ALLEEN

Daniel Schreiber

Alleen

Wat het betekent om alleen te zijn

Uit het Duits vertaald door Jos van Kan

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving een subsidie van het Nederlands Letterenfonds in het kader van de Regeling ontwikkelbeurzen voor literair vertalen

Oorspronkelijke titel Allein. Hanser Verlag Berlin.

© 2021 Daniel Schreiber

© 2022 Nederlandse vertaling Jos van Kan /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Het motto op pagina 7 komt uit De jaren van Annie Ernaux. Vertaald uit het Frans door Rokus Hofstede en ingekort door de auteur. Oorspronkelijke titel Les années. Editions Gallimard, Parijs, 2008. Nederlandse uitgave Rokus Hofstede / De Arbeiderspers, Amsterdam, 2020

Omslagontwerp Moker Ontwerp

Omslagbeeld © Katharina Gross en VG Bild-Kunst, Bonn, 2021

Foto auteur © Christian Werner

NUR 320

ISBN 978 90 468 3013 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 3012 3

Inhoud

Het leven alleen

The Kindness of Strangers

Vriendschappelijke gesprekken

Nog nooit zo eenzaam

Dubbelzinnig verlies

Dagen in Famara

Lichaamswerk

Afscheid

Dankwoord

Bibliografie

Noten

Naast datgene wat mensen vanzelfsprekend doen en zeggen, naast datgene wat ze worden geacht te denken, zijn er – op elk moment van de tijd – alle dingen waarover de maatschappij zwijgt en niet weet dat ze dat doet, waardoor mannen en vrouwen die die dingen aanvoelen zonder ze te kunnen benoemen, tot eenzaam onbehagen zijn veroordeeld. Een stilte die op een dag abrupt dan wel beetje bij beetje wordt doorbroken, waarna er woorden opwellen voor de dingen die eindelijk worden erkend, terwijl zich daaronder andere stiltes vormen.

Annie Ernaux, De jaren

Het leven alleen

We zaten op gammele klapstoelen achter het huis, dronken koffie, genoten van de laatste warme stralen van de nazomerzon en keken naar de verwilderde lap grond die ooit een flinke volkstuin was geweest. Sylvia en Heiko hadden dit huis in de buurt van de Liepnitzsee laten bouwen, in de omgeving van Berlijn. Het had een paar jaar geduurd voor het klaar was, maar nu waren ze er met hun dochtertje Lilith ingetrokken en hadden ze hun leven in Berlijn voorgoed achter zich gelaten. Ik had de verhuizing met gemengde gevoelens gevolgd. Ik wist niet zeker wat het voor me zou betekenen nu we verder uit elkaar woonden, en vooral voor de vriendschap die Sylvia en mij al zo lang verbond.

Al jaren had niemand meer naar de tuin omgekeken. Voor ons lag een ruig stuk land met droog gras, meldeplanten en brandnetels, omgeven door dicht op elkaar groeiende, metershoge thuja’s. In het midden staken drie grote dennen hoog de lucht in, daartussen stonden een paar verdorde laurierkersen en rododendronstruiken met uitstekende takken en weinig bladeren. Alleen een paar verrassend goed tegen de droogte opgewassen purperen prikneuzen, wat roze ooievaarsbek en oranjegeel stralende zonneogen konden zich staande houden. In een opwelling vroeg ik Sylvia of ik mocht helpen de tuin opnieuw in te richten. Ik kan niet meer precies zeggen waarom dat goed aanvoelde. Het had te maken met mijn verwachting dat ik door bezig te zijn in de natuur, door te werken met planten zoiets als verbondenheid met de aarde zou voelen. Ergens had ik misschien de indruk dat de tuin in zijn rampzalige staat leek op mijn leven dat ondanks alle momenten van schoonheid rampzalig was. In de voorgaande maanden had ik steeds meer het gevoel gekregen dat ik iets verkeerd had gedaan, dat ik in mijn jonge jaren ten prooi was gevallen aan een dromerig misverstand dat met volwassenheid te maken had, en dat de gevolgen van dit misverstand nu pas echt te zien waren.

Ik heb er nooit bewust voor gekozen alleen te leven. Integendeel, ik ben er lang van uitgegaan dat ik mijn leven met iemand zou delen en dat we samen oud zouden worden. Ik heb vroeger eigenlijk altijd relaties gehad, korte, lange en heel lange, vaak liepen ze in elkaar over. Met twee van mijn partners heb ik samengewoond en met één heb ik jarenlang een gezamenlijke toekomst gepland. De weken waarin ik tijdens die relaties alleen was, voelden vaak aan als een eeuwigheid, een eeuwigheid die ik met affaires en onenightstands vulde, met romantische obsessies waar ik tot op de dag van vandaag alleen nog met tegenzin aan terugdenk. Toch was dat op een gegeven moment allemaal voorbij. Eerst verstreken er maanden, daarna jaren waarin ik geen relaties had en waarin uiteindelijk ook de affaires zeldzamer werden. Lange tijd kon ik niet alleen zijn, nu leek ik het alleen-zijn op te zoeken.

