

HOOFDSTUK 9

Steppehighway

HOOFDSTUK 10

Homo hybris

Bronnen

Noten

Dankwoord

Fotorechten

Register

Proloog

En zo zitten we alweer in het derde decennium van deze eeuw. Hoe de vorige jaren twintig afliepen weten we, wat de huidige ons zullen brengen is nog afwachten. Tijdens de eerste drie decennia van de twintigste eeuw brachten oorlogen, ideologieën, revoluties, economische crises en, niet te vergeten, een pandemie de mensheid in beroering. Honderd jaar later zijn de voorboden niet veel beter: nadat ‘9/11’ aan het begin van de eenentwintigste eeuw de hier en daar gekoesterde droom van het einde van mondiale politieke conflicten in één klap vernietigde, volgde de ene crisis na de andere, waarbij de nieuwste telkens weer ingrijpender leek dan de voorgaande. Financiële en economische crises, de terreurjaren van ‘Islamitische Staat’, wereldwijde vluchtelingenstromen en uiteindelijk de door zelftwijfel en ontwrichtingsvisioenen geteisterde democratieën. Aan het einde van de jaren tien mobiliseerde ten slotte de vrees, of zelfs panische angst, voor de ‘klimaatramp’ een hele generatie. Maar zelfs de vrees voor de vernietiging van de eigen bestaansmiddelen verdween even later naar de achtergrond: een piepklein virus, zonder eigen wil en beslist zonder hoger doel, wist de planeet geruime tijd te verlammen en, met uitzondering van de meest essentiële noodzakelijkheden, vrijwel elk aspect van het maatschappelijk leven stil te leggen. Wat een tijd om in te leven. En te moeten vrezen voor de fundamenten van het eigen bestaan. De mensheid heeft een fikse kater, die niet simpelweg met een paar aspirientjes te verhelpen is.

De klimaatverandering, de intrede van het pandemische tijdperk, de overbevolking, de dreigende ineenstorting van hele ecosystemen, de gevaren van wereldwijde militaire confrontaties: aan het begin van dit nieuwe decennium wordt de mens met een haast oneindige hoeveelheid problemen geconfronteerd. Maar wie kan ze oplossen als wij dat niet kunnen? Wij, die ongelooflijke soort die helikopters laat vliegen op Mars en er zelfs zuurstof produceert. Die erin slaagt om steeds meer mensen te voeden en toegang te garanderen tot onderwijs, schoon drinkwater en medische zorg.

Wij zijn zonder twijfel het intelligentste wezen dat deze planeet ooit heeft voortgebracht. We begrijpen inmiddels wat de wereld bijeenhoudt, hoe hij is ontstaan en hoe hij waarschijnlijk over een paar miljard jaar samen met onze zon in een reusachtige vuurbal zal opgaan. We menen dat we alwetend en almachtig zijn, en toch staan we nagenoeg machteloos tegenover de vraag hoe we kunnen ontkomen aan de zelfvernietigingsdrang die schijnbaar hopeloos verankerd ligt in ons DNA. Een mechanisme dat ons domweg dwingt tot groeien, tot consumeren, tot het volledig uitputten van de hulpbronnen om ons heen.

Onze genetische blauwdruk heeft ervoor gezorgd dat we konden worden wat we zijn. Er is alleen één probleem. Er zit een foutje in dat fantastische ontwerp: het is niet ingesteld op planetaire grenzen. Nu we na miljoenen jaren evolutie voor het eerst overduidelijk tegen die grenzen aan lopen, dringt zich een vraag op waarop we het antwoord nog moeten vinden: stelt ons DNA ons ook in staat om te leven met wat ons gegeven is, zonder enige mogelijkheid tot groei? Of veroordelen onze genen ons ertoe om door te rennen tot we als soort geen adem meer krijgen?

Dit boek gaat niet over de aanhoudende vooruitgang van de mens, maar ook niet over onze onvermijdelijke ondergang. Het is een verhaal over een heel bijzondere diersoort, die door een samenloop van talloze toevalligheden in rap tempo de evolutionaire koppositie veroverde, om de planeet uiteindelijk tot in de verste uithoeken te beheersen en naar eigen behoefte in te richten. Die unieke loopbaan is nog niet zo heel lang geleden begonnen, na meerdere mislukte pogingen. Talloze evolutionaire wegen liepen dood nadat de mens zich had afgesplitst van de voorouder die hij deelde met de chimpansee en de bonobo. En slechts één ervan leidde naar ons.

