MAAK HET MOOI

Van dezelfde auteur verscheen onder meer:

De zomerval

My generation

Onze dagen | Het ongeluk

Zo gaan die dingen

Eindelijk de zee

Echt iets voor jou

Verdwenen tijd

Herfst in het oosten

Perfecte stilte

Kleur van geluk

Wat is precies de bedoeling?

Het eerste licht boven de stad

Als de winter voorbij is

Waaitaal

Hoe alles moest beginnen

Olifant van zeep

Als je de stilte ziet

Thomas Verbogt

Maak het mooi

Nieuw Amsterdam

Deze uitgave is tot stand gekomen met steun
van de Gemeente Nijmegen

© Thomas Verbogt 2022

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Foto omslag © Esther Lutgendorff

Foto auteur © Bob Bronshoff

NUR 301

ISBN 9789046830321

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2022, met ISBN 978 90 468 3031 4

Voor J

I’m here to tell you the tide will never stop coming in.
I’m here to tell you whatever you build will be ruined,
so make it beautiful.

Hala Alyan, ‘Spoiler’

Een

Kijken in de tijd

Een herfstdag, natuurlijk een herfstdag, ik loop door Nijmegen, door de oude Lange Hezelstraat, ik weet wat er gaat gebeuren, wat alleen maar gebeurt omdat ik het weet maar ik stel het nog even uit. Natuurlijk loop ik hier even met mijn vader, minstens een paar seconden. Ik zeg, ik wil graag zeggen: ‘Wat voorbijgaat, is nog gaande, dus niet voorbij.’ Hij is het met me eens: veel blijft maar voorbijgaan zonder ooit voorbij te zijn. Bijna niets eindigt ooit echt.

Dan is hij weer verdwenen in wat hem na zijn dood overkwam, zijn tijd is niet voorbij, hij ook niet, het zal niet gebeuren. Ik weet dat zonder te weten hoe ik dat weet. Niet van alles wat je weet hoef je te weten hoe dat komt.

Hoe lang geleden is het dat ik hier Jana zag staan, toevallig? Ik zag haar op haar rug, ze stond voor een etalage van een kleine winkel met curiosa. Aan haar rug was haar aandacht te zien. Als ik haar zou begroeten, kon ik er niet onderuit te bekennen dat ik niet wist hoe ik het moest doen met haar zusje, met Nienke, maar dat het aan mij lag, dat ik me met veel in het leven geen raad wist. Grote woorden! Veel in het leven.

Ik kan kijken in de tijd, niet altijd, wel vaak. Even stilstaan en een kant kiezen, een richting, heen en terug.

Het is een herfstdag waarin wat van de zomer is overgebleven, ik kijk door de straten heen, door de binnenstad heen, naar een buitenwijk, ja, daar. Na mijn eerste jaren Graafseweg, hartje stad, daar, naar de rand toe, de bossen, de nieuwbouwwijk, gewoon maar kijken is het, richten, rust nemen en daar sta ik, klaar om te worden gefotografeerd.

Het is een zondag in juni, 1960, zeven jaar ben ik, een zonnige dag, warm, van die slappe warmte, bijna zomer. Ik doe mijn eerste heilige communie en heb daarom een keurige lange broek aan, een grijze, met een scherpe vouw, ook een nieuw jasje, blauw, en een lichtblauw overhemd dat kriegel jeukt in mijn nek. Kleren waarin je opgesloten zit, waarmee een nieuwe fase in je leven begint. Mijn moeder noemt ze nette kleren. Mijn iets te grote schoenen zijn zo nieuw dat ik er bijna niet op durf te lopen.

Ik geloof dat ik toen voor het eerst woedend werd of begreep wat dat was, woedend zijn, ik schrok ervan, een klap in mijn gezicht. Omdat ik bang was. Bang voor hoe ik mezelf zag, over mezelf dacht. Weerzin was het, haast grenzend aan haat. Dat kwam niet alleen door die kleren, hoewel die te maken hadden met een bestaan waarvan ik ver weg wilde zijn. Mijn angst was de angst dat die woede gewoon bij het leven hoorde waarin ik nu een nieuwe stap zette, een stap waarvoor ik niet gekozen had, maar die moest, die van me verwacht werd. Ook angst voor verwachtingen was het. Dat je de hele tijd besefte wat er van je verwacht werd. Je was nog steeds kind, maar nu een kind dat moest begrijpen dat het menens was met het leven, dat leven zoiets was als tegen de stroom in zwemmen.