Als ik er met mijn vrienden over sprak, legde ik uit dat dit kwam doordat ik vroeger gewoon jonger, minder vooringenomen en overmoediger was. Soms zei ik dat het gayleven van liefhebben en begeren door een zekere meedogenloosheid wordt gekenmerkt, wat maakt dat je vanaf een bepaalde leeftijd onzichtbaar blijft. In stilte vroeg ik me af of ik psychisch niet te zwaar belast was om weer een relatie aan te gaan, of ik daar eigenlijk wel plaats voor had in mijn leven. Ik moest hard werken om mijn hoofd boven water te houden en had veel tijd nodig voor mijn belangrijkste project, het schrijven.

Dat klopte allemaal en toch was dit geen afdoende verklaring. Want op sommige dagen vermoedde ik dat ik ook alleen leefde omdat ik zoiets als een essentieel vertrouwen miste. Ik had in wezen niet de indruk dat er een mooie, veelbelovende toekomst voor me lag die de moeite waard was om te delen. Die hulpeloosheid had bij lange na niet alleen met mijn privéleven te maken. De gevolgen van onoverbrugbare economische ongelijkheid, de groeiende invloed van autocratische regimes, de met grote zekerheid onafwendbare klimaatverandering – de mensheid leek niets meer te willen doen aan de catastrofe die haar te wachten stond. In plaats daarvan gaf ze zich eraan over, met een merkwaardig hedonistisch fatalisme. Van elke droge zomer, elke tropische wervelstorm die hele landstreken en eilandstaten verwoestte, elke prognose over hongersnood, vluchtelingenstromen en daardoor instortende politieke systemen, elk bericht over regeringen die geen vinger uitstaken, werd ik moedelozer. Steeds als ik las over de verbluffende gevolgen van politieke desinformatiecampagnes, over waarschuwingen tegen cyber- en bioterrorisme, tegen virussen en mondiale epidemieën die ons onvoorbereid zouden treffen, groeide mijn wanhoop.

Dat wat ik voelde, liet zich het best omschrijven als ‘moral injury’. Dat begrip komt uit studies over posttraumatische stressstoornissen van oorlogsverslaggevers. Het is van toepassing op een beschadigd, innerlijk realiteitsbesef dat ontstaat als je afschuwelijke gebeurtenissen moet meemaken zonder dat je kunt ingrijpen.¹ Ook al is ons leven natuurlijk niet vergelijkbaar met dat van oorlogsverslaggevers, toch wordt het bepaald door soortgelijke dilemma’s. We volgen de verschrikkingen in de wereld en zijn daarbij veroordeeld tot passiviteit. Al een tijd leek het me nauwelijks mogelijk dit niet te zien als een pijnlijke aanval op mijn morele kompas, op mijn begrip van mezelf en de wereld.

Ik houd van tuinen. Als kind al vroeg ik mijn moeder, die gek was op tuinieren, naar plantennamen en speelde ik in gedachten verzonken tussen grote fruitbomen en geveerde aspergeplanten. Al jaren ga ik regelmatig naar Bornim bij Potsdam om de schitterende tuinen van plantenkweker Karl Foerster te bekijken. In Versailles kan ik urenlang rondlopen door de potager roi van Jean-Baptiste de la Quintinie. Sissinghurst Castle, het landgoed en de uitgestrekte, naar kleur ingedeelde tuin van Vita Sackville-West, vind ik elke keer opnieuw adembenemend. De afgelopen jaren heeft vooral het werk van de Nederlandse tuinarchitect Piet Oudolf me gefascineerd. Zijn tuinen zijn van een onstuimige schoonheid. Het zijn net ritmisch bewegende zeeën vol prairiegewassen, inheemse vaste planten en grassen, waar altijd iets bloeit en die door de soms aparte vorm je zelfs ’s winters lijken uit te nodigen.

Oudolfs tuinen spraken me aan op een manier die moeilijk in woorden is te vangen. Ze bevredigden niet alleen mijn behoefte me terug te trekken, ze gaven me ook het gevoel dat je iets tegenover de narigheid van deze tijd kon stellen. Ze openden de mogelijkheid de wereld in het klein wat mooier te maken en in ieder geval op een stukje grond de basis voor een betere toekomst te leggen. De mogelijkheid te leven met en in een wereld waarmee we overhoopliggen.

Geïnspireerd door Oudolf en zijn tuinfilosofie stelde ik Sylvia en Heiko voor het stuk land om hun huis in grotere delen op te splitsen. Ik kocht al zijn boeken en nam ze systematisch door. Het doel was een ecologisch duurzame tuin, die elk jaar minder bewerkelijk werd omdat de planten zo goed op elkaar en op hun standplaats zijn afgestemd dat ze een soort mini-ecosysteem vormen. Een tuin die ook in een hete zomer heel weinig water nodig zou hebben.