In dit verhaal gaat het om de eerste mensen, die steeds opnieuw probeerden om zich vanuit Afrika over de rest van de wereld te verspreiden. Dat mislukte telkens weer, vanwege het klimaat, verwoestende natuurrampen of de oermensen die in Europa en Azië al vaste voet aan de grond hadden. We schetsen de razendsnelle verbreiding van de moderne mens, Homo sapiens, tot in Amerika en Australië toe, en de ondergang van andere mensvormen en bijna alle megafauna in diezelfde tijd. We zien hoe de mens de wolf temt en hoe hij zijn eigen grootste vijand wordt. We gaan samen met onze levenshongerige voorouders naar het uiterst afgelegen Paaseiland, waar ze al vooruitliepen op wat tegenwoordig een bedreiging vormt voor ons allemaal: de verwoesting van onze eigen bestaansmiddelen. Ten slotte kijken we weer naar Eurazië, waar in een lange strijd de latere wereldheersers werden geselecteerd, wier ergste vijanden uiteindelijk ook hun gevaarlijkste partners en effectieve wapens zouden worden: dodelijke ziekteverwekkers die de loop van de geschiedenis keer op keer zouden beïnvloeden. Totdat de mens er in de eenentwintigste eeuw uiteindelijk van overtuigd was dat hij ook die plaag had overwonnen – en weer uit de droom werd geholpen.

De mens kan alles en hoeft niets voor lief te nemen: dat is de boodschap van dit boek. Het is geschreven door archeogeneticus Johannes Krause, directeur van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie in Leipzig, en journalist Thomas Trappe. Krause speelde in 2010 een cruciale rol bij de ontcijfering van het neanderthalergenoom en identificeerde kort daarna aan de hand van het DNA uit een 70.000 jaar oud Siberisch vingerkootje een tot dan toe onbekende mensvorm: de zogeheten denisova, de Aziatische neef van de neanderthaler. Krause is ook een van de grondleggers van de archeogenetica, de tak van wetenschap die steeds meer details, maar ook verstrekkende nieuwe inzichten over de geschiedenis van de mensheid blootlegt.¹ En hoe meer puzzelstukjes er worden gevonden, des te duidelijker blijkt: onze evolutie lijkt misschien één lange, onstuitbare opmars, maar die wordt in werkelijkheid voortdurend onderbroken door tegenslagen.

De beide auteurs van dit boek willen niets liever dan een paar enorme krassen maken op de hoogglansfoto van de geschiedenis van hun eigen soort. En op die manier de vraag centraal stellen hoe we de eenentwintigste eeuw in de reeks successen kunnen plaatsen, en niet in de reeks tegenslagen. Ook wij weten het antwoord niet. Maar we kunnen ons wel verder in het probleem verdiepen. Een probleem dat zijn wortels onder meer heeft in ons DNA, en dat daar niet zonder reden onderdeel van is geworden. Een DNA waaraan wij, in tegenstelling tot alle andere soorten, niet machteloos onderworpen zijn. Of in elk geval niet hoeven zijn.

Een boek over de ontwikkeling van de mensheid kan die geschiedenis vanuit een nieuwe invalshoek vertellen en interpreteren, maar kan beslist geen aanspraak maken op exclusiviteit. Het verhaal dat wij hier ontvouwen, steunt voor een groot deel op het werk van internationale wetenschappers. Die noemen we in de bronverwijzing achter in dit boek, maar doorgaans niet in de tekst. Niet omdat we hun bijdrage aan de nieuwverworven kennis willen bagatelliseren, maar omdat we het boek prettig leesbaar willen houden. Misschien ten overvloede vermelden we dat ook bij de onderzoeksactiviteiten aan de instituten waaraan Johannes Krause mede leidinggaf – tot 2020 het Max Planck Instituut (MPI) voor de Geschiedenis van de Mensheid in Jena en daarna het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie in Leipzig – heel veel collega’s werk hebben verricht dat cruciaal was voor de totstandkoming van dit boek. Hetzelfde geldt voor alle onderzoekers die de afgelopen decennia fundamentele inzichten hebben geformuleerd over de menselijke evolutie, die nog altijd van kracht zijn en die zo nu en dan nog extra worden onderbouwd door nieuwe genetische data. Ook op hun schouders staan wij.

We beginnen onze toer door de geschiedenis van de mensheid met het oudste ontcijferde genoom van een moderne mens, wiens DNA in het voorjaar van 2021 door een team van het MPI in Leipzig werd gepubliceerd. Maar voordat we met onze voorouders meegaan op hun ongelooflijke reis, die in Afrika is begonnen en razendsnel naar het heden heeft geleid, kijken we heel even mee over de schouder van de wetenschap waaraan we onze nieuwe kennis te danken hebben. Wat heeft ons naar die top gebracht, van waaraf we nu op de wereld neerkijken zonder te weten of we uiteindelijk naar beneden zullen storten of niet? Waarom hebben wij, en niet andere mensapen, een beschaving gesticht? Vragen waarop onderzoekers in de archeogenetica met een bijzondere proefopstelling antwoorden proberen te vinden. Ze kijken daarbij niet in de hersenen van de mens, maar reconstrueren de kleine hersenen van een oude bekende, die in de strijd om de titel ‘kroon van de schepping’ een paar duizend jaar geleden de ondankbare tweede plaats behaalde: de neanderthaler.

