ONTWAPEND

FLEUR RAVENSBERGEN

ONTWAPEND

Mijn leven als vredesonderhandelaar bij gewapende conflicten, van IRA tot IS

Nieuw Amsterdam

© 2022 Fleur Ravensbergen

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Omslagbeelden © DAG

Foto auteur © Linelle Deunk / Lumen

NUR 320

ISBN 978 90 468 3001 7

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 2329 3

‘Om het onmogelijke te behalen, moet je het belachelijke proberen.’

– Miguel de Cervantes

1

Het is de avond voor de grote aankondiging van de ontwapening waar we jaren naartoe hebben gewerkt. Het loopt tegen half zeven. Over enkele ogenblikken zullen we een laatste gesprek voeren met de Baskische gewapende groep Euskadi Ta Askatasuna, ofwel ETA. Het allerlaatste gesprek voordat de wapens worden ingeleverd. De adrenaline stroomt al een paar dagen door onze aderen en van slapen is heel weinig gekomen.

De afspraak is om vanavond te bespreken hoeveel wapens en explosieven de volgende dag zullen worden overhandigd. Tot nu toe hebben we alleen vage inschattingen ontvangen, naar verluidt omdat de wapens tot op het laatste moment uit allerlei onwaarschijnlijke hoeken moeten worden gehaald. Sommige wapens worden in het holst van de nacht over staatsgrenzen gesmokkeld. Andere blijken in een muur gemetseld. Weer andere moeten heel voorzichtig opgegraven worden omdat ze oud en instabiel zijn, of de doorgegeven locatie niet zo precies is.

Het is verre van ideaal dat het op de vooravond van de ontwapening nog steeds niet duidelijk is wat we de volgende dag kunnen verwachten, want het aantal wapens dat uiteindelijk zal worden overhandigd is cruciaal. Het publiek heeft een bepaalde verwachting van de grootte van het arsenaal. Wat eta inlevert, zal onze invalshoek bij de aankondiging bepalen. Onze geloofwaardigheid staat op het spel, maar wat belangrijker is, een toon die niet bij de feiten past zal de publieke ontvangst van de ontwapening beïnvloeden.

Stipt op tijd, zoals gewoonlijk, wordt op de deur geklopt. De ETA-leden komen binnen. Geen beleefdheden. De sfeer is ijzig. Ze steken meteen van wal. ‘Er is een lek geweest eerder vanmiddag,’ zegt een van hen. ‘In de media gaan details rond die we alleen aan jullie hebben verteld. De deal is van de baan, jullie krijgen de aantallen morgen vlak voor de persconferentie.’

We staan perplex. Hoe kunnen wij ons voorbereiden zonder de aantallen te kennen? We doen een paar pogingen om hen op andere gedachten te brengen maar het wordt al snel duidelijk dat ze onvermurwbaar zijn. En we hebben geen tijd meer. Zo meteen staan de overheidsfunctionarissen voor de deur. Als zij en de tegenpartij elkaar treffen, hebben we helemaal een probleem. We werken de mannen van de ETA de kamer uit. We zijn woest, op de rand van paniek. Bijna hadden we onze strategie rond voor de laatste stap richting het definitieve einde van een bloederig conflict dat decennialang half Europa in zijn greep hield. Maar nu staat alles weer op losse schroeven.

2

Ik praat met terroristen. Ik bemiddel in gewapende conflicten over de hele wereld. Conflicten waarmee veel geweld gemoeid is. Het is mijn doel vrede te bereiken, of in ieder geval een afname van het geweld. Ik praat met leden van gewapende groepen: revolutionairen, vrijheidsstrijders. Maar ook met overheden, de Verenigde Naties, lokale leiders van stammen, etnische groepen en politieke partijen. Dat is sinds 2008 mijn werk als onderdirecteur en medeoprichter van de Dialogue Advisory Group (DAG), een onafhankelijke Amsterdamse stichting die aan vredesbemiddeling doet. Wanneer alles is geprobeerd, niets hielp en de partijen onverzettelijk tegenover elkaar blijven staan, gaan wij aan de slag.