Stap voor stap gingen we aan het werk. Ik had een sleutel van het huis. Steeds als het nodig was of als ik me niet zo goed voelde, stapte ik in de stoptrein en vertrok naar de Liepnitzsee. Als ik daar was, stond ik soms al in alle vroegte op, zette koffie en ging naar buiten. Met mijn handen werken was tegelijkertijd een soort geestelijke arbeid, het bewerken van de ruime tuin betekende een uitbreiding van mijn mentale ruimte. Althans, zo voelde het voor mij.²

Ik moest die herfst vaak denken aan Jean-François Lyotards beroemde stelling over ‘het einde van de grote verhalen’. Lyotard had die al eind jaren zeventig geformuleerd in zijn boek Het postmoderne weten. Met ‘het einde van de grote verhalen’ doelde hij niet op een literaire manier van vertellen maar beschreef hij het fundamentele verdwijnen van de geloofwaardigheid waaraan onze maatschappij lijdt. De ‘verhalen’ waar hij op doelde, waren de politiek en de filosofie. Volgens hem konden deze twee gebieden geen aanspraak meer maken op zoiets als een geldende ‘rationaliteit’.³

Ik had het idee dat we nu pas merkten wat het einde van de grote verhalen voor het echte leven betekende, dat we het pas sinds een paar jaar als het ware in real time konden ervaren. Dat was te zien in ontwikkelingen die soms gunstig waren en andere die heel bedreigend aanvoelden: het einde van de patriarchale vanzelfsprekendheid en de starre opvattingen over gender bijvoorbeeld. Maar ook het einde van een collectieve verantwoordelijkheid, van een op wetenschappelijke criteria gebaseerd maatschappelijk handelen, het verdwijnen van het gemeenschappelijk geloof in de democratie.

Voor Lyotard werd met dit einde van de grote verhalen ook het ‘autonome subject’ in twijfel getrokken dat zich op vanzelfsprekende zekerheden kan beroepen en dat, met inachtneming van door iedereen onderschreven waarheden, denkt te kunnen zeggen wat goed en wat fout is. In plaats daarvan zag hij op zichzelf teruggeworpen individuen ontstaan die tussen de vele ‘kleine verhalen’ hun eigen weg moesten vinden. Zoekende ‘vormen van het ik’ die een fundamentele verandering der tijden ervaren doordat ze met verloren gegane zekerheden leven en op zoek zijn naar nieuwe. Ik kon me volledig met het idee van die zoekende vormen van het ik identificeren.

Het waarschijnlijk laatste grote verhaal dat de verandering der tijden heeft overleefd, is dat van de romantische liefde. Althans in aanzet. Natuurlijk laten we die ‘goddelijke’ of ‘natuurlijke’ ordening van de seksen, waarvan dit grote verhaal lang deel uitmaakte, steeds meer achter ons. Natuurlijk is ook dat wat we onder liefde verstaan fundamenteel verandert. Sociologen als Eva Illouz hebben overtuigend beschreven welke impact de commercialisering van onze gevoelens op de liefde heeft gehad, het kapitaliseren van ons lichaam, de hele emotionele aandachtseconomie die steeds naar meer en beter zoekt.⁴ Toch heeft het idee van de liefde nauwelijks aantrekkingskracht verloren. Nog altijd staat de liefde centraal in onze collectieve fantasieën en heeft ze een vaste plaats aan de horizon van onze persoonlijke verwachtingen. Nog altijd is de liefde, datgene waar de meeste mensen naar verlangen, dat waarop ze hopen, misschien wel het meest wezenlijke bestanddeel van wat men onder geluk verstaat. Voor de meesten van ons voelt een leven zonder de intimiteit van de liefde als onvolledig, onvervuld, als een leven waarin iets ontbreekt.

Ongelukkig-zijn wordt vandaag de dag vaak gedefinieerd als individueel mislukken, alhoewel het wel degelijk een adequate reactie op de wereld en onze samenleving kan zijn. Ook het niet hebben van een liefdesrelatie wordt meestal als een persoonlijk falen gezien, als een gevolg van gebrek aan aantrekkingskracht, aan economisch succes, aan geestelijke fitheid. Met deze voor de hand liggende aannames word je overal geconfronteerd als je alleen leeft, niet in de laatste plaats in de blikken van andere mensen, in hun medelijden, hun schaamte of hun heimelijke vreugde dat het met henzelf beter gaat.

