DE APPELS VAN MOSKOU

Kristina Gorcheva-Newberry

De appels
van Moskou

Vertaald door Ariane Schluter

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel The Orchard. Ballantine Books, imprint of Random House, a division of Penguin Random House LLC, New York

© 2022 Kristina Gorcheva-Newberry

© 2023 Nederlandse vertaling Ariane Schluter / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld privéarchief Kristina Gorcheva-Newberry

Foto auteur © Ivan Morozov

NUR 302

ISBN 978 90 468 3038 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3037 6

Voor mijn vrienden – de perestrojkageneratie – verloren, over het hoofd gezien, vergeten

‘… we zullen zien hoe al het kwaad op aarde, al ons lijden, weg zal zinken in een barmhartigheid die de hele wereld zal omhullen, en ons leven zal kalm worden, teder en zoet, als een liefozing. Ik geloof daarin, ik geloof daarin…’

A.P. Tsjechov, Oom Wanja

DEEL EEN

1

Milka Poetova en ik waren al sinds de eerste klas vriendinnen en dat was ongeveer net zo lang als mijn herinneringen reiken. Ze was klein van stuk en dun als een sprot en zo werd ze ook door elke jongen in onze klas genoemd: sprot. Ze had kleine, grijsbruine ogen die scheef en te ver uit elkaar stonden – het resultaat van honderdvijftig jaar Tataars-Mongools juk, zoals ze vaak spottend zei. Haar gezicht was bleek en breed en ze had vlezige, framboosrode lippen, vooral in de winter, als we de hele middag hadden gesleed of forten gebouwd, waardoor er sneeuwkorsten op onze knieën en ellebogen zaten en onze pony’s en wimpers wit zagen van de rijp. We woonden in de buitenwijken van Moskou en liepen samen naar school, over een reusachtig maagdelijk veld dat zich als wit satijn voor ons uitstrekte. Milka ging voorop, in een wollen maillot en met viltlaarzen aan, en baande zich een weg door de kniehoge sneeuw, terwijl ik in haar voetsporen stapte. Soms stond ze even stil om met haar gehandschoende vinger onze namen in de sneeuw te schrijven – Milka + Anja – en op de terugweg haastten we ons om te kijken of de letters er nog waren.

Milka had donkergoud, sluik, glad haar, dat op kaaklengte in een keurig bobkapsel was geknipt. Ze waste het elke dag en als we in de les naast elkaar zaten, rook het naar appelbloesem, een heerlijke geur die een levendig beeld opriep van onze zomermaanden bij de datsja van mijn ouders. Hoe we door een doolhof van mais slenterden, waarvan de stengels drie keer zo lang waren als wij, de groene vliesjes bevoelden en de zachte, zinnelijke zijde eraf haalden om te kijken hoe groot en hoe rijp de aren waren. Of hoe we door berken- en espenbossen zwierven en paddenstoelen verzamelden voor de soep, hun fragiele stammetjes verstopt in het gras, de rode en oranje hoedjes gloeiend als juwelen onder de bomen. Of hoe we in de rivier zwommen, een spurt namen naar de overkant en weer terug, en dan op een modderige oever klommen en ons op een handdoek op onze rug lieten opdrogen, roerloos als zongebakken kikkers.

Toen we tien waren droegen we nog geen bikinitopjes en doken we nog niet beschaamd achter de bosjes om ons om te kleden. We voelden aan elkaars gezicht, schouders en niet-bestaande borsten, vergeleken onze handen en voeten, de lengte van onze tenen en vingers, neuzen, wimpers, de kleur en de vorm van onze tepels. We telden vlekjes en sproeten, muggenbeten en schrammen, zochten naar verborgen moedervlekken, grijze haren, eenduidige onderscheidingstekens. We luierden in een hangmat, die tussen de balustrade van de veranda en een dennenboom hing, of regen wilde aardbeien aan lange rietjes die we er in één keer zo onstuimig vanaf zogen, dat onze tongen en onze monden fuchsiarood schuimden. We kerfden onze namen in berkenstammen, zo dik en machtig dat we ze niet met onze armen konden omvatten. We vingen krekels in glazen potten of luciferdoosjes, die we als geluksbrengers onder onze hoofdkussens legden, en lieten de beestjes ’s morgens weer vrij; we deden een wens terwijl we naar de vollemaan keken die als een amberkleurige broche laag aan de hemel stond gespeld. We verlangden naar mooiere jurken en Zoloesjka’s kristallen schoentjes en naar een goede fee die onze armoedige flats in prachtige kastelen zou omtoveren. In de datsja openden we het slaapkamerraam en staarden naar de invallende duisternis om ons heen. De appelbomen droegen hun eerste kleine, zure vruchtjes. De bomen zwaaiden met hun takken en wierpen trillende schaduwen op de grond, en wij hingen half uit het raam om hun jonge, tere blaadjes aan te raken.

Toen we elf waren, speelden we nog steeds met poppen. Sommige misten een arm of een been, andere hadden geen haren of wimpers meer, en allemaal hadden ze krassen en doffe plekken van het jarenlang aanen uitkleden en voortdurend in bad doen. We hadden geen jongenspoppen, maar wel een stel tinnen soldaatjes die ik mijn moeder gesmeekt had te kopen. De soldaatjes waren onevenredig klein, wat we heel logisch vonden omdat de meeste jongens in onze klas kleiner waren dan de meisjes. We beschermden de soldaatjes hartstochtelijk, en niet omdat ze kleiner in aantal en duurder waren, maar omdat ze zo teer leken en op een of andere manier hulpeloos, alsof ze gekoesterd en gerustgesteld moesten worden. We gingen heel voorzichtig met ze om en borgen ze elke avond weer op in hun doos.

Soms deden we alsof de soldaatjes net waren teruggekeerd uit de oorlog en weer thuiskwamen bij hun vrouwen en vriendinnen. Dan kleedden we ze helemaal uit en legden hun stijve, koude lijven boven op de roze plastic lijven en wreven ze zo hard als we konden tegen elkaar.