Ons werk is, om een eufemisme te gebruiken, niet altijd gemakkelijk. Behalve horizon verbredend en de moeite waard, is het ook regelmatig een bevreemdende, pijnlijke uitputtingsslag. Er staat veel op het spel, ik reis af naar oorlogsgebieden, met alle risico’s van dien, er is geen sprake van ‘normale’ werkuren of vakanties. Compromissen proberen te bereiken met mensen die vreselijke dingen doen, is confronterend. Je stopt je hele wezen erin en ondertussen wordt het geweld soms nog erger. Ik vind het moeilijk, het brengt me in vertwijfeling en toch doe ik het al jaren met veel enthousiasme. Dat komt omdat het fantastisch is als het goed gaat, maar vooral ook omdat ik weet waarom ik het doe. Mijn optimisme en strijdbaarheid, hoewel niet constant in dezelfde mate aanwezig, blijven mijn drijfveren. Ik wil iets positiefs bijdragen – aan onze maatschappij, aan onze wereld zelfs. Ook of misschien juist als het niet makkelijk is. Ik denk dat het iets te maken heeft met mijn achtergrond, met de geschiedenis van mijn ouders. Aan zowel mijn vaders als mijn moeders kant heb ik gezien hoeveel verschil het maakt dat ik in deze tijd leef en op deze plek. In een veilig, vrij land waar ik mijn eigen keuzes kon maken en me kon ontplooien. De kansen die ik hier heb gekregen wil ik niet alleen benutten, ik wil eraan bijdragen dat andere mensen, in andere landen, ze ook krijgen.

Mijn moeder is vlak na de Tweede Wereldoorlog geboren in Oegstgeest. Ze is de tweede van zeven kinderen. Mijn opa verdiende de kost als bloembollenkweker. Het was niet bepaald een royaal bestaan en studeren was in die tijd, zeker voor een meisje, niet vanzelfsprekend. Mijn opa, een warme, hardwerkende man, echode in eerste instantie een bekend sentiment uit die tijd toen mijn moeder aangaf verder te willen leren: ‘Ik heb vier mooie dochters, waarom zouden die gaan studeren?’ Eigenlijk werd er van mijn moeder verwacht dat ze na de middelbare school zou gaan trouwen en tot die tijd op kantoor zou werken.

Maar ze wilde graag verder leren en heeft dat in de loop der tijd ook voor elkaar gekregen. Gedeeltelijk met de hulp van haar ouders, die hun dochter en daarmee ook haar zussen besloten te steunen. Maar vooral ook op eigen kracht. Het werd kweekschool en daarna studeerde ze verder. Ik kan me nog herinneren dat ik als meisje van zes in de kantine van de Universiteit van Utrecht zat, terwijl mijn moeder avondcollege voor haar studie sociologie volgde. Onder het motto ‘waar een wil is, is een weg’ stoomde ze door, naast een baan en een intensief gezinsleven. Doorzettingsvermogen werd me dus van jongs af aan meegegeven. Behalve veel bewondering voor mijn sterke, eigenwijze, levensgenietende moeder, heb ik hier ook het besef aan overgehouden dat zelf mogen kiezen niet vanzelfsprekend is.

Mijn vader is Joods en heeft – zoals bijna iedereen uit die tijd, Joods of niet – ouders met een oorlogsverhaal. Mijn oma was van ‘gemengde’ afkomst en is daardoor grotendeels aan het gevaar ontkomen, maar de rest van haar familie had minder geluk. Oma werd gered door het toeval en een welwillende buurman.

Ze woonde in een huis in Tuindorp Oostzaan, in een huizenblok met een binnentuin. Loerend over dat grasveld konden de bewoners elkaar goed in de gaten houden. In een van de huizen zaten Joodse onderduikers. Ondanks hun voorzichtigheid werden zij op den duur opgemerkt en verraden. Toen de Duitsers kwamen om hen op te pakken, wees een van de buren naar de overkant van de tuin en zei: ‘Daar woont ook een Jodin en ze draagt nooit een gele ster.’ Die Jodin was mijn overgrootmoeder, Elizabeth Eitjes, née Pinto. Haar man was niet-Joods, waardoor haar kinderen door de Duitsers ook als niet-Joods werden beschouwd. Mijn overgrootmoeder stond dan ook niet bovenaan de lijst van te deporteren Joden, maar ze werd wel geacht een gele ster te dragen. De Duitsers die haar kwamen halen, troffen alleen een van haar zoons aan. Ze doorzochten het huis, haalden alles overhoop en vertrokken.

