KATHARINA’S KEUZE

Hanna Caspian

Katharina’s
keuze

Het landgoed 1

Uit het Duits vertaald door Jolanda te Lindert

Katharina’s keuze is deel 1 van de serie Het landgoed

Oorspronkelijke titel Gut Greifenau – Abendglanz

© 2018 Knaur Verlag, imprint van Droemer Knaur GmbH & Co. KG, München

© 2023 Nederlandse vertaling Jolanda te Lindert / Uitgeverij Oceaan

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagbeeld © Drunaa / Trevillion Images

Foto auteur © Traumstoff

NUR 302

ISBN 978 90 468 3057 4

www.oceaanboeken.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3056 7

Voor Minne

Je was een fantastische verhalenverteller.

Ik weet dan ook zeker dat je dit verhaal geweldig had gevonden.

Lijst van personages

Familie

Donatus von Auwitz-Aarhayn – de oude landheer

Adolphis von Auwitz-Aarhayn – nieuwe landheer van Landgoed Greifenau

Feodora von Auwitz-Aarhayn, geboren Gregorius – echtgenote van Adolphis

Konstantin – oudste zoon

Anastasia – oudste dochter, na haar huwelijk: gravin von Sawatzki

Nikolaus – middelste zoon

Alexander – jongste zoon

Katharina – jongste dochter

Bedienden

Albert Sonntag – nieuwe koetsier

Karl Matthis – huisleraar

Theodor Caspers – butler en hoofd van het huispersoneel

Ottilie Schott – huishoudster en kamenier

Irmgard Hindemith – kokkin

Bertha Polzin – keukenmeisje

Wiebke Plümecke – kamermeisje

Clara Fiedel – kamermeisje

Hedwig Hauser – dienstmeisje

Kilian Hübner – huisknecht

Johann Waldner – stalmeester/hoofdknecht

Eugen Lignau – stalknecht

Tomasz Ceynow – Poolse bestuurder landbouwmachines

Overige personages

Egidius Wittekind – evangelisch-lutherse dominee

Paula Ackermann – nicht van Egidius Wittekind

Rebecca Kurscheidt – lerares dorpsschool

Julius Urban – zoon rijke industrieel

Ludwig von Preussen – neef van keizer Wilhelm

Raimund Thalmann – rentmeester van het landgoed

Annabella Kassini – maîtresse

Hektor Schlawes – voormalige koetsier

Tobias Güstrow – oudste zoon van een pachter

1

29 mei 1913 – Greifenau, Achter-Pommeren, landgoed van de grafelijke familie von Auwitz-Aarhayn

Al die oude tradities deden hem nog een keer de das om! Die oude stijfkop bekeek het maar! Er móésten vernieuwingen worden doorgevoerd, anders misten ze de aansluiting. Konstantin wist wel dat discussies met zijn grootvader nu en de komende jaren onvermijdelijk waren, maar hij had toch zeker de beste argumenten? Toen hij zich dat realiseerde lachte hij triomfantelijk. Zelfs als hij zijn grootvader niet kon overtuigen doordat deze elke discussie in de kiem smoorde, zou hij vroeg of laat toch winnen, alleen al doordat de tijd in zijn voordeel werkte.

De koetsen, die vanbuiten zo luxe en comfortabel leken, hobbelden over de verharde oprijlaan. De knotwilgen bogen alsof ze hen begroetten. Het landhuis op de glooiende heuvel had aan weerszijden traptorens die rijkelijk van reliëfs waren voorzien, en de voorgevel was versierd met fleurons en parels. Het was bijna een kasteel.

Ze waren thuis.

Caspers, de butler en de baas van het huispersoneel, keek altijd streng en glimlachte nooit, maar nu keek hij zelfs grimmig. Dat voorspelde niets goeds. De man beende zo snel naar de koetsen toe dat de jaspanden van zijn livrei achter hem aan wapperden. Door de regen viel zijn zwarte haar over zijn voorhoofd. Nadat hij even met een sombere blik naar binnen had gekeken, liep hij meteen door naar de tweede koets waar Katharina en haar ouders in zaten. De butler rukte de deur open, iets dat zo ongehoord en zo ongebruikelijk was dat Alexander, Konstantins jongste broer, spottend zijn wenkbrauwen optrok. Zelfs de huishoudster, Mamsell Schott, leek stomverbaasd.

Toen pas stopte de koets voor het bordes. Stonden de andere bedienden misschien in de vestibule op hen te wachten? De familie kwam immers thuis na een verblijf van drie weken in de hoofdstad en dan werden ze normaal opgewacht door het complete huispersoneel.

Konstantin werd ongerust en perste zich door de smalle deuropening naar buiten. Hij hoorde Caspers, die opgewonden naast de andere koets stond, met schrille stem zeggen: ‘… al onderweg om dokter Reichenbach te halen.’