Misschien weten we door deze constatering nog altijd veel te weinig over het dagelijks leven en de geestelijke toestand van mensen die alleen leven. Zoals psychotherapeute Julia Samuel in haar boek This Too Shall Pass schrijft, lag het zwaartepunt van psychologisch onderzoek tot nu toe altijd bij het partnerschap, het leven met zijn tweeën. Er werd nauwelijks onderzocht hoe mensen het leven alleen aangaan, wat verbazingwekkend is.⁵ Uiteindelijk word je er vandaag de dag meer dan ooit toe aangespoord jezelf tot het middelpunt te maken van je levensplan. ‘Individuele autonomie’ en ‘zelfontplooiing’ zijn collectieve idealen geworden.⁶ De bandbreedte van verschillende levensconcepten is zo veel groter, traditionele familiebanden zijn losser geworden. Huwelijken en klassieke liefdesrelaties zijn vaak korter en wisselvalliger dan vroeger. Meer mensen dan ooit tevoren leven tegenwoordig alleen.⁷ Mensen zoals ik. Velen van ons hebben geen partner gevonden, hebben geen gezin gesticht, terwijl we dat oorspronkelijk wel wilden. Velen van ons hebben vrijwillig of onvrijwillig afscheid genomen van het grote verhaal van de liefde, hoewel we er misschien nog altijd in geloven.

Of we een relatie hebben of niet, we hebben allemaal behoefte aan contact. Zonder dat ik dit in woorden kon vatten, voelde ik me bij Sylvia en haar gezin aan de Liepnitzsee niet zo op mezelf en mijn leven alleen teruggeworpen. In tegenstelling tot waar ik bang voor was geweest, waren we na haar verhuizing juist vaak samen. In de weekenden, wanneer we ons met de grotere klussen in de tuin bezighielden, zaten we ’s avonds moe maar voldaan rond het vuur of we trokken ons terug in de grote keuken, kookten, praatten, probeerden Lilith over te halen ook eens groente te eten, en kaartten met haar. Om je innerlijke onrust tot bedaren te brengen, helpt het om in gezelschap te zijn van mensen die je goed kent en die je vertrouwt.⁸

In zekere zin vormde het werken in de tuin een nieuw hoofdstuk in de vriendschap tussen Sylvia en mij, het vervolg van een lange geschiedenis die we samen schreven, een geschiedenis met hoogte- en dieptepunten, intense perioden en opnieuw beginnen. Ik ken Sylvia sinds mijn twaalfde. We leerden samen onze natuurkunde- en geschiedenisproefwerken, zwommen in een meertje of gingen uit in de dichtstbijzijnde grotere stad. Ze was de eerste aan wie ik vertelde dat ik gay ben. Toen we negentien waren trokken we met kampeerspullen op onze rug zes weken lang door Italië, rookten joints aan de stranden van Calabrië en kregen urenlange lachbuien. We flirtten allebei met een cellist die ons een privéconcert gaf in het door sinaasappelen citroenbomen omgeven huis van zijn ouders. We deelden onze eerste eigen woning in Berlijn. Als ik naar Duitsland overkwam in de tijd dat ik in New York woonde, logeerde ik bij haar in Kreuzberg. Een paar dagen na de geboorte van Lilith mocht ik haar in mijn armen nemen en niet veel later werd ik haar peetoom.

Sylvia is een van de weinige mensen die niet alleen weten wie ik ben maar ook wie ik twee of twintig jaar geleden was. We veranderen voortdurend. En we vergeten wie we ooit waren, ook als we dat niet willen. We hebben mensen nodig die ons juist daartegen beschermen.

Als je alleen leeft, zijn het vaak de vriendschappen, zoals die met Sylvia, waar je leven om draait. Veel van mijn vriendschappen hebben langer standgehouden dan mijn langste relatie met een partner. Ze zijn de bron van mijn grootste conflicten en mijn grootste geluk. Sommige vriendschappen berusten op gemeenschappelijke interesses, op gezamenlijke abonnementen van de Berliner Philharmoniker of de Staatsoper, op het onderling uitwisselen van leesen tentoonstellingstips. Met een paar vrienden ga ik op reis, met andere breng ik de feestdagen door en heb ik bijna een familieband. Met sommige ben ik al zo lang bevriend dat we verlegen lachen als mensen ons vragen hoelang we elkaar kennen, andere vriendschappen zijn van recenter datum. Mijn oudste vriendin is in de zeventig, mijn jongste midden twintig. Het zijn vriendschappen die structuur geven aan mijn leven. Het zijn mijn vrienden met wie ik mijn leven deel.