Mijn overgrootmoeder was met de andere kinderen naar de markt geweest. Een buurman liep haar tegemoet om haar te waarschuwen niet naar huis te gaan. ‘Als hij dat niet had gedaan, dan was jij er misschien niet geweest,’ zei mijn oma tegen mij. Dat maakte grote indruk. Het heeft me bewust gemaakt van hoe kwetsbaar alles in het leven is, dat kleine momenten grote impact kunnen hebben.

De eerste keer dat ik de behoefte had om op te schrijven wat ik meemaakte, was in 2010 in Goma, in het oosten van de Democratische Republiek Congo. Gedurende twee dagen wachtte ik in de broeierige hitte op een VN-basis, naast een plak asfalt die als landingsbaan diende, tot een helikopter ons mee kon nemen naar een klein dorpje een uur verderop in de jungle. Rond de basis liepen blauwhelmen, de meeste afkomstig uit Uruguay en India. Witte VN-voertuigen reden af en aan. Recht voor ons, een paar honderd meter achter de blauwhelmen, strekte het Kivumeer zich uit.

We waren in Goma voor een ontmoeting met een aantal vertegenwoordigers van een van de grotere rebellengroepen die het oosten van het immense land sinds jaar en dag onveilig maakte. We hadden zelf het verzoek gedaan voor dit gesprek en waren half verbaasd, half geïntrigeerd dat ze erop waren ingegaan. Het moment was voor hen wellicht niet ideaal. Er heerste onrust binnen de groep. De verschillende leiders hadden ruzie en er dreigde een afsplitsing. Bovendien was de Congolese overheid net weer een van haar militaire campagnes gestart tegen deze groep en andere gewelddadige rebellen in het oosten van het land. De militaire campagnes waren doorgaans niet al te intensief of succesvol – ze werden meer begonnen voor de beeldvorming richting de internationale gemeenschap, of om stemmen te winnen voor aankomende verkiezingen. Maar desondanks werd er momenteel toch behoorlijk gevochten. Het was duidelijk op te maken uit de wisselende verzoeken over de tijd en locatie van ons gesprek dat de groep die wij gingen ontmoeten zich opgejaagd voelde.

Niet alleen de gevechten, maar ook het weer bemoeilijkte onze reis per helikopter naar het dorp waar we het gesprek zouden voeren. Boven de jungle regende het regelmatig flink, mist hing laag boven de bomen, het zicht was gevaarlijk slecht. De geplande vluchten werden één voor één vlak voor vertrek afgezegd en omgeleid: het was volstrekt onduidelijk wanneer we konden vertrekken.

Op de tweede dag van afwachtende inertie bij de landingsbaan van de VN-basis was het rond het middaguur plotseling gedaan met de rust. Onze adviseur en goede vriend, een voormalig Mai-Mai-militieman van indrukwekkend formaat, kwam op een drafje aangelopen over het asfalt richting ons bankje van lege houten kisten. Hij riep dat er per direct een helikopter was die ons mee kon nemen.

Nog geen twintig minuten later zaten we in de lucht. Het was een grote helikopter, van zo’n tien meter lang en drie meter breed, maar hij voelde behoorlijk klein en kwetsbaar. De vliegkist was zwaar beladen met kratten proviand en ammunitie voor de soldaten in het VN-kamp bij het dorpje waarnaar we op weg waren. Vlak naast me, waar je een deur zou verwachten, zat een groot gat. We scheerden rakelings over de boomtoppen van de mistige Congolese jungle. Ergens onder ons werd er gevochten. Daar zat ik: 27 jaar oud en op weg naar een gesprek met mensen die verantwoordelijk waren voor een genocide die plaats had gevonden toen ik elf was, om te kijken of ze hun leven wilden beteren.