‘Je bent een plaatje,’ roept tante Mia, de zeer Limburgse zus van mijn moeder die haar helpt deze feestdag perfect te laten verlopen. Paar weken geleden was ze er ook al om mijn moeder, tegen haar zin, bij te staan bij het uitzoeken van een servies, haar eerste ‘echte servies’ noemt ze het. Ze is tien jaar met mijn vader getrouwd, maar een servies was er nog niet van gekomen, waarschijnlijk hadden ze duizend andere dingen aan hun hoofd. Het heeft een romige kleur met blauwe accenten, bloemen die in bermen van landwegen te vinden zijn, in het diepe zuiden van het land waar ze opgroeide.

‘Ga daar maar staan,’ zegt tante Mia, de daadkracht spat zangerig uit haar stem. Ze wijst naar het midden van de kleine achtertuin. De twee waslijnen hangen er vandaag niet. Op de paal aan het einde van de tuin waaraan die bevestigd moeten worden, hangt nu een krans van witte kunstrozen. Mijn moeder lachte enthousiast toen we in dit huis kwamen wonen en zij die dunne paal zag, van boven V-vormig. Ze klapte in haar handen. Op onze bovenwoning moest ze de was binnen droog zien te krijgen. Die kunstrozen heeft mijn moeder niet opgehangen, daarvoor houdt ze te veel van bloemen, vooral wilde.

Ik vond mijn moeder altijd jong, veel jonger dan de moeders van de jongens die ik van school kende, ik was trots op haar, op haar onbekommerdheid, haar lach. Maar de eerste dag in het nieuwe huis aan de Hengstdalseweg was ze nog jonger, een iets ouder kind dan ik, haar zoon. Haar kinderlijk enthousiasme deelde ik niet. Ik was graag op de bovenwoning gebleven, de kleine etage hoog in het huis op de Graafseweg met de grote ramen. Alles wat mijn ouders hadden, paste er precies in, je kon je er niet omdraaien zonder iets aan te raken.

De wereld hier was veel te groot voor me, en veel te gloedloos nieuw, veel te braaf geordend. De verhuizers brachten de dozen naar binnen en ik liep over het smalle, zanderige paadje langs de achtertuinen, die allemaal keurig omgespit waren, klaar voor de keurige inrichting van de nieuwkomers, de jonge ouders die eindelijk weg mochten uit de grauwe naoorlogse jaren en met hun frisse kinderen begonnen aan een andere toekomst dan de hunne destijds.

‘En wie ben jij dan?’ De welluidende hartelijke stem van een vrouw die ik nog nooit gezien had, een buurvrouw van twee huizen verder, ze was groot en had rode wangen waarop flinterdunne adertjes zichtbaar waren, en een opvallende donkere bril, maar ik zag meteen dat ze niet vroeg wie ik was om maar iets te vragen, zoals de meeste volwassenen deden. Ik trok haar aandacht, het jongetje dat langs de omgespitte tuintjes liep en af en toe met een hand voorzichtig aan de gladde donkere aarde voelde, want die zag er wel glad uit, maar voelde die ook zo? Ik vroeg me op dat moment echt af wie ik was, wie ik kon zeggen wie ik was. Als ik door de geïllustreerde tijdschriften bij ons thuis bladerde, kon ik foto’s uit films lang bestuderen. Voor de meeste films was ik veel te jong, maar ik probeerde iets te begrijpen van wat het verhaal van die foto’s was. Ik keek op tegen de zwijgend kijkende mannen in kamers waar iets gebeurde wat me ontging, terwijl ik wel vermoedde dat het gevaarlijk was of opwindend, het had vaak te maken met een vrouw die wat met haar kleren aan het doen was, er interessant aan zat te frunniken. Ik was zo’n zwijgend kijkende man, nog lang nadat ik het tijdschrift had weggelegd. Leek me een manier van leven, zwijgend aanwezig zijn. Je was het niet zomaar, iemand die zwijgend aanwezig was, je koos ervoor. Zo zei je meer dan je kon zeggen.

Paniek voelde ik daar bij de nieuwe tuin van de nieuwe buurvrouw, wat kon ik zeggen? Wat zei het haar als ik alleen mijn naam noemde en dat ik twee huizen verder woonde, dáár. Hoe moest ik bij haar horen? Daar ging het om, anders vroeg ze niet wat ze zojuist vroeg: en wie ben jij dan? De nieuwe straat verbond ons, de wijk waarin het nog naar cement en hout rook. Ik wist zeker dat ik die vraag nog vaak zou horen. Misschien was die vraag mijn leven wel, was je de hele dag bezig die vraag te beantwoorden. Het was een vraag met zwaarte. Niet dat ik er bang voor was, maar ik zag op tegen de hinder ervan: en wie ben jij dan? Antwoord je wie je bent of denkt of hoopt te zijn of wie de ander wil dat je bent? Ik zeg het in de woorden van nu, alles zeg ik in die woorden nu, ze liggen gewoon voor het oprapen, en al die momenten liggen ernaast. Als ik aan die dagen denk, zijn ze verre van voorbij. Aan verdwenen dagen kun je niet denken, behalve als je je iets wilt herinneren wat zich niet herinneren laat omdat het te onbeduidend was.