HOOFDSTUK 1

Laboratoriummensen

Een kort uitstapje naar de fantastische wereld
van de archeogenetica: om onze hersenen
beter te begrijpen, bouwen we die van de
neanderthaler na. Maar waarom eigenlijk niet
meteen een complete neanderthaler, of
Homo erectus?

Haal de neanderthaler eruit

Een van de plekken waar ze het wezen van de uitgestorven neanderthaler dichter benaderen door delen van hem weer tot leven te wekken, is het MPI voor Evolutionaire Antropologie in Leipzig. Het instituut is wereldwijd toonaangevend in het genetisch onderzoek naar de neanderthaler, de nauwste verwant van de mens. In 2010 publiceerde een team onder leiding van Svante Pääbo, een van de directeuren van het instituut, na jarenlang sequencen en onderzoeken het genoom van de circa 40.000 jaar geleden verdwenen neanderthaler. Vrijwel alle genomen die tot nu toe zijn ontcijferd zijn afkomstig van vrouwelijke neanderthalers. Een van de belangrijkste inzichten was destijds dat de neanderthalers helemaal niet uitgestorven zijn, maar dat alle moderne mensen ten noorden van de Sahara genen van die oermens in zich dragen. De vroege moderne mensen hebben zich dus met hen vermengd toen ze zich vanuit Afrika over de wereld verspreidden.

Het MPI in Leipzig heeft zijn toppositie in het onderzoek naar de oermens vervolgens versterkt door niet alleen nog meer complete genomen van neanderthalervrouwen te sequencen, maar ook het DNA van denisova’s te analyseren. Die oermensvorm splitste zich al heel vroeg af van de neanderthalerlijn en leefde tot ongeveer 50.000 jaar geleden in Azië, soms samen met neanderthalers en moderne mensen. Ook de denisova’s hebben genetische sporen achtergelaten in moderne mensen, namelijk in de inheemse bewoners van de Filipijnen, Papoea-Nieuw-Guinea en Australië, die gemiddeld ongeveer 5 procent denisova-DNA in hun genoom hebben. Het doorslaggevende bewijs voor het bestaan van die tot dan toe onbekende oermensvorm kwam van een circa 70.000 jaar oud vingerkootje dat afkomstig was uit het Russische Altajgebergte en waarvan het DNA in 2010 aan het MPI in Leipzig werd ontcijferd. Een schedel van de denisova hebben we tot nu toe niet, laat staan een skelet; alleen het DNA uit de kleinste botdelen, waarvan sindsdien telkens nieuwe exemplaren in de Denisovaheuvel in het Altajgebergte opduiken.

Van de neanderthalers hebben we veel meer botten gevonden: een groot aantal goed geconserveerde schedels en ook enkele grote onderdelen van een skelet. Hun genoom is, naast dat van onszelf, het best onderzochte genoom van alle oermensvormen. Dat er in Leipzig momenteel hersencellen en zelfs kleine organen in oermenstoestand kunnen worden gekweekt, danken we aan die uitgebreide analyse en de sterke gelijkenis met de bouwtekening van de moderne mens. De verschillen maken nog geen fractie van een promille uit van het verder identieke genoom. Ons genoom verschilt ook maar iets meer dan 1 procent van dat van onze naaste niet-menselijke verwanten, de chimpansee en de bonobo. Deze drie mensapen hadden circa 7 miljoen jaar geleden hun laatste gemeenschappelijke voorouder.

De lijnen van de neanderthalers en denisova’s aan de ene kant en die van de moderne mens aan de andere splitsten zich pas zo’n 600.000 jaar geleden op. De genetische verschillen zijn marginaal, maar zorgen er toch voor dat we de neanderthaler op grond van zijn fysionomie en lichaamsbouw duidelijk kunnen onderscheiden van de moderne mens. Het DNA van de moderne mens verschilt op 30.000 posities van dat van de vrouwelijke neanderthalers, wier genoom er op die plekken uitziet als dat van chimpansees. Toch is het grootste deel van die verschillen niet in de genen gelegen, want die maken niet meer dan circa 2 procent van het menselijk DNA uit. Uiteindelijk zijn er maar negentig genetische verschillen tussen het genoom van neanderthalers en dat van moderne mensen die ook daadwerkelijk verschillende proteïnen coderen, en dus verantwoordelijk zijn voor mogelijk van elkaar afwijkende lichamelijke kenmerken.