Ik had inmiddels zo’n tien missies achter de rug. Flarden van ons plan schoten door mijn hoofd, ik trilde van de adrenaline en ik was bang. Bang dat die helikopter uit de lucht zou vallen, bang dat het goed mis zou gaan tijdens het gesprek. We waren kwetsbaar daar in de jungle: hoe belachelijk en onrealistisch was dit plan eigenlijk? Maar we hadden dit allemaal uitgebreid bedacht en besproken, prentte ik mezelf in. En we wilden, ik wilde, de kans dat het iets zou opleveren niet missen. Als je niets probeert, zal er ook zeker niets gebeuren. Het was overweldigend. En onwerkelijk. Zo zwevend tussen angst, daadkracht, naïviteit en grenzeloos optimisme bedacht ik: ik moet dit niet vergeten. Ik mag dit niet vergeten, het gaat allemaal zo snel. Dat was de gedachte die uiteindelijk tot dit boek heeft geleid.

Het enige probleem bij het schrijven is dat ik een heleboel dingen niet kan vertellen. Te gevoelig, nadelig voor lopende of toekomstige projecten. Ik moet dus censuur toepassen. Die censuur dient niet om zaken weg te laten die negatief zijn of zijn misgegaan, ik vind het juist belangrijk om daar ook over te reflecteren. Maar om dit boek mogelijk te maken moest ik zorgvuldig bekijken welke informatie gedeeld kon worden.

Dit boek vertelt daardoor niet het hele verhaal. Wat ik heb opgeschreven zijn míjn standpunten, observaties en meningen. Maar de gebeurtenissen die ik beschrijf maak ik niet alleen mee. Dat doe ik met een team van inspirerende, warmhartige, inventieve en gedreven mensen die onvermoeibaar, jaar in jaar uit, alles op alles zetten om het geweld wereldwijd in te dammen. En zonder uitzondering staat Ram Manikkalingam, mijn goede vriend, mentor en directeur en medeoprichter van dag, ergens in de coulissen.

Enige zendingsdrang is mij niet vreemd. Regelmatig spreek ik voor groepen geïnteresseerde mensen en organisaties en deel ik mijn ervaringen als vredesbemiddelaar. Het publiek is divers. Van studenten, agenten en lobbyisten tot commerciële onderhandelaars, carrièremoeders en politici. Leraren, managers, advocaten en wat niet meer. Ik kom mensen tegen die een niet te stoppen stroom van vragen stellen. Over vrede en oorlog, over de vraag of wij allemaal tot geweld in staat zijn, over empathie, over de eigenschappen die je nodig hebt als bemiddelaar, of ik weleens bang ben en hoe al dat reizen met een gezin te combineren valt (iets wat mijn mannelijke collega’s overigens zelden gevraagd wordt). Die vragen geven me energie en zetten me aan het denken over de betekenis van wat ik doe, vanuit allerlei verschillende perspectieven. De thema’s die zich aandienen in mijn werk blijken ook buiten die context relevant te zijn.

Dit boek is vooral ook een handreiking naar anderen die een idee hebben, die iets willen beginnen of iets positiefs willen bijdragen. Achter al die interesse van mensen met wie ik spreek, liggen vaak gedachten over wat ze zelf doen of kunnen betekenen. In het groot of in het klein. Voor hun gezin, buurt, branche of samenleving. Mensen die misschien nog niet weten waar ze moeten beginnen. Of die al begonnen zijn, maar door de bomen het bos niet meer zien. Ik was en ben zelf ook regelmatig een van die mensen en ik zou willen dat mijn verhaal anderen aanzet om door te gaan. Als er één ding is dat ik heb geleerd in de afgelopen jaren, behalve dat de wereld een grote bloederige rotzooi is, dan is het wel dat er meer mogelijk is dan je je ooit durfde voor te stellen.

3

Irak, begin 2009. Voor het eerst kom ik aan op de internationale luchthaven van Bagdad. Het vliegveld is in de jaren tachtig gebouwd door de inmiddels gevallen dictator Saddam Hoessein. Totdat de Amerikanen Irak in 2003 binnenvielen, heette het Saddam International Airport. Het is een groots uitgevoerd vliegveld waarvan je je kunt voorstellen dat het in zijn gloriedagen indrukwekkend was. Inmiddels zijn de rafelranden behoorlijk zichtbaar. Stukken van de grote terminals zijn afgesloten, uitgevallen lampen werpen lange schaduwen op de grond en hier en daar flikkert een tl-lamp. In een van de desolate aankomsthallen staat in het midden een aantal rijen grijze banken op dik tapijt, omringd door leegte. Het vliegveld en de vele hallen zijn vele malen groter dan nodig is voor het drastisch teruggelopen aantal passagiers. Bagdad is immers ondergedompeld in geweld en geen gewilde reisbestemming. De staat van het vliegveld is een aardige metafoor voor de troosteloze situatie van het land.