De vraag die de buurvrouw stelde, was zo veelomvattend dat ik er een tijdje in wilde ronddwalen. Misschien ging ik daar lang over doen, zwijgend natuurlijk. Er was iets begonnen.

Het fototoestel van tante Mia is een zwart, gehavend doosje, Agfa. Ze laat zich in een dansende beweging op haar knieën zakken om de foto te maken. Ze heeft een strakke lichtgele jurk aan. Alles wat hier gebeurt en nog gaat gebeuren, wil ik niet. Ik moet aan iets anders denken. Dat moet ik bijna altijd. Daar wil ik meestal zijn, ergens ánders, in de bossen aan onze kant van de stad, in een kleine boot waarmee ik door alle rivieren van de wereld vaar en soms de zee op ga. Als ik onder water wil, is dat geen punt. Onder water overbrug ik afstanden makkelijker en sneller. Daar zie ik vissen die alleen in dromen bestaan, en handen die ik kan vastpakken, een gezonken schip met een schat. De smalle straten in de benedenstad kunnen ook iets anders zijn, die geheimzinnige knusheid. De bloedrode ballon die ik als jongetje boven de huizen zag ook. Een bewegende wereld weg van onze kleine wereld. Ik zweef voorwaarts, almaar voorwaarts. Bij alles wat ik meemaakte, bedacht ik iets waardoor het anders werd. Ik wilde dat alles een verhaal was dat alleen ik kon vertellen.

Mijn ouders voedden me zo op dat het altijd kan, aan iets anders denken, in dat verhaal zijn, al hadden ze geen idee wat dat was: ‘Onze Tom is een dromer.’ Die woorden bevallen me, want je kunt ook dromen als je niet slaapt, die dromen maak je zelf. Over een neefje hoorde ik zijn moeder tegen de mijne zeggen: ‘Hij is een slimmerikje.’ Liever een dromer dan dat, ik wist het zeker, nog. Ik snapte natuurlijk wel dat alles voor een slimmerikje makkelijker was, maar als ik het woord slimmerikje een paar keer uitsprak kon me dat niet zo veel meer schelen.

Mijn moeder zegt vaak: ‘Je wilt zeker dat we je laten.’ Soms denk ik dat het haar geruststelt dat te zeggen. Haar zoon is afwezig of vreemd en veel te gevoelig voor alles, maar dat is tenminste duidelijk, ergens anders willen zijn, gelaten worden. Het is alsof ze iets geeft wat ze graag wil geven.

Ik houd van onweer

Tante Mia zegt: ‘Je moet vrolijk kijken.’

Ik kijk naar rechts. In de tuin van twee huizen verder, het huis van de vrouw die vroeg wie ik was, staat een meisje dat ik dagelijks zie. Ze is van mijn leeftijd en kijkt altijd bedroefd. Nu heeft ze een wit jurkje aan. Ze wordt ook gefotografeerd, ik kan niet zien door wie, maar wel dat het gebeurt, want zo kijkt ze, ze probeert ook vrolijk te kijken.

‘Ja, zo blijven kijken!’ roept tante Mia. Haar Limburgse accent vind ik lastig, ik schaam me ervoor, helemaal als ze hard praat.

Boven de keuken is het raam van mijn kamer. Ik heb mijn beer voor het raam gezet. Ik kreeg die van mijn grootvader toen ik nog niet kon weten dat ik die kreeg, ik lag nog in de wieg. Sindsdien is de beer altijd bij me geweest, ik neem hem ook mee naar later. Ik vind het niet kinderachtig, al zouden anderen kunnen zeggen dat het wel zo is. Ook de beer gaat een ander leven in. Daarom staat hij daar. Om te zien hoe het min of meer gebeurt. Ook namens mij staat hij daar.

‘Hè! Nu kijk je weer anders.’

‘Laat hem toch,’ zegt mijn vader.

Vandaag laat niemand me, ik weet het zeker. Net zoals ik zeker weet dat ik dit soort dagen moet zien te vermijden, dat die onbelangrijk zijn. In de kerk tijdens de feestelijke mis ben ik van het begin tot het einde in staat geweest aan iets anders te denken. De ballon die, trots en bloedrood, hoger ging dan de brave wolken boven deze stad. We gingen op weg naar een groen landschap met aan de rand een laag wit huis waaruit een lied klonk dat ik pas op de radio hoorde en dat ik zo raar vond dat ik de woorden na twee keer luisteren onthield: ‘Itsy Bitsy Teenie Weenie Yellow Polka Dot Bikini’. De nieuwe wereld waarvan ik weet had, de wereld van het groene landschap en het witte huis, had de taal van dat lied.