Er wordt zo veel over het grote verhaal van de romantische liefde geschreven, er worden zo veel films over gemaakt en er zijn zo veel theorieën bedacht om het te verklaren, dat we andere verhalen over contact en intimiteit vaak buiten beschouwing laten of ze niet op waarde schatten. Zelfs als er geen langdurige liefdesrelatie ontstaat, zelfs als we geen gezin stichten, zelfs als we alleen door het leven gaan: bijna altijd onderhouden we vriendschappen. En zoals filosofe Marilyn Friedman schrijft, voor velen van ons behoren die tot de minst betwiste, meest duurzame en meest bevredigende van alle innige persoonlijke relaties.⁹

Vriendschappen zijn de enige verhoudingen die volledig berusten op vrijwilligheid, op de wederzijdse verstandhouding tussen twee mensen om op verschillende niveaus van gedachten te wisselen, om tijd met elkaar door te brengen en er voor elkaar te zijn. In vriendschappen word je niet geboren zoals in een familierelatie met de bijbehorende rituelen en verplichtingen. Normaal gesproken zijn ze ook niet verbonden met de op exclusiviteit gerichte regels van een liefdesrelatie, niet met de agenda van begeerte. We kiezen onze vrienden uit om wie ze zijn, en andersom worden we ook juist om die reden door hen uitgekozen.

Vriendschappelijke relaties hebben vandaag de dag vaak zelfs een ander belang dan liefdesrelaties. Dat ontdekte sociologe Sasha Roseneil in haar onderzoek. Vriendschappen, schrijft ze, horen tegenwoordig bij de ‘praktijk van zelfherstel’. Ze kunnen helpen ‘de wonden van het ik te genezen’ en met ‘hartenleed, teleurstelling, psychische nood, en verlies’ om te gaan. Ze kunnen er zelfs voor zorgen dat geestelijke inzinkingen en mislukte relaties niet ons hele gevoelsleven bepalen.¹⁰

Toch is datgene waar we over praten als we het over vriendschap hebben voor ieder van ons iets anders. Het is echt steeds weer verrassend hoe veelzijdig de relatievormen zijn die we als vriendschap omschrijven.¹¹ Op grond van recenter sociologisch onderzoek zijn ze niet te begrijpen als een relatiesoort maar als een ‘familie van abstracte relatievormen’, als een ‘vlechtwerk van gradueel met elkaar verwante sociale vormen’.¹² Het spectrum reikt van kortstondige kennissen tot jarenlange intieme relaties. Er zijn mensen met een grote en mensen met een kleine vriendenkring. Terwijl sommigen hun leven vooral met intense vriendschappen vullen en een duidelijk onderscheid maken tussen ‘echte vrienden’ en kennissen, vermengen anderen alle soorten van vriendschap en proberen die naar behoefte ‘in evenwicht te houden’. De een rekent langdurig op zijn vrienden, de ander wisselt iedere nieuwe levensfase van vriendenkring.¹³ Het geheim van vriendschap zit hem in het feit dat het een zeer veelzijdige, veelomvattende relatievorm is.

Misschien hechten we juist minder waarde aan vriendschappen in vergelijking met familie- en romantische relaties, omdat het moeilijk is ze helder te definiëren. Alleen de liefde kan aanspraak maken op een groot verhaal. Vriendschappen zijn verbonden met ontelbare kleine verhalen die enkel met tegenzin de geijkte patronen volgen.

Ik heb er nooit van gedroomd alleen te zijn. Ik heb er nooit van gedroomd dat vriendschappen, en niet een partner of familie, voor mij de belangrijkste contacten zouden zijn. Toch houd ik van mijn leven, houd ik van de vele mensen die dicht bij me staan, houd ik van mijn huis, van mijn terras boordevol planten, houd ik van de tijd die ik heb om te reizen, om etentjes te geven of urenlang te gaan wandelen. Ik houd ervan dat er ruimte is voor projecten zoals de tuin aan de Liepnitzsee. Ook zonder liefdesrelatie voelt mijn leven vaak compleet. En toch, ondanks alles, is er een lege plek, een rest van verlangen. Soms zou ik even willen dat ik een partner had, iemand met wie ik rustig mijn weekenden kan doorbrengen, die ’s morgens naast me wakker wordt en ’s avonds vraagt hoe mijn dag was, iemand tegen wie ik kan zeggen wanneer ik weer thuiskom, iemand die voor me zorgt als ik verdrietig ben. Ik vraag me vaak af of ik niet fundamenteel iets mis, zonder dat ik het wil toegeven. Of ik niet zó goed alleen heb leren leven dat mijn eenzaamheid me niet meer opvalt. Of de breekbare balans van mijn leven gebaseerd is op het verdringen van verlangens, van een begeerte waarvan ik me niet bewust ben.

In een verwijzing naar Joan Didions beroemde zin ‘We vertellen onszelf verhalen om te leven’ schrijft essayist Maggie Nelson dat die verhalen ‘het ons misschien mogelijk maken te leven maar ons tegelijkertijd ook gevangenhouden’. ‘In hun wedloop om in het zinloze een zin te vinden,’ schrijft Nelson, ‘vervormen ze ons, slaan dingen over, versleutelen, keuren af, verheerlijken, begrenzen, verraden, mythologiseren.’¹⁴ Ik weet niet in hoeverre ze gelijk heeft. Maar ik geloof dat we de verhalen die we onszelf vertellen steeds weer moeten onderzoeken, om te kijken of ze nog bij ons passen. Dat we er soms afstand van moeten nemen om ze opnieuw en weer anders te kunnen vertellen.