Soms kan je de vermoeidheid toelaten als je ergens landt. De reis zit erop, je hoeft alleen nog van het vliegveld naar huis, naar je hotel of naar vrienden. Maar op dit moment is dat zeker niet het geval. Airport Road, of Route Irish, de twaalf kilometer lange snelweg die loopt van het vliegveld naar mijn bestemming, de Internationale zone in Bagdad, is levensgevaarlijk. De afgelopen jaren zijn de Amerikanen en de Britten niet in staat gebleken om de weg veilig te stellen. IED (Improvised Explosive Devices) Ally is dan ook de treffende bijnaam van deze beruchte weg. Met grote regelmaat worden er mensen slachtoffer van zelfmoordaanslagen en raketaanvallen. Iedereen die op dit stuk asfalt rijdt, wordt automatisch met de bezettende Amerikanen geassocieerd. Wie zou anders midden in een burgeroorlog naar Bagdad vliegen, om zich vervolgens naar de ‘internationale zone’ te begeven? Precies. En daarmee is elke reiziger hier vogelvrij verklaard.

Als beginnende Nederlandse ngo hebben wij geen gewapende voertuigen die ons kunnen ophalen van het vliegveld. We hebben niet eens een goed ontwikkeld veiligheidsprotocol. Wel hebben we een chauffeur die ook als veiligheidsadviseur fungeert. Hussam heet hij. Een vriend van een vriend die, zoals iedere man van zijn leeftijd hier, in het Iraakse leger heeft gezeten als dienstplichtige. Door zijn legerervaring is Hussam een kundige veiligheidsman. Desondanks kan hij ons niet van het vliegveld komen ophalen met zijn geliefde zilvergrijze Toyota. Burgerauto’s kunnen slechts tot aan het laatste checkpoint komen, dat ongeveer een kilometer van het vliegveld verwijderd is. Dit verbod om het vliegveld dichter te naderen dient om de veiligheidssituatie van Airport Road te verbeteren. Auto’s van gewone burgers bleken maar al te vaak dodelijke autobommen te bevatten.

De enige andere mogelijkheid voor niet-officiële reizigers zoals wij is om een van de speciaal hiervoor ingestelde taxi’s te nemen tot aan het eerste checkpoint, om daar vervolgens de veiligheidscontrole te doorlopen. In mijn geval zou dat betekenen dat ik in de rij voor vrouwen moet gaan staan, waar ik eenmaal vooraan in een minuscuul grijs containertje met een gordijn zal stappen om mijn tas te laten doorzoeken en te worden gefouilleerd door een dame. De mannen doorlopen hetzelfde proces aan de andere kant van het checkpoint – waar de wachttijd veel langer is, want de overgrote meerderheid van de reizigers is man. Daarna zouden we over moeten stappen in de auto van Hussam. Maar het checkpoint is over het algemeen rommelig en de veiligheidscontrole neemt veel tijd in beslag. Allemaal zaken die onveiligheid opleveren. Hoe langer je ergens bent, hoe meer je een doelwit kan worden. En hoe onoverzichtelijker een situatie is, hoe gevaarlijker. Alles bij elkaar is het een onacceptabel risico voor ons als zichtbare westerlingen, die symbool staan voor de invasie en alle ellende die daarop volgde: wij zijn vrijwel overal acuut doelwit van, op zijn best, grote woede.

Even lijkt ons lumineuze plan om naar Bagdad af te reizen te stranden op de twaalf kilometer lange Airport Road. Maar na veel onderzoek, gedoe en gepraat lukt het uiteindelijk om tot een oplossing te komen. Het verlossende woord komt van een Koerdische vriend. Tijdens de terreur van Saddam Hoessein vluchtte hij vanuit Irak naar Europa, om na de val van het regime, zoals zovelen, terug te keren om te helpen bij de gehoopte wederopbouw van zijn geboorteland. Al snel maakte hij carrière als ambtenaar en werd hem gevraagd om zich bij de entourage van de Koerdische president van Irak in Bagdad te voegen. Met de hulp van zijn goede connecties weten we niet zomaar een escorte, maar een heuse presidentiële escorte te bemachtigen.