Geen idee hoe ik mijn eerste heilige communie gedaan heb, ja, met mijn tong beschaafd uit mijn mond voor de pastoor knielen, met strak gesloten ogen, ‘eerbiedig’, maar dat weet ik omdat we het de week ervoor gerepeteerd hebben, toen een onbarmhartig, zeker twintig minuten durend onweer de kerk wild en gretig aan flarden leek te scheuren. Ik houd van onweer, maar vanaf die dag in mei nog meer. Mei, de lentemaand die mijn moeder de Mariamaand noemt. Ze zegt dat Maria voor ons zorgt. Ze is niet voor niets de moeder van God. Ik vind dat ingewikkeld: Jezus is de zoon van God, Maria is de moeder van Jezus, maar ook van God, dus dan zou ze de oma van Jezus zijn en met God getrouwd, als in die kringen getrouwd wordt tenminste. Mijn vader zegt dat we allemaal God zijn, alle mensen bij elkaar, mensen ‘van goede wil’.

‘Wat is van goede wil?’

‘Als je het goede wilt in je leven en in de levens van de mensen om je heen.’

Ik wilde vragen hoe je dat doet als je dat wilt, maar ik wist toen niet hoe ik die vraag moest stellen, wat de woorden voor die vraag waren. Wel snapte ik dat ik zo veel mogelijk woorden wilde kennen, want dan pas kon ik alles begrijpen wat ik wilde, wat heus niet alles hoefde te zijn, maar bijvoorbeeld die goede wil interesseerde me.

Vlak voor Kerstmis kwam pastoor Hazeldonk op school voor de voorbereidingen op de eerste heilige communie. Die woorden waren voor zijn komst al zo vaak uitgesproken, eerste heilige communie, dat ik er niet meer zo goed tegen kon. Ik vond het bovendien ook zo veel, de aangekondigde gebeurtenis, een hoogtepunt in het leven van het rooms-katholieke kind, werd er zo vol van.

Tijdens de lessen van de pastoor merkte ik dat ik al hoorde wat er werd gezegd, voordat, in dit geval, de pastoor het had gezegd. Het was een kwestie van concentratie. Hij begon met bijvoorbeeld: ‘Geloof…’ Hij keek naar buiten, nam een diepe trek van zijn grote sigaar en dan wist ik wat er ging komen, althans ongeveer: ‘Geloof is een moeilijk woord. Ik kan jullie niet zeggen wat het is, jullie moeten het zelf ervaren. Ik kan alleen zeggen wat geloof voor mij is.’ En dat zei hij dan ook, min of meer.

Het was niet bij iedere zin, maar wel vaak. Ik vond het niet belangrijk dat ik me bewust was van die eigenschap, maar ik wist wel dat ik daardoor met veel mensen niet per se iets te maken wilde hebben. Veel wordt gezegd wat echt niet gezegd hoeft te worden of wat ik niet hoef te horen, want ik heb het al gehoord. Misschien besefte ik dat ook omdat ik het liefst alleen ben.

De pastoor was een grote intimiderende man. Zijn toog had heel wat lichaamsgeur gearchiveerd. Hij sprak luid, alsof we ver bij hem vandaan zaten, maar waarschijnlijk was dat symbolisch. Wat hem betreft mochten we best nog wat verder van hem vandaan zijn, zodat hij niet in de gaten hoefde te hebben dat wij bestonden. Hij had de pest aan kinderen en dat hij zich toch met ons bezighield was alleen maar een opgelegde investering in de toekomst.

Hij begon zijn eerste les met de vraag of we wisten wat we met Kerstmis vierden. Voor zo’n vraag schaam ik me. Toen iemand zei dat het de geboorte van Jezus was, legde hij uit wat daaraan voorafging, want niemand wordt natuurlijk uit het niets geboren, hoewel: bij Jezus was dat niet helemaal helder.

Een hulpmiddel bij zijn les was een met groen vilt bekleed bord waarop plaatjes aan te brengen waren. Uit een rode doos pakte hij een afbeelding van Maria die zat te borduren, en die sloeg hij met de vlakke hand op het groene vilt, een petsend geluid: ‘Ziehier, Maria.’ Schuin achter haar bracht hij een fornuis aan: ‘Ziehier, Maria zit in haar keuken te borduren.’ Vervolgens kwam er een raam naast Maria, een open raam, en op de donkerbruine vensterbank zat een duif met schrandere oogjes. De pastoor pakte nu een aanwijsstok die hij tegen de duif prikte: ‘Ziehier, de Heilige Geest.’ Hij zweeg even, keek aandachtig naar het tafereel dat hij tot stand had gebracht en zei toen: ‘Op dat moment wist Maria dat ze zwanger was van Jezus.’ In de klas ontstond enige onrust. Willy van der Zanden uit het Rooie Dorp, een oude, gehavende wijk in het oosten van de stad, had een paar speelkwartieren geleden, over zijn woorden struikelend, hard gefluisterd hoe een vrouw zwanger werd. Dat kwam door een man en er kwam vreemd vocht uit zijn piemel aan te pas. Zijn oudere zus had hem dat verteld, maar die uitleg was nog niet ingedaald, want veel verder dan het vreemde vocht kwam hij niet. Dat hoefde ook niet, het ging om een gang van zaken waarvan we echt in fases kennis moesten nemen, want alles in dit proces was hoogst enerverend.