Sinds enkele jaren kunnen we met gentechnische methoden een menselijke cel op enkele posities van zijn genoom terugzetten in de ‘oertoestand’ waarin hij zich bevond vóór de opsplitsing van moderne mensen en neanderthalers. Met andere woorden: de evolutionaire stappen die de mens heeft gezet nadat hij zich afsplitste van de lijn die tot de neanderthaler leidde, worden in het genoom van de moderne mens teruggedraaid. Je zou kunnen zeggen dat die posities ‘geneanderthaliseerd’ worden. Dit is een zeer moeizaam en onoverzichtelijk proces. Je hebt er een menselijke cel voor nodig, waarin je aan de erfelijke informatie daarvan enkele genverschillen met de neanderthalervrouwen toevoegt. Als dat karwei eenmaal geklaard is, kan de bewerkte cel in een kweek uitgroeien tot, bijvoorbeeld, een klompje hersencellen. Zulke hybridecellen en celklompen kun je in het laboratorium in Leipzig tegenwoordig al bekijken. Dit zou, zo hopen we, de volgende stap kunnen zijn in de evolutionaire genetica: dat we DNA-verschillen tussen oermensen en moderne mensen niet meer uitsluitend hoeven af te lezen uit oude botten, maar rechtstreeks kunnen waarnemen in gereproduceerde cellen. Dan zouden we bijvoorbeeld kunnen zien welke genvarianten bij de neanderthalers ontbraken en ons tot moderne mensen maken. Niet alle lichaamscellen zijn geschikt als basis voor het ‘neanderthaliseren’ van menselijke cellen. Daarvoor hebben we stamcellen nodig, maar die kunnen inmiddels zonder probleem in het laboratorium worden gemaakt.² Aan het MPI in Leipzig gebruiken ze daar tegenwoordig menselijke bloedcellen voor, die vervolgens met de ‘genschaarmethode’ CRISPR/Cas genetisch worden aangepast.³

Over het maakbare en het onmogelijke

Als het gaat om het manipuleren van menselijk DNA en de productie van hybride celstructuren liggen de morele implicaties voor de hand, maar ze zijn nog lang niet te overzien, ook niet voor de wetenschap. In 2018 maakte de inmiddels van het academisch toneel verdwenen Chinese wetenschapper He Jiankui bekend dat hij de genschaarmethode had toegepast op embryo’s, alsof hij wilde aantonen dat macht over de genen ook een duistere zijde kent. Zijn argument voor die moleculairbiologische ingreep was dat hij de daarbij ontstane kinderen door middel van een gemodificeerd gen tegen een hiv-infectie wilde beschermen. Toch heeft He Jiankui nooit een studie over de ingreep gepubliceerd. Het enige wat de grotendeels verbijsterde wetenschappelijke gemeenschap zag, was een optreden op een internationaal congres dat goed was voor zijn pr. Een jaar later kondigde de Russische bioloog Denis Rebrikov in het vaktijdschrift Nature aan dat hij de genen van embryo’s wilde bewerken om bij de latere kinderen aangeboren doofheid te voorkomen. Rebrikov benadrukte echter dat hij dat alleen zou doen met toestemming van de autoriteiten. Sindsdien hebben we niets meer vernomen van het voorgenomen experiment.

Een uit hersencellen ‘gekweekte’ celcultuur. Hierin vinden biochemische processen plaats die in het laboratorium kunnen worden geobserveerd. Zulke celmassa’s staan echter nog ver af van echte organen.

Dit soort gevallen laat zien hoe smal het pad is dat het genetisch onderzoek momenteel bewandelt, want uiteraard zou het ook denkbaar zijn om met de genschaar een menselijk embryo te neanderthaliseren. Over hooguit tien jaar zal het onderzoek zo ver gevorderd zijn dat er talrijke posities in het genoom tegelijk kunnen worden veranderd, ook zonder een geavanceerd laboratorium. Gewetenloze onderzoekers zouden dus niet eens zo heel veel fantasie nodig hebben om een wetenschappelijke doorbraak van zeer bedenkelijke aard te bewerkstelligen.

Aan het MPI in Leipzig wordt de genschaarmethode gebruikt om cellen te neanderthaliseren, geen embryo’s. Het gaat niet om het kweken van neanderthalers of oermensen, niet eens om complete organen, maar alleen om hoopjes cellen. Ook daarin kun je immers biologische processen observeren, zoals de contracties van een hartspier of de groei van hersencellen en hun interacties.