‘Denk je dat ze nu zwanger is?’ vroeg Milka dan.

‘Misschien wel. Hoelang duurt dat normaal?’

‘Weet ik veel. Laten we nog wat wrijven,’ zei ze, en ze schoof haar pop heen en weer onder mijn soldaat.

Vreemd genoeg was ik altijd verantwoordelijk voor de jongens en Milka voor de meisjes. Mijn soldaat boog voorover en kuste Milka’s meisjespop, zijn lippen zo klein, zo hard, tegen haar gewelfde geverfde lippen. Natuurlijk had noch de tinnen noch de plastic deelnemer genitaliën, maar wij deden alsof ze die wel hadden, en Milka pakte zelfs een hand van de soldaat en streek daarmee over de buik en de benen van de pop, en over de compacte, ondoordringbare plek ertussenin. Of ze duwde het gezicht van de soldaat tegen die plek. Op die leeftijd had ik nog geen weet van het bestaan van orale seks, maar Milka leek zeker van haar zaak.

In dat jaar begonnen Milka en ik ons lichaam in de spiegel te bestuderen, vooruitlopend op alle vrouwelijke veranderingen waar mijn moeder ons voor waarschuwde wanneer mijn vader niet in de kamer was. Milka’s vader was bij een auto-ongeluk omgekomen toen ze nog een baby was en haar moeder was snel daarna hertrouwd. Milka sprak zelden over haar familie. Ze vertelde alleen dat haar moeder en haar stiefvader in een visconservenfabriek werkten, en dat hun kleren en haren daarom naar dood zeewier roken. ‘Zelfs hun huid stinkt ernaar,’ zei ze. ‘Een bedorven lucht.’

‘Waarom komen ze nooit naar school?’ vroeg ik een keer.

‘Dan zou het hele gebouw gedesinfecteerd moeten worden,’ zei ze en ze glipte met haar knokige kietelvingers onder mijn shirt. Ik gilde, gaf een klap op haar handen en draaide me vliegensvlug op mijn tenen om. Ze lachte die ruwe lach van haar, met wijdopen mond, haar tanden zo recht en wit alsof ze met sneeuw waren gepoetst.

Twee jaren verstreken, en we werden voor het eerst ongesteld, kregen borsten en schaamhaar, begonnen een bh te dragen en deden bij het douchen de badkamerdeur op slot. Ik schoot de lengte in, werd wat dikker en begon steeds meer op mijn moeder te lijken: een gezette vrouw met een zachte boezem, die sterker leek dan mijn vader en dan alle andere mannen op de wereld. Maar Milka bleef een sprot: klein en nietig, met slungelige ledematen en een ingevallen buik. Als ze na school languit op bed ging liggen, kon ik haar ribben, die zich onder haar T-shirt aftekenden, tellen. Haar haar had nog dezelfde lengte, rook nog altijd naar de zomer en de appels die mijn ouders bij onze datsja teelden.

Toentertijd bekommerden we ons niet om schrammen of blauwe plekken en zelfs niet om puistjes, die we vaak uitknepen op elkaars rug, en die zomers schenen ons even eindeloos toe als het leven dat voor ons lag. We vonden onze ouders oud en hopeloos ouderwets omdat ze urenlang in de rij stonden voor suiker of wc-papier. Generatie Boekweit noemden we ze. En dan draaide mijn moeder zich om en zei: ‘Wacht maar af hoe ze jullie gaan noemen.’ Met ‘ze’ bedoelde ze onze toekomstige kinderen en dan proestten we het uit en riepen in koor: ‘Wij krijgen geen kinderen. Wij gaan ervandoor, naar Parijs of naar Rome, waar we nog lang en gelukkig leven.’

Net als de meeste Russen waren we nog nooit buiten de Sovjet-Unie geweest, zodat elke vreemde stad voor ons net zo ver en onbereikbaar was als de maan. We konden niet weten dat het IJzeren Gordijn op het punt stond te vallen, of dat de rest van de wereld heel anders was en niet gebonden aan dezelfde wrede regels of de jarenlange stenen vuist van de dictatuur. We beschouwden onze huidige regering niet eens als een dictatuur, maar accepteerden de orde der dingen zoals de onverbiddelijke opeenvolging van de seizoenen: populierenpluis en appelbloesem in de lente en een ijskoude, versteende sneeuwblindheid in de winter. Je moest ermee leven omdat je niet bij machte was er iets aan te veranderen, en dat misschien ook niet wilde. En zelfs als je het wel wilde, was verandering vermoedelijk niet eens het beste voor het welzijn van het volk. ‘Dit land is te oud en te koppig,’ zei mijn grootmoeder altijd en dan knikten Milka en ik en schoven haar zuurkool naar binnen. Ze maakte echt verrukkelijke, smeuïge zuurkool, die niet was weg te denken uit onze wintermaaltijden, net zoals we ons niet konden voorstellen dat we niet naast elkaar aan tafel of in de schoolbanken zaten, dat we niet onze dromen of toekomst met elkaar deelden, hoe ver weg die ook leek. We wisten dat we op een dag zouden trouwen, oud zouden worden, en eerst op onze moeders en daarna op onze grootmoeders zouden gaan lijken, met uitgezakte borsten en gerimpelde gezichten en grijs haar, dat de meeste Russische vrouwen bleekten of met henna verfden. Maar we wisten ook dat we altijd vriendinnen zouden blijven en dat niets daar verandering in kon brengen.