‘Een duif! Dat kan niet!’ hoorde ik Willy van der Zanden weer zo hard fluisteren als hij ons de voortplanting uit de doeken had gedaan. De pastoor had het niet in de gaten, hij was al bij Kerstmis beland.

Tot diep in het voorjaar keerde hij onregelmatig maar vaak genoeg terug. In de buurt van Pasen was het Laatste Avondmaal de gebeurtenis waar het allemaal om draaide, en wat daar gebeurde ‘gebeurt iedere keer weer opnieuw als jullie in de kerk bij de Heilige Mis zijn, jullie eten het lichaam van Jezus, van Christus’.

Hij wist meer dan wij, pastoor Hazeldonk, daarom zaten we ook op school en hij niet meer, maar ik voelde in me vretend verzet tegen zijn autoriteit. Wat hij weet, wil ik ook weten en als hij dat weet, waarom zweept hij dat dan over ons heen?

En na al die lessen zit ik voor hem, op mijn knieën, mijn tong uit mijn mond, mijn ogen gesloten. Zo ver ben ik gekomen. ‘Itsy Bitsy Teenie Weenie Yellow Polka Dot Bikini’.

Ik ben er weer, uit de mand onder de ballon gestapt, als ik op weg naar huis loop, de hand van mijn vader op mijn rechterschouder. Mijn moeder is al thuis, klaar om de familie te ontvangen met koffie en vlaai, een woord dat ik nauwelijks verdraag, zo’n flappend woord. Het nieuwe servies staat uitgestald. Er wordt over gepraat.

‘Zo, een nieuw servies, Annie.’

‘Het is mijn eerste echte.’

‘Ja, waar een communiefeest niet goed voor is.’

Dat is het woord dat nieuw is in mijn leven, communiefeest. Hier in huis ben ik er het middelpunt van, in mijn schurend nieuwe nette kleren.

Mijn oma, de moeder van mijn vader, is de eerste die me een cadeau geeft. De moeder van mijn moeder woont diep dement in een inrichting bij Den Bosch, haar man is een paar jaar daarvoor gestorven, ik herinner me niets van hem. Waar de vader van mijn vader is, geen idee. Hij is een van de zachtste mensen die ik ken, onverstoorbaar met een kleine pijp, liefhebber van gebakken spek en dagelijks een paar borrels, uit het zicht van zijn vrouw. Altijd als hij me ziet stopt hij me wat geld toe, wat niemand mag merken.

Mijn oma geeft me een horloge, mijn eerste, met nachtblauwe wijzerplaat, zilverkleurige cijfers, zwart leren bandje.

‘Kun je fijn zien hoe laat het is.’ Ze is niet de hartelijkheid zelf, maar dit meent ze, fijn zien hoe laat het is.

Dat cadeau is zo opwindend dat wat de rest van de familie me geeft nauwelijks tot me doordringt. Ik ben trouwens al snel bijzaak, het communiefeest is voor hen aanleiding om weer eens bij elkaar te komen. Ik ben er wel, maar ook weer niet, en daar heb ik geen moeite mee, integendeel, ik voel opluchting, vrijheid.

Het anderste meisje

Begin van de middag, het is nog slapper warm dan de ochtend. Ik sta in de achtertuin, de familie zit binnen, de tuindeuren staan open, hun woorden klinken als een onrustige zwerm vogels, ik sta op de plek waar ik vanochtend een plaatje was zonder vrolijk te kunnen kijken. Ik zie het buurmeisje ook in de tuin, ze speelt met andere kinderen die allemaal witte kleren aanhebben. Misschien zijn daar in huis een paar communiefeesten tegelijkertijd aan de gang. Ik ben er niet jaloers op, één communiefeest is meer dan genoeg.