Nog voor we de douane gepasseerd zijn, komt in rap tempo een charmante, zwart besnorde man in een donkerblauw pak met daaronder glanzende bruine schoenen op ons afgelopen. In zijn kielzog twee zwaarbewapende mannen in vol legerornaat. Het vastberaden drietal haalt ons zonder pardon en geheel tegen alle mij bekende regels in uit de rij wachtende reizigers. Voor ik het weet leidt de besnorde man, die Musa blijkt te heten, ons door de aankomsthal naar de uitgang van het vliegveld. Buiten staat een drietal voertuigen op ons te wachten. We stappen op aanwijzingen van Musa in de middelste auto met geblindeerde ramen. Binnen is het brandschoon en koel; het ruikt er vaag naar een mengsel van chemische luchtverfrisser en rook. Op de een of andere manier doet dit me aan mijn vader denken. Ik zak een beetje weg in de comfortabele leren stoel. Musa drukt me met een vriendelijk knikje van zijn besnorde hoofd mijn paspoort weer in handen, met daarin een op vip-tempo verkregen Iraakse aankomststempel – zonder dat ik de stempelaar ook maar gezien heb.

Enkele minuten later jagen we met levensgevaarlijke snelheid Airport Road op in de middelste van drie zwarte, gepantserde voertuigen waarin special forces meerijden. Ik kijk intensief naar de langsflitsende, nietszeggende betonnen muren en de uitgedroogde stukken geel gras waaruit dit dodelijke niemandsland bestaat. Om de paar kilometer staat langs de weg een zandkleurige humvee opgesteld met een granaatwerper of bemand machinegeweer erbovenop en tot de tanden gewapende mannen erin. Niemand zegt iets. De sirenes op onze colonne loeien. Na een rit van nog geen tien minuten komt de auto waarin ik zit weer tot stilstand. Met moeite duw ik de loodzware gepantserde deur open en stap de hoge afstap af. Met mijn voeten op de stoffige grond trek ik de zwarte sjaal, waarvan me geadviseerd is hem in het openbaar te dragen om mijn zichtbaarheid te verminderen, wat strakker om mijn hoofd en steek ik een sigaret op. Ik bied de breedgeschouderde chauffeur, die even na mij is uitgestapt, er ook een aan. Ik geef hem een vuurtje. Zij aan zij staan we in de felle ochtendzon en ademen we stilzwijgend wolkjes rook uit. Net zo abrupt als het begon, is dit precaire deel van de reis, dat zo veel voorbereidingstijd in beslag nam, ineens weer voorbij.

Het mooie Bagdad draagt de sporen van strijd. De gebouwen zijn bezaaid met kogelgaten. Verschillende wijken van de stad zijn nog steeds gevaarlijk. Het sektarische geweld is, hoewel over een eerste piek heen, hevig. Op de oevers van de rivier de Tigris wordt sporadisch gevochten. We horen ’s avonds geregeld schoten in ons hotel.

We overnachten in de zogeheten ‘rode zone’. Deze zone is minder veilig dan de ‘groene’ of ‘internationale zone’ in Bagdad. Maar die groene zone komt een gewone sterveling bijna onmogelijk in. Bovendien wordt het gebied, terecht, ook ongeveer gezien als Amerikaans grondgebied en is het daardoor zeker niet neutraal; iets wat voor ons van belang is.

Pal voor de ingang van ons hotel bevindt zich een grote kuil. De krater is achtergelaten door een zelfmoordbom die eerder dat jaar iets te vroeg is ontploft. Dat wil zeggen dat de met explosieven beladen truck die als bom fungeerde vlak voor de deur is afgegaan, voor hij zoals gepland het hotel in kon rijden. De bewaker van het hotel, vader van een jong gezin, verschanste zich zonder een moment van twijfel achter zijn krakkemikkige beveiligershokje enkele meters voor de ingang van het hotel en schoot net zo lang op de truck tot hij ontplofte. Hij overleed ter plaatse, aan stukken gereten door de immense explosie die hij zelf in werking had gesteld. Daarmee redde hij tientallen mensen het leven.