Er waren niet genoeg jongens in onze klas, net zoals er niet genoeg mannen waren in ons land, waar mijn grootmoeder ons herhaaldelijk op wees: ‘De oorlog en Stalin hebben dit land gezuiverd.’ Op schoolfeesten dansten Milka en ik daarom maar met elkaar, net als de andere meisjes. Op mijn dertiende was ik veel langer dan zij en onmiskenbaar mollig, maar zij was leniger, sneller en brutaler, en nam op de dansvloer de leiding. De gymzaal van de school was versierd met snoeren van knipperende gekleurde lichtjes en Milka’s huid gloeide van roze, naar blauw, naar groen. Wanneer ze met haar hoofd van links naar rechts draaide, zwierden haar haren met elke draai van haar schonkige heup of haar kleine stampende voet van de ene wang naar de andere. De muziek was een potpourri van snelle of mistroostige liedjes van de populaire Sovjetzangers Valerie Leontjev, Sofja Rotaroe en Alla Poegatsjova, en van de twee beroemde rockbands Masjina Vremeni en Akvarjoem. Maar ook de Beatles en ABBA werden gedraaid, en de weergaloze Italianen, Al Bano en Romina Power, Adriano Celentano en Toto Cutugno, die elk meisje in onze klas bewust had gemaakt van haar ontluikende vrouwelijkheid. Hij had zo’n verleidelijke trilling in zijn stem dat zijn geluid bijna tastbaar leek. We konden voelen hoe het ons lichaam beroerde, ergens diep binnenin. We knipten foto’s van hem uit tijdschriften, plakten ze op onze slaapkamermuren en op de rug van onze schoolboeken en wreven met onze vingers over zijn afbeelding.

Op schoolfeesten droegen we altijd onze mooiste kleren, truien of blouses die we uit de kast van onze moeders hadden geleend en in de gang of in de wc’s aantrokken vlak voordat we de gymzaal in gingen. We rolden de mouwen op, vulden onze beha’s met watten en deden één knoopje extra los om een vleugje decolleté te laten zien. Af en toe trokken we ouderwetse blouses, broeken of rokken aan die we in familiekoffers hadden gevonden of die we in kommissionkas, van die armoedige tweedehandswinkels, hadden opgeduikeld. We brachten de oude kleren naar mijn oma, die met haar Singer-naaimachine met pedaal onze pasverworven schatten vermaakte. O, wat waren we trots op onze zelfverzonnen outfits die haar kromme reumahanden hadden geknipt en aan elkaar genaaid. Wanneer we een actrice zagen in een Sovjettijdschrift of in een film – de paar onschuldige buitenlandse films, Italiaanse of Franse komedies, waarvoor we naar de bioscoop renden zodra we de kans kregen – dan werden we onrustig, gingen in gedachten door onze bestaande garderobe van jurken en rokken en kortten ze in of maakten ze langer volgens de nieuwste mode. Onze schoenen waren echter hopeloos: dik leer in lelijk bruin of dof zwart, met vierkante hakken en stompe ronde neuzen, onmogelijk om mee te flirten. Op de drempel van de puberteit werden Milka en ik ons voor het eerst bewust van ons gebrek aan keuze, zowel in kleren als in mannen.

Op een avond, na het zoveelste schoolfeest, besloten we in de lege school-wc’s voor het eerst ‘echt’ te zoenen, wat we ronduit smerig vonden. Te vlezig, te nattig en een te sterke smaak. Buiten, voor het raam, werd de sneeuw een vlokkige deken. Alles was donker, en de enige lantaarnpaal op het schoolplein knipperde onafgebroken, alsof hij overrompeld was door onze lippen die elkaar raakten.

‘Als we geen jongens vinden, Raneva, dan weet ik niet wat we moeten beginnen. Ik wil voor geen goud de rest van mijn leven alleen maar met jou zoenen,’ zei Milka en ze veegde haar mond af.

‘Ik ook niet,’ zei ik. ‘Verschrikkelijk, zeg. Je tong is te lang of zo.’

‘Niet langer dan de jouwe.’

Ik stak mijn tong uit en Milka ook en we draaiden ons naar de spiegel. Die was afgebroken en dof en te klein voor twee gezichten. We deden een stap achteruit. Onze tongen waren roze en bleek, met kleine witte bultjes en druppels speeksel op de krullende punten. We vonden ze er precies hetzelfde uitzien, slijmerig en walgelijk. Verder leken onze gezichten niet op elkaar, maar van een afstand zagen we er met onze belachelijke grimassen uit als tweelingdwergen, vol rimpels en plooien, kuiltjes in onze kinnen en brede voortanden.

Die dag kregen we allebei keelontsteking en konden we elkaar een week lang niet zien, wat de langste, rustigste tijd was in de geschiedenis van de mensheid. Het was ook de tijd dat Milka sciencefictionboeken ontdekte en ik het masturberen, maar dat zou ik haar pas vele maanden later vertellen.

2

We werden veertien toen Brezjnev stierf. Brutaal en ongevoelig zoals de meeste tieners hadden we maar weinig benul van verdriet, van hoeveel invloed het had op de levenden. Destijds waren we er heilig van overtuigd dat Brezjnev onsterfelijk was, net als de aarde of de hemel. Het was een mistroostige morgen in november, er lag een vers laagje sneeuw op de grond, de wind blies door de straten en sloeg tegen de ramen, waarachter overal licht brandde: iedereen had zich voor de televisie verzameld en keek ontzet naar Brezjnevs lichaam in een bed van rode anjers en witte gladiolen naast de onzichtbare kuil van het graf. Het begon harder te sneeuwen en op het scherm konden we de vlokken op het gezicht van de dode secretaris-generaal zien vallen, op zijn strakke lippen en zwarte, zware wenkbrauwen als gedraaide strengetjes wol.

We zaten aan tafel in onze woonkamer, die zowel onze eetkamer als de slaapkamer van mijn grootmoeder was, en dronken hete thee. Milka kwam bij ons naar de begrafenis kijken omdat wij een nieuwe kleurentelevisie hadden, terwijl ze bij haar thuis nog een prehistorisch zwartwitkastje hadden met een schokkerig beeld en slecht geluid. ‘Niet dat er iets belangrijks gezegd wordt,’ zei ze en ze schepte wat van mijn grootmoeders appeljam op haar bord. ‘Een stelletje trieste ouwe kerels die er weer een wegdragen. Je kon erop wachten. Hij was ziek. Zijn toespraken werden van tevoren opgenomen en daarna werd hij nagesynchroniseerd. Dus hij hoefde alleen maar z’n mond open te doen. Daarom klopten de woorden soms niet.’