Inmiddels hebben we aan het MPI in Leipzig acht genverschillen tussen mensen en vrouwelijke neanderthalers in de gekweekte celculturen kunnen inbouwen. Het zal nog wel een paar jaar duren voordat we een celcultuur kunnen bouwen met alle negentig genvarianten van de neanderthaler. Maar ook daar kan de exponentiële versnelling die we sinds de millenniumwisseling hebben meegemaakt in de genetica, en dus ook in de archeogenetica, zich voortzetten. Vóór het einde van de jaren twintig zou het dus goed mogelijk moeten zijn om niet alleen de negentig genetische verschillen in een menselijke cel in te bouwen, maar alle 30.000 posities waarop de neanderthalers zich van ons onderscheiden. Dus ook die basen in het genoom die geen proteïne coderen, maar misschien toch een functie vervullen.⁴

Het Frankensteingenoom

Let wel, die negentig genetische verschillen zijn niet de enige verschillen tussen mensen en neanderthalers, maar naar alle waarschijnlijkheid wel de enige verschillen tussen alle mensen en alle neanderthalers. Met andere woorden: geen van de miljoenen ontcijferde genomen van de moderne mens ziet er op een van die negentig posities hetzelfde uit als dat van een neanderthalervrouw. Deze genvarianten ontwikkelden zich dus kennelijk pas bij de moderne mens en handhaafden zich ook toen onze voorouders en de neanderthalers zich weer met elkaar vermengden. Wij hebben die variant, of in elk geval een deel ervan, blijkbaar nodig om mens te zijn. Toch zijn er andere delen van het genoom van de vrouwelijke neanderthaler die de mensheid tot op de dag van vandaag in zich draagt: gemiddeld heeft elke mens die niet van Afrikaanse afkomst is 2 procent neanderthaler-DNA.⁵ Bij de een zorgen de neanderthalergenen voor een bijzondere huidstructuur, bij de volgende voor andere immuungenen en bij de derde doen ze helemaal niets, of in elk geval niets wat we kunnen herkennen.

Toen in 2010 de ontcijfering van het genoom van de vrouwelijke neanderthaler in Leipzig bekend werd gemaakt, was die eigenlijk gebaseerd op een soort Frankensteingenoom, op een mengsel van drie niet al te best te ontcijferen genomen van vrouwelijke neanderthalers die in een grot in Kroatië waren gevonden. Wat onderzoekers toen, volkomen terecht, als een belangrijke doorbraak vierden, zou gezien de basis van de data tegenwoordig nauwelijks voldoende zijn voor publicatie in een groot tijdschrift: ze gooiden de genetische posities van de drie vrouwelijke neanderthalers bij elkaar en keken vervolgens in hoeverre die zich onderscheidden van het genoom van de moderne mens, dat amper tien jaar eerder was ontcijferd.⁶

De uitkomsten waren genoeg voor het antropologisch richtinggevend inzicht dat alle moderne mensen buiten Afrika neanderthalergenen in zich dragen, dat onze voorouders dus seks hadden met die oermensvorm, en blijkbaar niet zo’n beetje ook. Maar toch stonden de onderzoekers in Leipzig destijds nog helemaal aan het begin en konden ze slechts een straaltje licht werpen op een tijd die zou kunnen leiden tot een beter begrip van onszelf. Tot een antwoord op de vraag waarom juist de moderne mensen, en niet de neanderthalers of denisova’s, zich later over de wereld zouden verspreiden en alle andere levensvormen zouden onderwerpen of vernietigen.

Inmiddels hebben we tientallen genomen van vrouwelijke neanderthalers ontcijferd, allemaal aan het MPI in Leipzig. Er verschijnen voortdurend nieuwe publicaties met bewijs dat niet alleen neanderthalers met moderne mensen paarden, maar moderne mensen ook met denisova’s en denisova’s met neanderthalers. In de afgelopen jaren hebben we over beide oermensvormen indrukwekkende inzichten verworven, maar we kunnen toch nog steeds alleen maar vermoeden welke geheimen er diep in het genoom verborgen liggen. Ook al hebben we de bouwtekening van de neanderthaler met al zijn basen dan misschien voor ons liggen, het blijft slechts een bouwtekening. Ze maakt de neanderthalers niet tastbaar. Om hen beter te begrijpen, heb je iets anders nodig: een levende neanderthaler.

Maak van één tien

Net als in de beginperiode van de archeogenetica maakten vooral kleine technische innovaties het in de jaren tien mogelijk om steeds dieper in het DNA van de oermens en daarmee in het verleden te duiken. Meestal hebben de archeogenetici succes met heel eenvoudig aandoende trucjes. Zo ontwikkelden ze aan het MPI in Leipzig een methode waarbij niet alleen informatie uit het dubbelstrengs DNA kon worden uitgelezen, maar ook uit enkelvoudige strengen DNA die na duizenden jaren nog altijd beschikbaar zijn. Met deze methode kan de hoeveelheid gewonnen DNA deels met een factor tien worden vermeerderd, waardoor het mogelijk wordt om zeer oude botten te sequencen terwijl het grootste deel van de erfelijke informatie al verdwenen is. Dat lukte bijvoorbeeld bij de oudste tot nu toe ontcijferde neanderthalers, die ongeveer 420.000 jaar geleden in de Sima de los Huesos (‘knekelput’ in het Nederlands) in Spanje woonden. Ook bij het stoffelijk overblijfsel aan de hand waarvan de denisova’s werden ontdekt, werd deze werkwijze toegepast. Mede daardoor was het mogelijk om uit een piepklein vingerkootje van 70.000 jaar oud een kwalitatief zeer goed genoom van een ongeveer twaalfjarig denisovameisje te reconstrueren.