Ons verblijf in het hotel is een indringende belevenis. De elektriciteit valt regelmatig uit, dan zit ik een tijdje in het donker tot de generator aanslaat – we hebben nog mazzel over een generator te beschikken. Er cirkelen regelmatig helikopters van god-weet-wie met een oorverdovend geluid heel dicht rond het middelhoge beige flatgebouw. Het interieur komt rechtstreeks uit de hoogtijdagen van het Saddamregime. Het is alsof de tijd hier heeft stilgestaan. De hotelbar is gevuld met puntgave ronde, witte formicatafels en bijpassende witte formica stoelen met ronde, oranje zitkussens. De stoelen en tafels staan onder sferische hangende lampen waar je in Nederland tegenwoordig een godsvermogen voor zou betalen.

De frêle, blauwogige receptionist van het hotel is een Iraakse Chaldo-Assyrische christen met de poëtische naam Gabriël. Hij leeft in het hotel en staat niet alleen de hele dag achter de receptie maar eet en slaapt er ook. Omdat hij een duidelijk herkenbaar lid van een etnische en religieuze minderheid is, maar vooral ook omdat hij werkt met en voor westerlingen zoals ik, is het gevaarlijk voor hem om naar buiten te gaan.

In dezelfde ommuurde en beveiligde compound waar ons hotel zich bevindt, staan ook een paar kleinere gebouwen. Onze enige echte buren zijn een aantal internationale journalisten die samen in een villa hokken. Daar gaan we ’s avonds een paar keer eten in de achtertuin. Dit is de vrijheid die we hier hebben: te voet naar de buren twintig meter verderop. Verder kunnen we nergens heen na zonsondergang en over straat lopen of buiten zitten is overdag meestal ook uit den boze. De etentjes zijn me bijgebleven vanwege de kameraadschap en de vreemde, met adrenaline doorspekte dynamiek van oorlogsjournalisten die thuiskomen na een dag het nieuws achtervolgd te hebben in een verwoeste stad. Als er niets bijzonders was gebeurd, was het een soort mini-komkommertijd: zoeken naar een verhaal. Pas als er die dag bijvoorbeeld een bloederige aanslag had plaatsgevonden, iets wat geregeld voorkwam in die tijd, hadden ze een productieve dag gehad. Dat was een gebeurtenis waarvoor interesse bestond aan het thuisfront.

Tijdens ons verblijf wordt de voorkant van het Iraakse ministerie van Justitie eraf geblazen. De explosie is zo hard dat er een groot cementblok van het dak van ons kilometers verderop gelegen hotel valt. Dat blok cement laat een, in vergelijking met het epicentrum van de aanslag, bescheiden spoor van vernieling achter op de verlaten zwembadrand. De dag na de aanslag rijden we langs het ministerie. De voorkant ligt er volledig af, je kijkt zo de kamertjes in. Op het asfalt zitten bloedvlekken.

Ondanks al die eerste indrukken proberen wij ons te concentreren op het doel van de reis: we willen een aantal cruciale nieuwe contacten leggen, met sektarische leiders en met overheidsfunctionarissen die nodig zijn voor de volgende stap in onze beoogde dialoog over de provincie Kirkuk. Het lukt aardig. Soms gebeurt er niets en zitten we een hele dag stil, dan rijden we weer met grote haast van het parlement naar een hotel of naar het huis van deze of gene – meestal door ontzettend druk Bagdads verkeer en in de verzengende hitte. Aan het einde van de reis zijn we waardevolle contacten aangegaan, relaties waar we veel aan zullen hebben in de komende jaren. Want wat ik op dat moment nog niet kan vermoeden, is dat die beoogde dialoog daadwerkelijk van de grond zal komen, al is het met horten en stoten, en dat ik hier de komende tien jaar aan zal werken.

4

Een piepklein Amsterdams bureau gaat wereldconflicten oplossen. Sure. Vreemd genoeg stond ik er zelf niet zo bij stil of dit wilde idee wel realistisch was. Misschien was het nog vreemder dat anderen ons niet voor gek verklaarden. Er waren een aantal vroege gesprekken met mogelijke partners die niet helemaal wisten wat ze ervan moesten denken, maar echt cynische reacties kan ik me niet herinneren. Zelf vond ik het vooral een wonderlijk avontuur. De ambitie was aanvankelijk ook wat bescheidener: we wilden zien of we in dit veld wat konden bijdragen. De vraag was alleen waar die bijdrage uit zou kunnen bestaan. En dat onderzoeken vond ik bijzonder interessant. Maar waarom eigenlijk? Waar kwam die interesse dan vandaan?