‘Ze zeggen dat hij een dubbelganger had. De laatste jaren kon hij zijn kamer niet meer uit, hij kon niet meer lopen, maar dat hebben ze voor ons verzwegen.’ Ik legde een plak kaas op een boterham en begon te kauwen.

‘Niet als een kip zonder kop alles napraten, Anja. Daar heb je niets aan,’ zei mijn vader en hij schoof zijn stoel dichter naar de televisie terwijl mijn moeder thee schonk in breekbare porseleinen kopjes, die ze daarna weer terug op de schoteltjes zette. Ze maakten een zacht rinkelend geluid dat op het geklingel van de wandklok leek. Het was een oud theeservies, dat mijn grootvader na de oorlog had meegebracht uit Duitsland. Ook al was mijn grootmoeder er fel op tegen om uit het porselein van de vijand te drinken, mijn grootvader stond erop het te houden. Na zijn dood gaf mijn grootmoeder het theeservies aan mijn moeder. Van het twaalfdelige servies, waar oorspronkelijk ook een suikerpotje, een klein melkkannetje en een theekan toe behoorden, was het meeste gebroken of gebarsten. De kopjes, en ook de schoteltjes, hadden bewerkte randen als de plooien van een rok, en het patroon van grote geel-roze rozen op het witte porselein was sterk vervaagd maar nog steeds van zo’n verfijnde schoonheid dat ik ze bijna niet met mijn vingers durfde aan te raken, alleen met mijn mond.

‘Ze hebben hem zojuist laten vallen,’ zei mijn vader en hij sprong op uit zijn stoel. ‘O… Wat verschrikkelijk.’

‘Wie hebben ze laten vallen?’ vroeg mijn grootmoeder, terwijl ze de thee uit het kopje op het schoteltje schonk. Ze dronk haar thee nog steeds op de ouderwetse manier, slokje voor slokje slurpend van de rand van het schoteltje. Ze was een kleine, rondborstige vrouw met lang grijs haar dat ze sinds het einde van de oorlog niet meer had geknipt.

‘Brezjnev.’ Mijn vader sprak luid, alsof hij het verslechterde gezichtsvermogen van mijn grootmoeder probeerde te compenseren.

‘Dat is slecht. Heel slecht. Een slecht voorteken. Alles zal vergaan. Dit is het einde.’ Mijn grootmoeder trok de sjaal die ze nooit afdeed, zelfs niet in de zomermaanden, over haar schouders en spelde haar amberkleurige broche opnieuw vast. Van Milka en mij uit gezien leek de broche net een reuzenhommel die over haar borst kroop.

‘Misschien is het juist het begin,’ zei mijn moeder. ‘Hij is trouwens toch dood. Hij voelt er niets meer van.’

‘Maar het is op de nationale televisie. Ze laten het waarschijnlijk ook in Amerika zien.’ Mijn vader wreef over zijn dunner wordende lichtbruine haar, dat aan de zijkanten iets voller was. Hij leunde achterover in zijn stoel, die kreunde onder zijn gewicht.

‘Ach, voor de Amerikanen en de rest van de wereld wordt het eruit geknipt,’ zei mijn moeder. ‘Dat doen ze altijd. En de kistdragers worden daarna naar Siberië gestuurd.’

‘Ik vind het vreselijk hoe jij altijd alles napraat wat iedere idioot beweert.’

‘En ik vind het vreselijk hoe jij iedere communist in dit land verdedigt, of hij nou dood is of levend.’

‘Dat doe ik niet.’

Mijn moeder doopte een schijfje citroen in de suiker en zoog erop. ‘Ze hebben dit land zo verpest dat het niet meer te redden valt, en jij verdedigt die hebzuchtige ploerten nog ook. Ze zijn net als die kat.’ Ze wees naar Raspoetin op de bank. ‘Dikke, zelfingenomen gecastreerde beesten, die nog steeds overal overheen pissen. Klootzakken.’

Mijn vader sloeg met zijn vuist op tafel. De kopjes schoven naar de rand van de schoteltjes en er morste wat thee op het tafelkleed. Aan de zijkant van zijn nek zwol een dikke ader op en ik kon het bloed bijna op en neer zien pompen.

‘Die klootzakken,’ zei hij, ‘hebben wel de oorlog gewonnen. Ze hebben de wereld van het kwaad gered, van de fascistische hel. Als zij er niet waren geweest, zou de wereld niet meer bestaan. Alles, alles wat mooi en rechtvaardig is en de moeite waard om voor te leven… weg, vernietigd. We zouden in ovens zijn verbrand, of slaven zijn geworden, die Duitse laarzen moeten poetsen en het land omploegen dat ze van ons gestolen hebben. Het is mijn land, en ik sterf nog liever dan dat ik het aan een nazivarken geef. Wat is er na de oorlog gebeurd? Ik zal je zeggen: het is een vervloekte schande, maar we hebben het overleefd. We hebben dit land uit het slop gehaald, we hebben het zijn trots op zijn erfgoed, zijn patriottisme en zijn onverschrokkenheid teruggegeven. We hebben een wereldrijk gebouwd. Wie gaat het regeren, nu Brezjnev dood is? Wie zal dit land beschermen tegen het Westen?’

‘Waarom moeten we beschermd worden?’ vroeg mijn moeder en ze liet het citroenschijfje in haar lege kopje vallen.

‘Daarom.’

‘Daarom is geen reden. Blijkbaar weten we zo weinig, dat alles loodzwaar is geworden, vol ernstige en onherroepelijke waarheden.’

‘Lichte waarheid is überhaupt geen waarheid. Zo is onze geschiedenis.’