Konstantins vader, graaf Adolphis von Auwitz-Aarhayn, stapte uit. ‘Konstantin, en jij ook Alexander, we moeten…’ Hij zweeg en keek verbaasd van zijn zonen naar de verlaten bordestrap en terug, en zijn rood aangelopen gezicht werd nat van de regen.

Caspers zei snel: ‘De hooiwagen wordt al klaargemaakt en Eugen kan elk moment terug zijn.’

‘Jullie grootvader heeft… een ongeluk gehad. We rijden er meteen naartoe.’

Precies op dat moment verscheen het span paarden op de weg naar het voorplein.

‘Maar Adolphis, je stapt toch zeker niet met je dure kleren in die wagen!’ zei gravin Feodora von Auwitz-Aarhayn boos, maar ze zweeg toen ze de blik van haar man zag.

Konstantins vader zei tegen de stalmeester: ‘Waldner, laad de koffers uit. We gaan er met een koets en de hooiwagen naartoe.’ Daarna zei hij tegen Mamsell Schott, die samen met Konstantin en Alexander in de koets had gezeten: ‘Haal snel een paar dekens op. We moeten mijn vader waarschijnlijk vervoeren.’

Adolphis pakte Konstantin bij de schouders en zei: ‘Hij was bij Dunkelhain bezig met het transporteren van gekapte boomstammen.’ Zijn stem brak. ‘Een verrotte boom…’

‘In dit weer?’ vroeg Konstantin. Het had de hele dag geregend, zodat het nu natuurlijk ontzettend modderig was in het bos. Toch was dit echt weer iets voor zijn opa: koppig en boven alles en iedereen verheven, zelfs boven het weer. Die man trok zich van niets en niemand iets aan, en al helemaal niet van een beetje regen.

De nieuwe koetsier Albert Sonntag en stalmeester Johann Waldner haalden snel de koffers van de bagagedrager en zetten ze op het grind. Wiebke, een van de kamermeisjes, kwam gehaast met een stapel dekens naar buiten. Mamsell Schott en twee andere vrouwelijke bedienden volgden haar en brachten de bagage naar binnen.

Adolphis veegde de regendruppels van zijn voorhoofd, of was het angstzweet? Hij zei: ‘Kilian is naar dokter Reichenbach in het dorp.’

‘Hoe erg is het?’ vroeg Konstantin schor.

‘We moeten opschieten.’ Zijn vader wilde al instappen, maar zei eerst: ‘Sonntag, u rijdt met ons mee. Eugen, jij komt met de wagen achter ons aan. Waldner, u rijdt Kilian tegemoet. Breng de dokter niet eerst hiernaartoe, maar meteen naar de plaats van het ongeluk. Onmiddellijk!’

Konstantin stapte samen met zijn vader Adolphis en zijn broer Alexander in de koets, waarna ze achter de hooiwagen aan reden.

Bij de bosrand stapten ze uit. De laatste meters moesten ze zich een weg door het kreupelhout banen, over vermolmde stammen, afgebroken takken en een dikke laag varenblad. Konstantin snoof de geur op van de vruchtbare vochtige aarde die door het verrottingsproces de ideale voedingsbodem werd voor de volgende generaties. Dit was de geur van zijn geboortegrond.

Donatus von Auwitz-Aarhayn lag moeizaam ademend op het natte, modderige bladerdek. Adolphis knielde naast zijn vader, die nog maar een schaduw van zichzelf leek: hij was bleek, zijn huid zat onder de schrammen en zijn grijze haar plakte aan zijn schedel. Hij bewoog onrustig en leek in paniek.

Konstantin wendde zijn blik af, omdat hij bijna het gevoel had dat zijn gedachten waarmee hij niets slechts had bedoeld iets afschuwelijks hadden veroorzaakt. Dát had hij niet gewild! Hij kreeg een kleur van schaamte.

De oude landheer was een forse man, een indrukwekkende, gespierde landedelman van het kaliber van een Bismarck, met een dikke snor en wallen onder zijn groenachtig blauwe ogen. De ouderdom had hem niet milder gemaakt. Zijn regenmantel lag half onder hem, en zijn zwarte vilthoed lag een paar meter verderop naast de dikke boomstronk die dwars over zijn bovenlichaam lag. De oude man maakte wel vaker een ronde om het bomenbestand te inspecteren; dat was een van zijn grillen.

Zijn twee Duitse doggen, die aan een boom waren vastgebonden, jankten nerveus omdat hun baasje gewond op de grond lag. Hun gekwelde gejank klonk onheilspellend.

Twee bosarbeiders stonden er schuldbewust en bang bij. ‘Die boom viel zomaar om.’

‘Hij is half verrot, dat kan iedereen zien,’ zei de andere man. ‘We waren al op de terugweg en brachten net de laatste stam naar de stapel.’ Als om dat te bewijzen wees hij naar het indrukwekkende werkpaard dat een paar meter verderop op het bospad stond, met een gevelde dennenboom aan de sleepketting.