Wat bij alle verklaringen voor mijn alleen-zijn niet goed aanvoelde, was de gebruikelijke acceptatie van mijn eigen passiviteit. Steeds weer verbeeldde ik me dat me iets was ‘overkomen’. Maar zou het ook niet zo kunnen zijn dat ik gezocht had naar dit leven alleen? Of tenminste een deel van me, een deel waar ik niet graag naar kijk? Het deel dat bang is voor de pijn waarmee relaties onvermijdelijk gepaard gaan, dat de lange depressies wilde vermijden die na een mogelijk einde de kop zouden opsteken en dat de noodzakelijke compromissen, de wrijvingen van alledag, niet kon verdragen. Dat deel dus dat niet veel mensen dichtbij liet komen. Misschien leefde ik alleen omdat ik alleen wilde leven.

Maar kun je alleen, zonder een romantische relatie, werkelijk een goed leven leiden? Is onze behoefte aan contact te bevredigen met vriendschap? Hoe solide kan zo’n levensmodel zijn? En hoe ga je ermee om als op een gegeven moment je meeste vrienden een partner vinden en je het gevoel hebt ook met het alleen-zijn alleen te zijn? Met andere woorden, hoe leer je met je alleen-zijn te leven zonder dat het pijn doet, zonder jezelf voor te liegen? Dit waren vragen waarop ik geen antwoord had.

We gingen door met werken in de tuin tot het invallen van de winter. We rooiden de thuja’s, maakten grote delen van het stuk grond leeg en verdeelden het in gras- en bloemperken en in afgeschermde hoeken voor hoger gelegen bloembedden en fruitbomen. We hoogden de grond op en plantten aan de randen van het perceel geurende meidoorn, seringen, weigelia’s, krentenboompjes, roodbladige vlier, rode kerspruimen en ouderwetse boerenjasmijn. We stopten eindeloos veel bloembollen in de grond, wilde tulpen, dichtersnarcissen, buishyacinten, sneeuwklokjes, krokussen en winterakoniet, en we plantten nieskruid en kerstrozen, Kaukasische vergeet-mij-nietjes, grassen, varens, wilde venkel, weelderig woekerende reuzenlavendel, schaduwminnende pluimspirea en veel andere sterke perkplanten.

De inspanning deed me goed. Mensen, zo betoogt cultuurwetenschapper Robert Harrison in zijn boek Gardens, zijn niet geschapen om naar het voortrazen, de dood en het eindeloze lijden van hun bestaan te kijken. Ze leggen tuinen aan om rust te vinden in tijden van rusteloosheid. Juist omdat we zijn overgeleverd aan het bestaan, stelt Harrison, moeten we onze tuinen onderhouden. Om heilzame kracht in onszelf te ontdekken en ons mens-zijn te bewaren.¹⁵ Bij het onderhouden van een tuin is het onzeker wat de toekomst brengt, hoe het stuk land er over een paar maanden, jaren of decennia uit zal zien, of wat je plant en zaait zal gedijen en bloeien. Je legt de basis voor iets, begiet, mest, wiedt, je leert met tegenvallers te leven en los te laten. Tuinieren is niet alleen een uitdrukking maar ook een heel concrete daad van hoop.

Misschien is het uiteindelijk ook daarom dat we vriendschappen onderhouden, vooral als je een leven alleen leidt: om onze grip op de werkelijkheid niet te verliezen, om iets tegenover het tijdsgewricht en de om zich heen grijpende entropie te stellen, om de mogelijkheid van een morgen te creëren. Zijn vriendschappen niet ook een oefening in vertrouwen, in loslaten, in acceptatie? Helpen ze niet je de toekomst voor te stellen die je je tegenover de overweldigende werkelijkheid niet meer kunt voorstellen, of in ieder geval het gevoel niet te verliezen dat zo’n toekomst mogelijk is, en dat wat we doen telt, althans een beetje? Ik kon niet zeggen of ik dat geloofde – of er alleen in wilde geloven.

The Kindness of Strangers

Er bestaan verschillende vormen van trots. Enkele daarvan zijn heilzaam. Andere kunnen een nauwelijks te nemen hindernis zijn in je leven. Ik ben maar zelden trots op mijn werk, hoeveel moeite het me ook heeft gekost, hoever ik er ook mee ben gekomen. Mijn eigen teksten wil ik niet meer lezen wanneer ze zijn gepubliceerd, ten minste een paar jaar niet, tot ik het gevoel heb dat ze door iemand anders zijn geschreven, tot er zo veel tijd is verstreken dat ze in zekere zin echt door iemand anders geschreven zijn. Het lukt me bijna nooit echt trots te zijn op het leven dat ik heb opgebouwd, hoewel ik veel van de dingen die ik wilde bereiken, bereikt heb, hoewel ik weet hoe goed het zou zijn, niet in de laatste plaats als teken van dankbaarheid.