‘Wij hebben die geschiedenis gemaakt, niet andersom.’

‘Hij kan niet teruggedraaid worden, en jij en ik kunnen de geschiedenis niet veranderen, Anja en Milka ook niet. Je graaft een put, je vult hem met water en je drinkt eruit.’

‘Putten drogen op,’ zei mijn moeder.

‘Dan moeten we ze weer vullen. Maar je gaat de put niet vervangen. Het is van wezenlijk belang dat je niet vervangt wat door je voorouders is gebouwd.’

‘In de wetenschap en in de architectuur doen we niet anders. We vervangen oude modellen door nieuwe. We brengen verbeteringen aan, maken nieuwe ontwerpen, herbouwen. We willen een beter leven.’

‘Ik niet. Ik heb een geweldig leven. Mijn land heeft me alles gegeven. Ik heb een goedbetaalde baan, gratis gezondheidszorg en scholing, een flat in de stad en een huis op het platteland. Ik heb zelfs een appelgaard. Hoeveel Amerikanen kunnen zich daarop beroemen?’

‘Dat weet ik niet. Ik heb er nog nooit een ontmoet. Maar zij hebben zeggenschap over hun leven. En jij niet. Je kunt niet eens buiten de Sovjet-Unie reizen. Al je bezittingen zijn van de staat. Als de regering het wil, kunnen ze alles van je afpakken, inclusief Anja of mij.’

‘Klets niet uit je nek. Waarom zouden ze dat willen?’ vroeg hij.

‘Waarom niet? Waarom doet de staat wat hij wil? Waarom heeft Stalin al die miljoenen onschuldige mensen vermoord? Ook vrouwen en kinderen heeft hij niet gespaard. Er zijn meisjes zomaar van de straten verdwenen.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Dat is algemeen bekend. Chroesjtsjov heeft hem ontmaskerd. Hem en Beria.’

‘Chroesjtsjov heeft heel veel dingen gedaan die hij niet had moeten doen.’ Hij zweeg even om nog wat thee in te schenken, liet drie suikerklontjes in zijn kopje plonzen en roerde energiek. ‘Stabiliteit, Ljoeba, dat is wat elk land wenst, en niet verandering. Veranderingen worden geregeerd door impulsen, en hoe nobel het motief ook is, die zijn inherent krankzinnig. Bij iedere regeringswissel is dit land in bloed gedrenkt. Niemand wil dat. Dit is nu het derde imperium in dit land, gerekend vanaf de Romanovs. Drie is een magisch getal, laten we hopen dat het zo blijft.’

‘Als de geschiedenis ons iets leert, is het wel dat ieder imperium gedoemd is ten onder te gaan.’

‘Geen sombere voorspellingen.’ Hij spuugde drie keer over zijn rechterschouder.

‘Verkeerde schouder, kameraad. Dat brengt ongeluk.’ Met een strakke glimlach begon mijn moeder de kopjes op tafel te verzamelen. Mijn vader schuifelde naar de televisie en zette het volume harder.

Hoewel ons een paar vragen op de lippen brandden, hielden Milka en ik onze mond; we wisten dat we ons beter niet konden mengen in de ruzies van mijn ouders, de strijd die jaren geleden was begonnen en die zich in gestaag tempo had voortgezet. Soms leek het erop dat mijn ouders nog voor mijn eindexamen zouden scheiden, op andere momenten was ik ervan overtuigd dat ze altijd bij elkaar zouden blijven en op hetzelfde kussen oud zouden worden. Toen ik ouder werd en er zich bijna geen ruzies meer voordeden, vond ik dat bijna verontrustend en zocht ik voorwendselen om mijn ouders aan te zetten tot een meningsverschil. Destijds knetterde het in de kamer, er was vrijheid, intimiteit en verlangen, allemaal belangrijke dingen.

‘Maken je ouders ook ruzie als ze seks hebben?’ vroeg Milka toen we die middag een stukje gingen lopen. Ze droeg een lange grijze jas en een bijpassende, koepelvormige hoed, waardoor ze van opzij op een Egyptische vrouw leek, met haar lange nek, brede jukbeenderen en trotse neus.

‘Ik denk niet dat ze seks hebben,’ zei ik lachend.

‘Bof jij even. De mijne doen niet anders… die wippen als konijnen.’

‘Hoe weet je dat?’

‘Ik hoor ’t. Mijn moeder krijst het uit omdat mijn stiefvader een gigantische pik heeft. Het doet pijn.’

Ik verstapte me en Milka greep de mouw van mijn jas. Ze beet op haar lippen tot ze rood als kersen waren in haar bleke gezicht.

‘Meen je dat?’ vroeg ik.

‘Meen ik wat?’

‘Over zijn, eh… dinges.’ Ik kreeg het woord ‘pik’ niet over mijn lippen, op een of andere manier klonk het heel akelig, als rauw vlees.

‘Ja. Hij vindt het lekker om na afloop in zijn blootje rond te lopen.’

‘En je moeder? Zegt zij er niks van?’ Ik probeerde me voor te stellen hoe Milka’s stiefvader, die beer van een vent, lang en harig, met tatoeages op zijn vingers, bloot door hun huis paradeerde.

‘Zij loopt ook in haar blootje,’ zei Milka grijnzend. Ze rende naar de schommels en plofte met haar magere achterwerk op een smal metalen zitje.

De speeltuin was leeg, in de zandbak lag een berg sneeuw. Ik wurmde me in het andere stoeltje en greep de dikke, roestige kettingen vast. Een tijdje schommelden we in stilte, de kettingen kreunden en kraakten. De lucht was grijs en bewolkt. Er dreven flarden lucht als witte mousseline door de bomen, die streng en plechtstatig afstaken tegen de sombere betonnen flatgebouwen. Als de wind door de takken gierde, ratelden ze als oude botten. Het deed me denken aan de oorlog, de Blokkade, de bevroren lijken die opgestapeld in de straten lagen. Het was al bijna veertig jaar geleden, maar mijn grootmoeder en mijn ouders spraken nog steeds over de oorlog alsof hij net voorbij was; al die vernielde gebouwen die weer hersteld moesten worden en al die doden waarover het land voortdurend treurde.