Ik kijk op mijn horloge, spontaan als iemand die wil weten hoe laat het is, wat je nooit zomaar wilt weten. Zojuist keek ik er natuurlijk ook een paar keer op, maar dat was meer om te beseffen dat ik het kon, dat ik een horloge had. Het is tien over half twee en ik ben ervan overtuigd dat dit een tijdstip is dat ik moet zien te vermijden, levenslang. Ik wil mijn jasje uitdoen, maar dat mag niet: een communicant doet dat niet. Misschien als ik uit het zicht ben, weg uit de tuin, ik loop het paadje op, het paadje achter de huizen, ineens wordt de middag ruimer en is alles voor me eindeloos, langs de fietsenschuurtjes, langs de oude tuinen achter de huizen in de Beukstraat, de Beukstraat door waar het licht altijd wat bleker is dan bij ons in de straat, de Berg en Dalseweg oversteken, het schoolgebouw passeren en dan is er het uitzicht waar ik doorheen dwaal als ik vanuit het klaslokaal naar buiten kijk, glooiend, begrensd door de Kopse Hof, een vlakte aan de rand van de stad waar wat lage noodwoningen bij elkaar staan, bewoond door mensen over wie met angst en walging wordt gesproken, een losgeslagen zootje, dieven, ‘smerige zigeuners’, vechtersbazen, vrouwen die het met iedereen doen. Een van de jongens die daar woont, zit bij mij in de klas, Harry Meier. Hij is groot en rood en zwetend en heeft kleren aan die te krap zitten, hij wordt haast iedere dag de klas uit gestuurd, hij heeft eens een ruit in een deur kapot geschopt, we zijn bang voor hem, niet uit ontzag, het is andere angst, de ergste angst die er bestaat, voor iets wat niet te begrijpen is, waarover je nauwelijks wat kunt zeggen.

Het is stil, zondagmiddag, in deze stad gebeurt er op zondagmiddagen niets, en dat niets sluipt doelloos door de straten, het mengt zich in de geuren van de trottoirs, in de bewegingen van de bomen, ja, kinderen doen hun eerste heilige communie, maar dat is niet op iedere zondag, de pastoor kan niet aan de gang blijven, het is niet iedere dag feest.

In die lege stilte loop ik de helling op, langzaam alsof ik zeker weet dat er dadelijk iets gebeurt wat alles, álles anders maakt en me meeneemt naar een verte, naar de cowboys in Amerika bijvoorbeeld. Zeker een keer per week zie ik die op de Duitse televisie, ze zijn altijd in gevecht of te paard op weg daarheen, uit het televisietoestel komt de damp van kruit en zweterige warmte en stof en vaak ook bloed en paarden natuurlijk. Of naar Caterina Valente, die ik soms hoor zingen op de radio en die mijn vader zo leuk vindt – dat zegt hij, leuk. Mijn moeder lacht dan zogenaamd vermoeid geïrriteerd. Als je zo heet, Caterina Valente, moet alles goed zijn.

Ik adem mijn verwachtingen diep in en voel tranen in mijn ogen, even maar, en dan is er de vreugde want ik weet zeker dat het waar is wat ik allemaal denk. Het gebeurt toch niet zomaar dat je dat denkt.

Ik kan het pad volgen dat uitkomt achter de Sint Maartenskliniek, of over het veld omhooglopen, ook al waarschuwt iedereen dat je niet te ver moet gaan, want daar woont het stinkende tuig. Ineens denk ik aan de jongen die daarvandaan komt, Harry Meier. Hij moet vandaag toch ook zijn eerste heilige communie gedaan hebben? Ik zag hem niet in de kerk, maar ik heb niemand gezien, want ik hing onder een ballon. Daar moet het ook feest zijn, daar in de lage, kleine huizen.

Het ruikt naar brand, naar rook. Als ik in de richting loop van waaruit die rook komt, zie ik dat het bij de noodwoningen is. Mannen gooien hout op een vuur. Om hen heen staan kinderen, een van hen houdt met gestrekt been een bal hoog. Waarom ik naar het tafereel blijf kijken, weet ik niet, maar blijkbaar doe ik dat geconcentreerd, want naast me hoor ik ineens stemmen, het zijn vijf jongens, ouder dan ik, ze komen van de noodwoningen, dat zie ik aan hun kleren. De langste loopt naar me toe, zijn haar is strak naar achteren gekamd, het kan bijna niet strakker, de anderen blijven staan, ze lachen. Hij pakt me ruw vast aan mijn onderarm.

‘Mooi jasje,’ zegt hij. ‘Dat vind je zelf ook, mooi jasje.’

Ik knik.

‘Een veel te mooi jasje.’

Ik duw zijn hand van mijn arm weg.

‘Zeg, wat krijgen we nou? Gaan we brutaal doen?!’

Hij ruikt naar rook, hij heeft ook bij het vuur gestaan. Hij buigt naar voren, brengt zijn hoofd bijna tegen het mijne: ‘We gaan dat jasje snel uitdoen, dat mooie jasje, heel snel.’