Anderzijds ken ik de negatieve vormen van trots, die je binnenhoudt, om andere mensen niet te laten zien hoe je je voelt. Moeilijkheden negeren. De blik naar voren richten en doorgaan. Je beheersen. Dat helpt om in moeilijke situaties het hoofd boven water te houden, dat maak ik mezelf tenminste wijs. Maar vroeg of laat wordt die zelfbeheersing een benauwende tweede huid. Het wordt moeilijk om toe te geven hoe je je voelt, je wordt er steeds beter in het te verdringen. En de dingen die je eigenlijk wel weet maar waar je niets van wilt weten, hopen zich op. Zo erg dat de druk die dat geeft pijnlijk wordt.

Ben ik te trots om te bekennen dat ik mijn leven alleen toch veel moeilijker vind dan ik denk? Dat ik er toch meer onder lijd dan ik toegeef en eigenlijk naar iets anders verlang? Met andere woorden, ben ik te trots om toe te geven dat ik me af en toe eenzaam voel?

Bij het bladeren in boeken die ik steeds opnieuw door mijn handen laat gaan, vind ik onderstreepte passages als ‘Vandaag, zo lijkt het hem, schrijft hij meer vanuit een vrije houding. […] Hij zegt dat zonder de eigendunk waarmee zulke onafhankelijkheidsverklaringen gepaard kunnen gaan en zonder de pose van bedroefdheid, waarmee men zijn eenzaamheid toegeeft.’¹⁶ Deze zinnen komen uit Roland Barthes’ autobiografische boek Roland Barthes door Roland Barthes. Ik moet ze lang geleden hebben onderstreept. Toch heb ik het gevoel dat ik ze voor de eerste keer lees.

Als ik Maggie Nelsons Bluets doorblader, haar beschouwingen over het einde van een liefdesaffaire en de aantrekkingskracht van de kleur blauw, valt mijn oog op de volgende zin, gemarkeerd in verbleekt neonroze: ‘Ik probeer al een tijd in mijn eenzaamheid waardigheid te vinden. Ik merk dat ik daar problemen mee heb.’¹⁷ Naast mijn markering staan drie uitroeptekens. Er moet een tijd geweest zijn dat ik me met Nelsons laconieke houding kon identificeren. Kan ik dat ook nu nog?

En uiteindelijk, bij een blik in Marguerite Duras’ essay Schrijven, over de eenzaamheid van schrijvers, lees ik: ‘Zodra de mens alleen is, verzinkt hij in redeloosheid. Ik geloof het volgende: ik geloof dat een op zichzelf aangewezen persoon altijd al is getekend door waanzin, omdat niets hem tegen een delirium beschermt.’¹⁸ Bij het lezen van deze regels klopt mijn hart wat sneller. Opeens opkomende golven van herkenning en tegelijkertijd opwellingen van weerstand. Zelfbeheersing, de blik naar voren.

Ik had eigenlijk geen zin om naar Zwitserland te gaan. Een hotel in Luzern had me uitgenodigd voor een schrijversverblijf van drie weken. Na enig nadenken had ik ja gezegd. Ik had tijd nodig om te schrijven, kende de omgeving van het Vierwoudstrekenmeer nog niet, en het idee de sombere Berlijnse januarimaand te kunnen ontvluchten had iets aantrekkelijks. Maar nu voelde ik er niets meer voor. Ik had geen zin in mensen en zelfs niet om de deur uit te gaan.

Het idee van een schrijversverblijf had me onder andere aantrekkelijk geleken omdat ik een paar maanden daarvoor Anita Brookners roman Hotel du Lac had gelezen en dat was een van mijn lievelingsboeken geworden. Een Britse vriend van me had dezelfde ervaring en in onze gesprekken kwamen we steeds weer terug op dat boek uit de vroege jaren tachtig. De in Londen wonende hoofdpersoon, Edith Hope, schrijfster van liefdesromans, wordt door haar vriendinnen voor onbepaalde tijd naar een elegant, ouderwets hotel aan het Meer van Genève gestuurd om een einde te maken aan haar riskante en onbetamelijke affaire met een getrouwde man. Dit verrassende boek, dat indruist tegen alle gebruikelijke romantische verhalen, draait om de confrontatie van Edith met haar sociale status als alleenstaande vrouw van tegen de veertig. Ik kon niet zeggen waarom ik als gay man deze roman zo geweldig vond. Waarschijnlijk omdat hij zo’n duistere kern heeft en er op fijnzinnige en humorvolle wijze wordt nagedacht over de complexe uitsluiting in een maatschappij waarin het huwelijk de basis is. Ondanks al haar krachteloze en treurige bekentenissen is Edith een buitengewoon sterke vrouw. Het lukt haar, in een maatschappij die haar nauwelijks bewegingsvrijheid geeft, een heel eigen ruimte te vinden om haar talenten te ontwikkelen. Ik vond dat inspirerend. En steeds weer moest ik denken aan Ediths verblijf in dat elegante hotel aan het grote Zwitserse meer, aan de met sneeuw bedekte bergen aan de horizon.