‘Ik wou dat mijn ouders meer ruzie maakten.’ Milka zoog de koude lucht door haar tanden naar binnen.

‘Hoezo? Wat bedoel je?’

‘Niks. Gewoon, dat de jouwe vloeken en schreeuwen zonder er verder over na te denken en dat ze allebei een universitair diploma hebben. De mijne zeggen nooit iets grofs en werken in een conservenfabriek.’

‘Het enige wat de mijne doen is raketbouwtekeningen op fouten controleren, als de ingenieurs klaar zijn met hun ontwerp.’

‘En als ze geen fouten kunnen vinden?’

‘Dan mag er gebouwd worden. Maar als iemand anders alsnog een vergissing ontdekt, kunnen mijn ouders ontslagen worden.’

‘Wat als de fout niet in de tekening zit, maar in het bouwplan zelf?’

Met haar voeten in versleten leren laarzen gestoken zette Milka hard af; ze steeg hoog boven me uit en door de wind kon ik haar niet verstaan.

‘Welk bouwplan?’ riep ik.

Maar ze gaf geen antwoord en schommelde hoger en hoger, totdat ik bang werd dat ze over de kop zou gaan. Ik schreeuwde: ‘Niet zo hoog, niet zo hoog. Stop.’

Ze knikte en toen sprong ze van haar stoeltje, vliegend als een godvergeten vogel, met haar handen in haar zij, de twee flappen van haar losgeknoopte jas uitgestrekt als vleugels. Door de aanblik van haar lichaam – zo angstaanjagend en toch zo sierlijk en vrij – sprong ik ook van de schommel en viel recht naar beneden. Ik landde een paar meter bij mijn vriendin vandaan, die rechtop ging zitten en de sneeuw van haar gezicht en handen veegde. Er zat bloed op haar handpalmen toen ze in haar jaszak naar een sigaret zocht.

‘Je bent niet goed bij je hoofd,’ zei ik. ‘Je had… je had jezelf kunnen bezeren. Je had wel dood kunnen zijn of zo.’

‘Zou dat niet wat zijn, om op dezelfde dag te sterven als onze communistische leider?’ Ze blies een rooksliert in mijn gezicht, die ik wegwuifde.

‘Het is gestoord,’ zei ik. ‘De dood is het niets.’ Ik trok de sigaret uit haar handen en nam een trekje, en nog een. ‘Jezus, ik schrok me wezenloos, idioot.’

Ze staarde me aan, met een onverschrokken uitdrukking op haar bleke gezicht, een donkergouden haarsliert over haar voorhoofd. Haar hoed viel op de grond en ze raapte hem op, schudde de sneeuw eraf en zette hem weer op haar hoofd. Ze leek een beetje van slag. ‘Sterven of niet sterven? Hmm, dat is een verdomd goeie vraag. Op school wordt Hamlet opgevoerd. Zoals elk jaar. Binnenkort zijn wij aan de beurt.’ Ze griste de sigaret uit mijn hand. ‘Het is m’n laatste. Ik moet er nog wat van m’n ouders jatten. Als zij seks hebben, rook ik.’

‘Rook je thuis?’

‘Ja hoor. Doen zij ook, dus ze kunnen er niks van zeggen.’

‘Die van mij roken niet, maar ik denk dat mijn vader stiekem rookt, want hij ruikt naar sigaretten als hij van zijn werk komt.’

‘Getsie, waarom zou je trouwen als je niet eens in je eigen huis mag roken?’ Ze bood me de laatste paar trekjes van haar sigaret aan. Net toen ik een gebaar maakte dat ik niet hoefde, zei ze: ‘Van mij mag je roken zoveel je wilt, en je krijgt je eigen bed en de helft van mijn koninkrijk.’ Ze gooide de smeulende peuk in de sneeuw, waar hij zachtjes uit siste.

‘Waarom de helft?’ vroeg ik.

‘Wil je het helemaal? Je mag het hebben, zo veel als je kunt dragen, maar dan niet gaan lopen klagen, Anja Raneva, en geef niet op, geef verdomme nooit op, ook niet als ik dood ben.’

‘Of anders?’

‘Of anders kom ik terug en ga ik je lastigvallen.’

‘Dat zou je echt doen, hè?’

Ik lachte en Milka lachte ook. We lieten ons in de sneeuw vallen, zeepten elkaars gezicht in en moesten hevig knipperen. De sneeuw was ijzig en zacht tegelijk. Hij kleefde aan onze wimpers en aan onze huid en toen hij begon te smelten, gleden er druppeltjes water over onze koude blozende wangen.

3

Mijn grootmoeder geloofde altijd dat God een plan had en dat je er een heel leven over deed om het te kunnen waarderen. Mijn ouders gingen nooit openlijk tegen haar in, hoewel mijn vader weleens aan mijn moeder vroeg: ‘Hoe kan ze zoiets zeggen? Na alles wat ze heeft meegemaakt? De oorlog, de Blokkade? Wat is dat voor plan geweest?’

Dan haalde mijn moeder haar schouders op en zei: ‘Je moet toch ergens in geloven. Het leven is ondraaglijk zonder hoop. Denk je niet dat ze het juist daarom overleefd heeft? Omdat ze geloofde dat ze daartoe was voorbestemd?’

‘Wat het plan ook is, het zijn de mensen die het uitvoeren. Wij zijn verantwoordelijk, niet God. Er zit geen goddelijke profetie in onze daden.’

‘Als er geen plan is, geen profetie, hoe komt het dan dat zij en ik het overleefd hebben?’ zei mijn moeder. ‘Als de stad in minder dan negenhonderd dagen bijna een miljoen mensen verloor? Hoe komt het dan dat wij niet zijn doodgevroren of verhongerd? Waarom zijn wij niet door onze buren opgegeten?’