Een andere recente verworvenheid van de archeogenetica is het berekenen van afstammingslijnen. Door oermens-DNA te vergelijken met het erfelijk materiaal van mensen van nu weten we steeds beter wanneer welke menselijke lijnen zich op- en afsplitsten. Daarvoor kijken we simpelweg met de ‘genetische klok’ of ‘moleculaire klok’ naar het aantal genmutaties in ontcijferde genomen. Hoe meer genetische verschillen er zijn, hoe verder de opsplitsing in het verleden ligt.⁷ Zo zijn de genetische verschillen tussen chimpansees en alle mensvormen terug te voeren op een laatste gezamenlijke voorouder van ongeveer 7 miljoen jaar geleden. De gemeenschappelijke stamouders van moderne mensen, neanderthalers en denisova’s leefden zo’n 600.000 jaar geleden, waarna de neanderthalers en denisova’s zich ongeveer 500.000 jaar geleden van elkaar afsplitsten. En ook de vermengingen van de verschillende oermensen hadden we met alleen de klassieke paleoantropologie waarschijnlijk nooit kunnen ontdekken. Dankzij de archeogenetica kunnen we ze tegenwoordig aflezen in het genoom van elke mens.

Mensen zijn berekenbaar

Onze uitgestorven familieleden weer tot leven wekken is tot nu toe niet meer dan fantasie. Maar dat betekent niet dat zulke experimenten op een dag niet kunnen plaatsvinden. Alleen zou dat geen nieuwe stap voorwaarts zijn in het orgaancelonderzoek, maar een pervertering van de techniek. De celklompen die worden gekweekt in het MPI in Leipzig zijn een soort microbiologische voorlopers van organen met het DNA van vrouwelijke neanderthalers, maar kunnen zich onmogelijk tot complete organen ontwikkelen, laat staan onderdeel worden van een organisme waarin dat orgaan wordt getransplanteerd.⁸ Toch zijn deze celstructuren van onschatbare waarde voor het archeogenetisch onderzoek. Op het moment dat we de cellulaire processen van die oermens niet meer theoretisch hoeven af te leiden maar rechtstreeks kunnen waarnemen, zouden ze voor de volgende grote doorbraak in het neanderthaleronderzoek kunnen zorgen.

Hoe sterk is bijvoorbeeld het hart van de neanderthaler in vergelijking met dat van de mens? Welke stofwisselingsprocessen vinden wel plaats in de menselijke lever maar niet in die van de neanderthaler? Kan een neanderthalervrouw alcohol verdragen? Of, en dat is natuurlijk de hamvraag, voltrekken zich in onze hersenen andere processen dan in die van de uitgestorven mensvorm? Kunnen wij bijvoorbeeld sneller neurale netwerken vormen? De nauwelijks verrassende basisaanname daarbij is dat er na de scheiding van mensen en neanderthalers op een bepaald moment veranderingen plaatsvonden in de hersenen van onze voorouders die ons ertoe brachten om de wereld te maken zoals hij tegenwoordig is. Dat valt niet enkel en alleen toe te schrijven aan de massa van onze schakelcentrale, zo veel is wel duidelijk. Het brein van de neanderthaler weegt gemiddeld immers 250 gram meer dan dat van de moderne mens.

Enkele jaren geleden bewees George Church dat het idee om de neanderthaler ten behoeve van onderzoek te laten herrijzen niet puur theoretisch is en dat er in veel laboratoria beslist over wordt gediscussieerd – waarschijnlijk eerder bij het tweede glas wijn dan bij de eerste kop koffie. Church, een onderzoeker aan Harvard, is een pionier in de DNA-sequencing en speelde rond de millenniumwisseling een toonaangevende rol bij het Human Genome Project. In 2006 riep hij het Personal Genome Project in het leven, waarmee zo veel mogelijk genomen van mensen moesten worden ontcijferd ten behoeve van medisch onderzoek. Kortom, onder genetici geldt Church als referentiemaat.