Het is alsof ook de huid van zijn voorhoofd iets naar achteren wordt getrokken door dat haar. Ik schud mijn hoofd, denk aan mijn moeder. We lopen samen de C&A uit, het is een zonnige middag, we gaan ijs eten, mijn moeder is vrolijk als altijd. ‘Nu ben je een meneer,’ zegt ze. ‘Mijn eigen bovenstebeste meneer.’

‘Doe uit, dat jasje!’

De jongens achter hem lachen nu harder, van dat joelende lachen dat uit hun grote monden schuurt.

Weer schud ik mijn hoofd.

Hij duwt me nu hard omver en draait zich dan om naar de anderen: ‘We gaan de kleren van die klootzak uittrekken.’

Alles gaat nu heel vlug, een van de jongens heeft zijn voet op mijn borst gezet, een ander trekt mijn rechterschoen uit en dan ineens een stem van verder weg: ‘Gradje, laat die gozer godverdomme met rust! Ik ken hem! Gradje, je moet stoppen!’ Het kost me moeite naar rechts te kijken, daar komt de stem vandaan, ja, ik zie Harry Meier staan, hij heeft een zwart pak aan, natuurlijk te krap, en een gele stropdas om, hij heeft zijn handen in zijn zakken, hij lijkt veel groter dan ik hem ken, ouder ook. De voet gaat van mijn borst, één schoen is uit, ze zijn ook veel te groot, die schoenen. Ik wil opstaan, maar het is net of de aanwezigheid van de jongens dat verhindert, ze staan nog steeds om me heen, ik hoor weer de stem van Harry Meier, maar niet wat hij zegt. Ik ben banger dan zojuist, want als ze niet doen wat Harry Meier roept, kan alles alleen maar erger worden. Ik heb het nu zo warm dat ik wel kan schreeuwen, maar dat moet ik niet doen, want dat kan me duur komen te staan.

‘Flikker op,’ roept de eerste jongen. ‘Flikker heel gauw op, vieze, smerige brillenjood!’

Ik rol bij ze vandaan en sta op terwijl ik ín die beweging al begin te rennen. Een van de jongens gooit mijn schoen achter me aan, rakelings langs mijn oor. Als ik buk om die te pakken, voel ik dat alles in mijn lichaam veel te vol wordt, ik zweet ontzettend. Ik ren verder en als ik omkijk om te zien of ze niet achter me aankomen, struikel ik en val, nog net niet op een steen, maar daarnaast waar hondenpoep ligt, ik voel die in mijn gezicht, onder mijn kin, de geur is scherp, ik moet meteen overgeven, maar houd het in, het kan niet hier.

De jongens lopen terug naar hun huizen, naar het vuur. Harry Meier heeft me gered. Hij heeft net als ik het lichaam van Jezus gegeten. Dat schept een band, bleek zojuist wel. Wat zeg ik tegen hem als ik hem weer op school tegenkom?

Ineens zie ik mijn horloge, mijn cadeau, het is bijna drie uur, ik moet terug naar huis, naar het communiefeest, maar dat kan zo niet. Ik trek mijn jasje uit en hang het over mijn hoofd, als een te dikke capuchon, en zo steek ik de Berg en Dalseweg weer over, haastig, met grote stappen. In de Beukstraat loop ik het pad in achter de huizen van de Berg en Dalseweg en de huizen aan de andere kant, de Abeelstraat, het ligt iets lager dan de weg. Ik weet niet waarom, misschien zoek ik beschutting of een oplossing, wat vaak hetzelfde is. Halverwege het pad zie ik een regenton bij een huis dat er stil uitziet. Daar moet ik heen, ik moet mijn gezicht wassen, mijn nek, ik ben het middelpunt van het communiefeest. De aanblik van een regenton bij een stil huis lucht me op, van die opluchting die een paar tranen veroorzaakt: alles wordt eenvoudig.

Ik was mijn gezicht, het water ruikt een beetje brak maar dat maakt niets uit, het is het beste water dat er bestaat. Cowboys wassen hun gezicht ook met zulk water. Ik probeer niet te denken aan wat er is voorgevallen op het veld voor de Kopse Hof, ik merk dat het me lukt zo te denken, het wordt iets heel kleins, een kort oponthoud, het was er nauwelijks.

In de tuin staat een schommel, en een grote rode, gedeukte auto waar een klein kind in past, er is een vijver met op de rand een beeld van een vuilgroene kikker, er staan kleine dunne bomen.

Ik kijk en ik kijk, dat doe ik vaak, er begint iets waarvoor ik – weer – geen woorden heb, maar dat iets is wat bij me hoort, bij mijn leven waarvan ik niet weet of goede wil er een rol in speelt.