‘Stom toeval,’ zei mijn vader dan en hij gaf haar een kus. ‘Puur, stom, wonderbaarlijk toeval.’

Toen Joeri Andropov in de herfst van 1982 aan de macht kwam was er veel hoop, maar misschien minder gelukkig toeval. Er was weinig over hem bekend, alleen dat hij tijdens de oorlog een groep partizanen had geleid en dat hij tijdens de crisis in 1956 Sovjetambassadeur in Hongarije was geweest en daarna het hoofd van de KGB. Er gingen geruchten dat hij om concurrenten uit te schakelen de KGB opdracht had gegeven om auto-ongelukken, hartaanvallen en schijnzelfmoorden te ensceneren. Sommigen zeiden dat hij ook het brein was achter de bouw van de Berlijnse Muur. Anderen beweerden dat Andropov zowel bij de aanslag op de paus in 1981 als bij de dood van Brezjnev betrokken was geweest. Maar er waren er ook die zeiden dat hij helemaal niet zo’n afschuwelijk monster was, dat hij in zijn hart de westerse cultuur bewonderde en van jazz hield, en dat hij net zo ziek en uitgeput was als het systeem.

Toch deed Andropov tijdens zijn korte bewind pogingen om onze stagnerende economie nieuw leven in te blazen en de discipline en het arbeidsethos te verbeteren. Mijn ouders gingen eerder naar hun werk en kwamen later thuis; ze maakten overuren, sloofden zich uit, woonden kantoorvergaderingen bij en overlegden met hun collega’s over nieuwe projecten. Het salaris van mijn ouders werd niet verhoogd, maar ze moesten vaak nog tot ’s avonds laat werken, en ze maakten zich voortdurend zorgen over de wankele, onvoorspelbare toekomst. Ik zag ze piekeren, gebogen over hun bord met avondeten, of nieuwe voorstellen krabbelen in de kantlijnen van oude kranten. Ook begonnen ze geld te sparen en van het weinige dat ze verdienden legden ze vijf of tien roebel opzij, die ze in een wollen sok opborgen. Als ze honderd roebel bij elkaar hadden, brachten ze het geld naar de bank, hoewel een paar vrienden en buren hun dat afraadden.

Mijn grootmoeder ontving een maandelijks pensioen, dat ze aan mijn moeder gaf, op een paar roebel na die ze in boeken verstopte. Dat wisten mijn ouders natuurlijk, maar ze deden alsof hun neus bloedde. Wanneer Milka en ik sigaretten wilden kopen, speurden we weleens tussen de boekenplanken, haalden dikke zware pillen tevoorschijn en bladerden erdoorheen tot we genoeg bijeen hadden vergaard voor een pakje Stolichny of Kosmos. Jaren later zou mijn moeder nog steeds geld van mijn grootmoeder vinden, nieuwe, gladde biljetten tussen de bladzijden van Dostojevski, Tolstoj, Toergenjev en Tsjechov.

Het was een namiddag in het begin van mei, de geur van seringen en vogelkersbloesem hing in de lucht. De lente had haar armen ontvouwd, de blaadjes ruisten aan de bomen en de populieren wierpen hun pluisjes af. Gefascineerd door hun opmerkelijke zachtheid probeerden Milka en ik de grote volle trossen aan te raken die in cirkels omlaag zweefden en op onze gezichten en handen vielen. De lucht was maagdelijk blauw, met hoog aan de hemel een ijle trilling van wolken. In de aangenaam zachte gloed van de zon zag alles er helderder uit, badend in stroperig, zinnelijk licht: de gebarsten bestrating en de strenge gebouwen met de schoenmakers, apotheken, bakkers en kledingwinkels.

De buurt was vol jonge vrouwen die haastig over de stoep liepen, op een bankje zaten of achter hun kleuters aan renden in de speeltuin. Er zat een zeker gemak, een luchtigheid in hun bewegingen, hoe ze met hun heupen zwaaiden of hun baby’s optilden, of zelfs in de manier waarop ze hun overvolle boodschappennetten droegen: melk, kefir, tvorog en in bruin papier gewikkelde vis. Soms bleven de vrouwen even staan en wisselden, zonder de tassen op de grond te zetten, van hand of schouder, waarna ze weer verder liepen.

De meeste vrouwen droegen zwart, bruin of grijs, de enige drie kleuren die je kon kopen in de Sovjetwinkels, waar de variatie in kleding sinds de Revolutie niet meer veranderd was. Milka zei een keer dat we in een grote broedmachine leefden en dat de regering in plaats van kippen mensen fokte. Iedereen leek op elkaar en dacht hetzelfde, zodat als er iemand stierf of verdween een andere staatsburger makkelijk diens plek kon innemen. ‘Het is toch zo logisch als wat,’ zei ze. ‘Als ik doodga, kun jij mij vervangen. We gaan naar dezelfde school, lezen dezelfde boeken, schrijven dezelfde werkstukken en krijgen van dezelfde leraren les. We kijken dezelfde films, luisteren naar dezelfde muziek en eten hetzelfde eten. En we slapen al eeuwig in hetzelfde bed. Zelfs onze stemmen klinken hetzelfde. Dat zegt iedereen. Alleen jouw haar is donkerder en je tieten zijn groter… maar dat ziet toch niemand in dat vreselijke uniform. Absurd, nietwaar?’ Ik weet nog dat ik zei dat we toch twee totaal verschillende mensen waren, maar toen ze vroeg in hoeverre, stond ik met mijn mond vol tanden. We waren inderdaad twee Sovjetmeisjes die in hetzelfde systeem opgroeiden, en dat ik van mijn ouders hield terwijl zij de hare haatte, veranderde eigenlijk niet zo veel in onze jeugd, in hoe we ons kleedden of ons leven wilden leiden, in hoe we de wereld zagen, die er vanuit haar raam net zo grauw en monotoon uitzag als vanuit het mijne.