Alleen daarom al is het de moeite waard om een blik te werpen op het andere grote idee dat Church in 2012 uiteenzette in zijn boek Regenesis. Daarin stelde hij voor om neanderthalers te gaan fokken. De belangrijkste basis was gelegd, zei Church destijds, met het sequencen van het genoom van de neanderthalervrouwen. Bij de volgende stap kon dat genoom in duizenden stukjes worden ontleed, waarna stap voor stap steeds meer vrouwelijke neanderthalergenen naar een menselijke stamcellijn konden worden overgebracht. Daar kwam uiteindelijk een ‘neanderthaler-kloon’ uit, aldus Church, die tegelijkertijd benadrukte dat voor een dergelijke werkwijze een brede maatschappelijke discussie nodig was. Het nut lag in elk geval voor de hand, zei Church: een grotere ‘diversiteit’ van de menselijke gemeenschap, wat een voordeel biedt voor het overleven van elke soort, dus ook de mens.

Church ging er niet van uit dat de moderne mensen per definitie intelligenter waren dan de neanderthalers; het grotere hersenvolume van de neanderthaler kon ook op het tegendeel wijzen. Als de mensheid op een dag voor de opgave stond om ‘een epidemie het hoofd te bieden, de planeet te verlaten of wat dan ook’, zou de ‘manier van denken’ van de neanderthaler ‘van nut kunnen zijn’, aldus Church in een interview met Der Spiegel. Stel dat de neanderthalers in de evolutionaire wedstrijd niet aan het kortste eind hadden getrokken, waren ze dan de betere wetenschappers geworden? Hadden ze zich in onze tijd niet tevredengesteld met het reconstrueren van cellen van uitgestorven oermensen, maar ook een oplossing gevonden voor wereldwijde epidemieën, antibioticaresistentie en klimaatverandering? Of hadden ze sowieso niet gekozen voor het pad dat tot al die problemen leidde? Allemaal vragen die je de neanderthalers het best zelf kunt stellen, wanneer je de fantasie van Church tot het einde doortrekt.

Mede dankzij de archeogenetica hebben we tegenwoordig een heel precies beeld van het uiterlijk van de neanderthalers. Over hun sociale gedrag is daarentegen nog weinig bekend. Ook deze oermensen zouden nauwe banden binnen de eigen familie kunnen hebben gehad.

Een neanderthaler klonen is nog altijd sciencefiction, en het ziet er niet naar uit dat daar verandering in komt. Bij wijze van plan B bracht Church de productie van een hybride ter sprake: daarbij zouden specifieke mutaties die de neanderthalers onderscheiden van de moderne mens in het menselijk genoom worden ingebouwd. Die methode had als voordeel dat alleen bepaalde genen werden getransplanteerd en de mens dus de nuttige eigenschappen van de neanderthaler kon selecteren. De methode was overigens niet alleen toepasbaar voor de neanderthaler, maar ook voor andere oermensen wier genoom we kunnen ontcijferen, meende Church. Daarmee zouden we tot een miljoen jaar terug in de tijd kunnen gaan en in theorie de toenmalige mensheid, of in elk geval delen van haar DNA, weer tot leven kunnen wekken. Zo zouden we kunnen shoppen in het warenhuis van de menselijke evolutie.

Maar vanuit archeogenetisch oogpunt is het een meer dan gewaagde voorspelling. Dat we het genoom van een neanderthalervrouw inmiddels vrijwel volledig hebben ontcijferd, hebben we immers te danken aan een rijke bron van goed geconserveerde beendervondsten waaruit DNA kon worden geëxtraheerd: het oudste monster is iets meer dan 400.000 jaar oud. We hebben ontelbare vondsten van Homo erectus – waarschijnlijk de gemeenschappelijke voorouder van ons, de neanderthaler en de denisova – maar die zijn tot nu toe alleen maar antropologisch en niet archeogenetisch te gebruiken. Als je het genoom op vergelijkbare wijze wilt reconstrueren als dat van de neanderthaler, heb je niet gewoon botten nodig, maar botten waaruit je DNA kunt extraheren. En die hebben we tot nu toe niet.

Wat wel heel goed denkbaar is, en hier zou je in gedachten de ideeën van Church uit 2012 nog verder kunnen doortrekken: het genoom van Homo erectus op de computer berekenen. Drie genomen – dat van een chimpansee, dat van een moderne mens en dat van een neanderthaler – waarvan we weten dat ze alle drie afstammen van een gemeenschappelijke voorouder zouden als basis dienen. Uit de verschillen tussen de mensaap aan de ene kant en de twee mensvormen aan de andere zou je vervolgens kunnen afleiden welke specifieke mutaties plaatsvonden na de afsplitsing van de gezamenlijke lijn van de moderne mens en de neanderthaler. Op die plekken waar wij op de chimpansee lijken, maar de neanderthaler niet, is alleen het DNA van de neanderthaler veranderd. Omgekeerd geldt hetzelfde, dus voor de genposities die alleen bij de moderne mens verschillen ten opzichte van de chimpansee.