Ik heb altijd van Zwitserland gehouden. Voor mijn werk ga ik één of twee keer per jaar naar Zürich. In Genève heb ik delen van mijn tweede boek geschreven. Ik heb met David, mijn vroegere partner, een zomer in Lausanne doorgebracht. Iemand anders had me een paar jaar later uitgenodigd in Sankt Moritz, waar we door de sneeuw stapten, op weg naar een etentje bij een kunstverzamelaar in wiens woonkamer de grootste Basquiat hing die ik ooit had gezien. Ik ben in Basel geweest om over de kunstbeurs te schrijven en in Wallis om voor te lezen op een literatuurfestival.

Soms leek het land op de tv-reclames uit de jaren tachtig die ik als kind zo mooi vond. Alles maakt een schone indruk, is op een juiste manier vooruitstrevend en heeft de glans van een goed georganiseerde, vanzelfsprekende welvaart. Zo kwam het op me over, hoewel het me duidelijk was dat ik het land daarmee op een ontoelaatbare manier idealiseerde.

Ik had moeten weten dat ik het moeilijk zou vinden aan dit verblijf te beginnen omdat ik me in deze tijd van het jaar zelden goed voel. Een paar weken eerder was het weer begonnen, het gevoel dat me regelmatig aan het einde van het jaar overvalt. Het komt tevoorschijn wanneer de dagen zo kort worden dat ik uiterlijk om drie uur van mijn schrijftafel moet opstaan om op mijn rondje door het park nog wat daglicht mee te pikken. Wanneer de winter zich aankondigt, mijn verjaardag vlak voor kerst dichterbij komt, het feest zelf, de jaarwisseling, de daaropvolgende donkere maanden waar geen eind aan lijkt te komen. In die tijd voel ik het sterkst dat ik alleen leef.

Het begint met een vaag gevoel, met een zekere onrust in mijn lichaam, met een drang die ik niet kan benoemen, een verlangen waarvan ik niet weet waar het heen wil. Als ik het voel, ga ik nog harder werken, langer dan normaal in de stad wandelen, vaker naar een concert, een balletvoorstelling of de bioscoop, begin ik aan een dikke roman die ik niet uitlees, zoek de perfecte kerstcadeautjes voor mijn petekinderen, maak sinaasappel-, mandarijnen- of Meyer-citroenjam om cadeau te doen, bak panettone en kerststol voor mijn vrienden en eet er zelf meer van dan de bedoeling is. Een paar jaar zette ik de kerstboom al op in de adventtijd. Ik tuigde hem obsessief op met flonkerende ballen en versiersels, net zo lang tot hij eruitzag als zo’n chique Parijse jurk zoals je die wel ziet op de schilderijen van John Singer Sargent of James Tissot. Nu staan de dozen met kerstversiering opgestapeld in het rommelhok.

Soms helpen die extra bezigheden, maar op andere momenten krijgen ze iets dwangmatigs, iets manisch. Ze dreigen om te slaan in een psychische toestand die op zich nog geen depressie is maar er wel een inleidt, en die als ik niet oppas zo dominant kan worden dat hij weken of maanden mijn leven bepaalt. In zo’n fase voelt alles plotseling ongeloofwaardig aan. Het zelfbedrog waarmee ik het grootste deel van het jaar mijn hoofd boven water houd, brokkelt af. Het moedwillig vergeten, waarop het leven van de meesten van ons berust, schiet tekort. Ik kan het niet beter beschrijven. Het voelt aan als het verlies van een belangrijk droombeeld. Ik geloof niet langer dat het leven zoals ik dat leef, alleen leef, een goed leven is.

De droom van een goed leven is meer dan een individuele fantasie. Het is een collectieve constructie waar velen van ons aan meedoen, een fictie die steeds weer opnieuw in scène wordt gezet en opgevoerd, door onszelf, door de mensen van wie we houden, door ons allemaal. Zelfs als je bewust probeert je ervan los te maken, word je elke dag opnieuw geconfronteerd met de sporen die ze in je binnenste heeft achtergelaten. Een deel van die fictie bestaat uit een complex, onrealistisch idee van welvaart: het geloof dat we met ons werk een goed inkomen kunnen verdienen en dat ieder van ons met de nodige inzet een zekere voorspoed kan bereiken. Andere aspecten, zoals een goed functionerende liefdesrelatie en het stichten van een gezin, zijn nog belangrijker, vooral omdat we ze minder vaak ter discussie stellen, omdat ze nog vanzelfsprekender bij de genetica van ons sociale leven horen.