Ik zag twee oude, kromgebogen vrouwen bibberend de straat oversteken. Met hun miezerige haar en tere, bleke huid zagen ze eruit alsof de winter alle kleur aan hen onttrokken had.

Plotseling had ik diep medelijden met Milka en mezelf. ‘Op een dag zijn wij ook zo,’ zei ik, wijzend naar de vrouwen die zich zo traag als een schildpad voortbewogen en er zelfs ook nog op leken: gerimpelde gezichten, grove bruine jassen, kleine voeten in lelijke, gekraste schoenen.

‘Als we zo lang leven,’ zei Milka, terwijl ze de vrouwen monsterde.

‘Waarom niet?’

‘Wil jij zo oud worden?’

‘Nee.’

‘Nou dan. We moeten naar Parijs of Rome vluchten. Daar blijven de vrouwen eeuwig jong.’ Ze lachte, haalde haar sleutels uit haar schooltas en klom de trap op van het flatgebouw.

Onze flat was groter; wij hadden drie kamers, terwijl die van Milka er maar twee had. Maar zij woonde dichter bij school, zodat we na de les vaak naar haar toe gingen, waar we bolognaworst bakten, aardappels kookten, augurken sneden, die haar moeder had ingeblikt, en pruimenwijn dronken, die haar stiefvader het hele jaar door had laten gisten in een hoog glazen vat. We schonken wat wijn in voor onszelf, vulden het vat bij met een scheut water en zetten het weer terug op zijn plek, achter de keukengordijnen. Voldaan en een beetje aangeschoten nestelden we ons in Milka’s slaapkamer, voerden de vissen in haar aquarium en luisterden op een aftandse cassetterecorder naar Freddie Mercury die ‘We are the champions’ huilde. We hielden van dat liedje, ook al begrepen we niet alle woorden. Toch blèrden we mee, zo hard als we konden, en we stelden ons een magere zwartharige man voor in een strakke leren broek en een mouwloos hemd, die zijn handen over onze lichamen liet glijden.

Zoals alle meisjes van onze leeftijd droomden we ervan om gekust, aangeraakt en verwend te worden. We droomden van de grote liefde en van sterke, knappe jongens die ons zouden verlossen van onze ouders en van ons leven thuis, waar het altijd een heksenketel was, en van onze niet-aflatende karweitjes. We droomden van een liefde die onze harten zou doen ontbranden zoals een vuur een allesverzengende bosbrand ontsteekt. We droomden van een liefde zo hevig als een aardbeving of een vloedgolf, die de grond onder onze voeten vandaan zou rukken en ons één moment lang ademloos in de lucht zou laten zweven, zodat de wereld, ook al was hij onveranderd lelijk en dezelfde, plotseling zou openbloeien als een schitterende bloem en we, als we op een ochtend uit het raam keken, kleuren zouden zien, explosies van turkoois en citroengeel en zachtpaars, in plaats van die harde, deprimerende eenvormigheid van gebouwen die meer op gevangenissen leken dan op huizen.

Mijn ouders spraken nooit over liefde, alleen over plichten jegens je familie en je land. Ik wist dat ook zij eens jong waren geweest, maar ze konden zich niet herinneren dat ze verliefd waren; of liever gezegd, ze konden zich niet herinneren wat verliefd zijn betekende. Voordat ze met elkaar trouwden hadden ze maar twee afspraakjes gehad, omdat ze allebei werkten en niet veel tijd of geld hadden om naar de bioscoop, het theater of uit eten te gaan. Zestien jaar later kon mijn moeder zich alleen nog herinneren dat mijn vader niet heel lekker zoende en dat zijn baard en snor haar gezicht en haar hals, borsten en buik openhaalde. Mijn vader herinnerde zich nog dat hij zich twee keer per dag moest scheren: in de ochtend en in de avond. En dat hij altijd honger had. Ze trouwden niet omdat ze verliefd waren, maar omdat je dat toen deed als je legaal met elkaar naar bed wilde. Een huwelijksreis zat er voor mijn ouders niet in, want ze konden niet vrij nemen van hun werk. Nog altijd sliepen ze voornamelijk apart omdat ze allebei geen kamer voor zichzelf hadden; ze woonden in gemeenschappelijke appartementen die ze met buren en familieleden deelden. Toen ze zich een eigen huurwoning konden veroorloven, gingen mijn ouders samenwonen en begonnen ze te sparen voor een flat in een coöperatief gebouw, dat in het decennium daarna gebouwd zou worden. Naar hun pas gehuurde eenkamerwoning nam mijn vader een deken en een keukenkruk mee en mijn moeder een kookpot en een oud donzen kussen. Een tijdlang sliepen ze op hun jassen en dat ene kussen. Ze zaten in kleermakerszit op de grond en aten gekookte aardappelen of eieren.

‘Wist je dat rijke vrouwen in de achttiende eeuw niet eens zelf hun kinderen voedden? Daar hadden ze vrouwelijke lijfeigenen voor. Ik wilde dat ik in die tijd geboren was,’ zei Milka en ze strooide een snufje visvoer in het aquarium, waarna ze op haar bed klom. Ze ging liggen en vouwde haar handen als een kussen onder haar hoofd.

Milka was een dromer. Als we niet bij elkaar waren, bracht ze haar tijd door met lezen en liet ze zich verleiden door mooie verre werelden, die zo anders waren dan de wereld waarin wij waren opgegroeid. Zij was als mijn andere ik, dunner en wijzer, een verfijndere versie, door wie ik mijn eigen verlangens en onzekerheden ontdekte.

Ik ging naast haar liggen en zei: ‘En wat als je als lijfeigene geboren bent? Dan is niks van jou. Zelfs je tieten zijn niet van jou. En weet je wat er in die tijd met lijfeigenen gebeurde die zich misdroegen? Ze werden tot aan hun nek levend begraven en door uitgehongerde honden opgevreten.’