Met behulp van de genschaar zouden alle posities in het genoom van een moderne mens dan in de ‘oertoestand’ kunnen worden teruggezet. Het resultaat zou echter geen zuivere Homo erectus zijn, zoals die een miljoen jaar geleden in Afrika leefde, maar een Homo-sapiens-erectus-hybride, waarbij de genen van moderne mensen in hun oorspronkelijke instelling werden teruggezet. Vanuit wetenschapsethisch oogpunt is alleen de gedachte daaraan al ongehoord, maar dat wil nog niet zeggen dat je haar zomaar terzijde kunt schuiven. De berekening van een dergelijk hybride-genoom is tegenwoordig al mogelijk met een Notebook die je gewoon in de winkel kunt kopen.

Doen wat kan

In het laboratorium van Church wordt nu of in de toekomst beslist geen neanderthaler gefokt, en aan het MPI in Leipzig evenmin. Afgezien van alle ethische kwesties is er ook een zeer triviale reden om af te zien van een dergelijk experiment. Om te beginnen zou je, als je een oude mensvorm daadwerkelijk weer als populatie tot leven zou willen wekken, niet één maar meteen honderden neanderthalers op de wereld moeten zetten. En aangezien het niet te rechtvaardigen zou zijn om ze uit te sluiten van de moderne maatschappij of ze zelfs op te sluiten, zouden ze vroeg of laat, net als 50.000 jaar geleden, seksuele omgang hebben met ons (en wij met hen) en zouden er gemeenschappelijke kinderen komen. Na enkele generaties, vermoedelijk na nog geen honderd jaar, zou de genenpool van het zeer geringe aantal neanderthalers zijn opgegaan in die van de miljarden moderne mensen en kort daarna volledig zijn verdwenen, op de 2 procent neanderthalergenen na die de mensen buiten Afrika sowieso al in zich dragen.

Uiteindelijk zouden we waarschijnlijk terugkijken op tientallen jaren van ethische debatten en enorme kostenposten, maar op weinig baanbrekende nieuwe inzichten, behalve het besef dat het voor de moderne mens vrijwel onmogelijk is om iets wat hij kán doen niet te doen. Maar daarvoor hebben we misschien allang geen bewijs meer nodig.

Toen de moderne mensen aan hun grote uittocht uit Afrika begonnen, kwamen ze in het noorden bij de grotendeels bitterkoude mammoetsteppe uit. Een reusachtig jachtgebied dat de uitvalsbasis vormde voor de latere verspreiding van onze voorouders.

Om het raadsel Homo sapiens beter te doorgronden, kunnen de geneanderthaliseerde celculturen in onze laboratoria slechts een hulpmiddel zijn, waarin we met wat geluk die ene genetische verandering kunnen aflezen die de huidige mens zijn doorslaggevende voordeel verschafte. Heeft ons vermogen tot culturele ontwikkeling ons naar de complexe en op arbeidsverdeling steunende samenlevingen gevoerd, en het individu de mogelijkheid geboden om zich in het algemeen belang steeds verder te specialiseren? Of was het toch eerder onze wreedheid tegen de eigen medemensen en nog meer tegen degenen die niet tot onze groep behoorden? Onze bereidheid om ons leven te riskeren om datzelfde leven in onvermoede dimensies te verbreiden? Was het uitsluitend stom toeval dat de moderne mensen op het juiste evolutionaire spoor belandden, en de neanderthalers en denisova’s niet? Of zitten we ten slotte toch op het verkeerde spoor, in een doodlopende straat, waar we vol gas op het einde af scheuren? En hoe komen we erbij om op de beslissende laatste meters misschien toch nog een neanderthalerkloon op de bijrijdersstoel te willen zetten?

Laten we de huidige genetische reconstructiewerkzaamheden met de geneanderthaliseerde cellen in Leipzig voorlopig bekijken als een waardevol technisch hulpmiddel dat ons kan helpen om die vragen op een dag te beantwoorden. En laten we, volledig in de geest van de ‘klassieke’ archeogenetica, ver teruggaan. Naar een tijd toen grote delen van het noordelijk halfrond met ijs waren bedekt, en neanderthalers en denisova’s dat stukje aarde domineerden. En toen ergens in de Boheemse bossen, niet ver van het tegenwoordige Praag, een vrouw haar laatste rustplaats vond. Een vrouw die daar volgens de gangbare archeologische opvattingen helemaal niet had mogen zijn en die een vroege voorbode was van de ondergang van de neanderthaler en de denisova. Zij droeg het oudste tot dusver ontcijferde genoom van een moderne mens in zich: de oude Tsjechische vrouw van Zlatý kůň.