In 2007 schreef ik een scriptie. Daar begon het mee. In die scriptie onderzocht ik de vraag of martelen onder bepaalde omstandigheden te rechtvaardigen is; een vraag waar ik later in dit boek op terugkom. Toen ik mijn scriptie schreef, had ik geen idee dat dit vraagstuk bepaalde raakvlakken zou hebben met mijn latere werk als vredesbemiddelaar in internationaal gewapend conflict en dat mijn verdere professionele leven bepaald zou worden door de ontmoeting met mijn scriptiebegeleider: Ram Manikkalingam, medeoprichter van de dag.

Enkele maanden voordat ik begon met deze scriptie was hij in Amsterdam aangekomen vanuit Sri Lanka, zijn land van herkomst. Daar had hij de toenmalig president Chandrika Bandaranaike Kumaratunga een aantal jaar geadviseerd in het vredesproces met de Tamil Tijgers. Nadat president Kumaratunga’s termijn was afgelopen, was Ram niet meer veilig in Sri Lanka. Hij was immers een Tamil die een Singalese president had geadviseerd in het etnische conflict tussen die twee groepen. Beide kanten wantrouwden hem en het was een gespannen situatie. Hij kon beter vertrekken.

Op advies van een goede vriend kwam hij naar Amsterdam om aan de Universiteit van Amsterdam les te geven. Daar kwamen we elkaar tegen. Hij gaf een last-minute scriptievak aan een groepje studenten. Ik was een van die studenten. Tijdens de maanden die daarop volgden hadden Ram en ik levendige discussies over welke argumenten steekhielden, welke cases en subonderwerpen in de scriptie hoorden en waarom. Uiteindelijk leverde ik een scriptie af waar we allebei tevreden over waren. Niet lang daarna studeerde ik af.

In de herfst van 2008 vroeg Ram of ik hem wilde helpen met een vak over conflict en mensenrechten dat hij gaf aan de UvA. Nu, achteraf, begrijp ik het wel, maar op het moment zelf was ik enigszins verbaasd dat hij me daarvoor vroeg. Gedurende het schrijf- en begeleidingsproces van mijn scriptie werden we het eigenlijk zelden eens. Het is weliswaar in de loop der jaren wat minder uitgesproken geworden, maar we zijn behoorlijk verschillend. Ik ben vastberaden, hij laissez-faire, ik van de details en de principes, hij van de grote lijnen en spontane reacties of acties. Inmiddels weet ik waarom hij juist deze samenwerking zag zitten: niet ondanks, maar dankzij deze wisselwerking. Die gaf ons een unieke dynamiek en maakte ons tot een goed team.

Dat leidde ertoe dat we in december 2008 de dag officieel hebben opgezet. In eerste instantie werkten we vanuit Rams piepkleine kantoor op de UvA, op de bovenste verdieping van de Oudemanhuispoort in hartje Amsterdam, met uitzicht op de Kloveniersburgwal. Dagelijks liep ik die eeuwenoude, galmende stenen trappen op met in mijn hoofd de opwinding van een beginnend avontuur.

Als we niet op reis waren, of gesprekken voerden met mensen in ons vakgebied en beoogde subsidieverstrekkers om de organisatie van de grond te krijgen, werkten we tijdens die eerste maanden allebei aan een kant van Rams bureau. Ik had zijn dinosaurus van een desktop en zijn bureaustoel geconfisqueerd. Hij werkte op een MacBook Air, een futuristisch apparaat destijds, met uitgestrekte benen vanuit de metalen stoel waarop de studenten normaal gesproken plaatsnamen tijdens het ‘kantooruurtje’. Al typend praatten we. Langzaam maar zeker begonnen de stukjes op hun plaats te vallen en zetten we onze eerste stappen als organisatie binnen de wereld van de vredesbemiddeling.

En zo bevond ik me, nog geen jaar na de oprichting van de DAG, plotseling in Irak.