Er gaat een deur stroef open, ik ben al op weg naar het pad, misschien moet ik niet omkijken, maar dat doe ik toch.

Een meisje wringt zich achter de deur uit die blijkbaar klemt. Ze slaat wat stof of zoiets van haar kleren en kijkt dan naar mij. Ik kijk naar haar, ze moet van mijn leeftijd zijn, misschien wat ouder, niet veel. Haar gezicht eist me op, grote ogen en een wat geschrokken mond. Een donkerblauwe handdoek om haar haar. Ze heeft een lange zwarte jurk aan, ik ken geen meisjes die er zo uitzien. Blote voeten, haar armen op haar rug.

Het huis ziet er voornaam uit, plechtig bijna, het is alsof het fluistert, in een taal die ik niet ken, en zij staat daar, een verschijning, uit het niets, het niets van deze zondag, van het belachelijke feest ver weg in het huis waar ik woon, een veel kleiner huis, veel te nieuw en te net. Ze tilt me uit dat alles weg. Dat denk ik later: ze tilt me nú mijn leven in. Ik had het natuurlijk niet in de gaten, maar daarom wil ik dat moment vasthouden. Het is sensationeel.

Ik heb de stront van mijn gezicht en nek gewassen met het regenwater dat bij haar huis hoort, ik ben weer op weg naar mijn familie en zij staat daar, anders dan de meisjes uit de straat, anders dan alle meisjes die ik ooit gezien heb. Die gedachte heeft iets stevigs, een gedachte met een uitzicht, een gedachte die me vervult als een belofte. Het anderste meisje.

Nog nooit dacht ik iets over later of een bestemming of wat kon en niet kon of een doel, weet ik veel, of wat ik van iemand wilde, maar ik kijk en ik kijk, ik knik en zeg hoe ik heet, hoe belachelijk ook, maar het is belangrijk, ze mag deze momenten nooit vergeten, en zij zegt, haar stem is zo zacht dat ik daar bij dat tuinhek naar voren buig en het stomme volwassen gebaar met een hand achter mijn oor maak, zonder iets te zeggen, als een wijsneus, en ze zegt: ‘Wie ben jij? Ik ben Adriana, Jana, zeggen ze, Jana, mag je ook zeggen.’ Dus niet: hoe heet je? Nee: wie ben jij? Ik hoor dat verschil hartstikke duidelijk. Ik zeg nog een keer hoe ik heet.

Ze kijkt naar de regenton en daarna weer naar mij. Ze strijkt met haar hand over haar gezicht. Misschien is dat een vraag.

‘Ik ben gevallen. Daar.’ Ik wijs naar een verte die hier niet te zien is. ‘Achter de school, op dat veld. Ik lette niet op.’

‘Gevallen,’ herhaalt ze. Ja, dat woord is ook een vraag.

‘Er zaten jongens achter me aan. Van de Kopse Hof.’

Dan hoor ik ergens in huis haar naam roepen.

‘Mijn zusje,’ zegt ze. ‘Ik moet naar binnen.’

Nog even blijft ze staan, ik verroer me niet, wil dat dit heel lang duurt, wij, hier, tegenover elkaar.

Ze zwaait, een klein, snel gebaar, haar armen langs haar lichaam, alleen haar hand beweegt. Ze draait zich om, ze wringt zich naar binnen en dan is ze weg in het huis. Ik hoor weer haar naam roepen. Haar zusje heeft haar nodig. Ik ook. Het is de eerste keer dat ik dat denk. Natuurlijk, ik heb mijn ouders ook nodig, maar dat is anders, dat is nu eenmaal zo. Dit is wat anders.

Het is alsof ons huis ver weg is, alsof ik een lange afstand moet overbruggen.

‘Waar was je?’ vraagt mijn moeder, gelukkig niet kwaad of bezorgd, ze wil het weten.

‘Gewoon even gelopen,’ zeg ik.

‘Je moest even weg, je vindt het allemaal veel.’

Ik knik, mijn moeder trekt me naar zich toe en slaat haar armen om me heen. Nu zie ik pas dat ze de lichtgele kleren aanheeft die ik zo mooi vind, ze horen bij zomerbloemen.

Dan een stem: ‘Je moet die jongen loslaten, Annie. Hij is nu groot. Hij heeft zijn eerste heilige communie gedaan.’

Het is haar broer, de psychiater, die mijn moeder een rare kwast noemt. Hij kust haar en geeft mij een cadeau dat in een krant verpakt zit. Het is zwaar. Als ik het papier eraf heb getrokken, schrik ik: het is een bonk grijze klei.

‘Kun je fijn kleien,’ zegt de broer van mijn moeder, de psychiater, de rare kwast.

Fijn zien hoe laat het is, fijn kleien. Jana – ik prevel haar naam.