Konstantin zag dat zijn vader indringend tegen zijn gewonde grootvader praatte. Daarna snauwde hij: ‘Bevestig de ketting aan die boomstam!’

Dat hadden ze allang kunnen doen. Nu was er waardevolle tijd verloren gegaan.

Een van de bosarbeiders, een forse gedrongen man met rode wangen, liep naar hem toe. ‘Meneer, wij wilden dat eerst ook doen, maar we waren bang…’ Hij vertrok zijn gezicht en knikte toen naar de kroon van de boom.

Konstantin keek ernaar. Dat zijn grootvader niet helemaal was geplet, kwam doordat de kroon van de vermolmde eik op een paar rotsblokken was gevallen.

Sonntag, de nieuwe koetsier, bekeek de andere kant van de gebroken stam, waar de gevelde reus was gescheurd en versplinterd. Hij vroeg: ‘Heeft het hier de afgelopen dagen gestormd?’

‘Niet zo erg als in het begin van de maand.’

In sommige delen van Europa was de winter in de eerste dagen van mei opnieuw ingevallen. Hier in het noorden, vlak bij de Oostzee, was het echt heel erg geweest: de regio was geteisterd door vorst, sneeuw en zware stormen. Akkers waren volkomen vernield en op vele zou pas later geoogst kunnen worden.

Sonntag keek zoekend om zich heen. ‘We kunnen deze stam niet opzijschuiven. Daardoor zou uw grootvader… Dat zou niet goed zijn. We moeten een hefboom hebben, dan kunnen we de stam met een paar man optillen, terwijl twee anderen de graaf wegtrekken.’

Konstantin knikte. Sonntag was niet alleen heel groot, maar ook vindingrijk. ‘Ja, een hefboom! Papa, hoe gaat het met hem?’

Konstantins vader keek hem met vochtige ogen aan, liet de hand van de oude man met tegenzin los en stond op. Hij fluisterde: ‘Het ziet er niet goed uit. Ik ben bang dat een rib de long heeft doorboord.’

‘Kan hij praten?’

Adolphis snoof. ‘Hij vloekte.’

Sonntag maakte het touw van het tuig van het enorme paard los en wees naar een plek vlak bij hen.

Konstantin begreep meteen wat Sonntag van plan was. ‘Papa, wij tillen de boom op en dan moeten jij en Alex grootvader wegtrekken.’

De bosarbeiders kreunden terwijl ze het pas gekapte hout in positie sleepten en dat naast de graaf onder het verrotte hout door schoven. Eugen Lignau, de stalknecht die tot nu toe alleen met een angstige blik had staan kijken, hielp Sonntag mee tot de dunnere stam in de juiste positie lag.

‘Het moet snel gebeuren,’ zei Konstantin.

‘Alexander, jij pakt zijn linkerschouder en ik zijn rechter,’ zei zijn vader.

Konstantin ging tussen de bosarbeiders en de koetsier in staan. Sonntag hield het ene uiteinde van de stam vast. Eugen stond aan de andere kant en drukte de stam met zijn lichaam in de grond, zodat die niet weg kon glijden.

‘Ik tel tot drie!’ riep Konstantin.

De hefboom werkte. Hout schuurde over hout. De mannen kreunden. De reusachtige stam kwam in beweging en het lichaam kwam vrij. De mannen trokken de stam vloekend en met ingehouden kreten van pijn weg, lieten de stam vallen en sprongen opzij.

Nu pas knielde Konstantin naast zijn grootvader. Zijn opa’s ogen schitterden, zijn oogwit was rood door gebarsten adertjes, er zat bloed in zijn mondhoeken en hij haalde fluitend adem, terwijl zijn borstkas vlak bleef. Konstantin vond het verschrikkelijk hem zo te zien. Zijn geliefde en gevreesde grootvader! Hij kende geen leven zonder hem en hij leed net als iedereen onder het heerszuchtige karakter van zijn grootvader. Ze hadden de afgelopen jaren heel wat verbale gevechten gevoerd. Dat had Konstantin veel geleerd. Hij wist nu wat hij wel en niet van het leven kon verwachten. Helemaal bovenaan stond dat hij niet zo wilde worden als zijn grootvader. Dat betekende echter niet dat hij hem kon missen. Niet nu al. Niet zo onverwacht. Er ging een stekende pijnscheut door hem heen en eindelijk liet hij die ene gedachte toe die hij de afgelopen minuten had verdrongen: Stel dat grootvader stierf? Met zijn duimen streek hij met een liefdevol gebaar het bloed van grootvaders lippen.

Donatus was nog maar drieënzeventig. Er was geen enkele reden waarom de oude graaf eerder zou sterven dan de ijzersterke kanselier die hij zo vereerde. Hij zou minstens tachtig moeten worden. Donatus was absoluut niet van plan geweest om de verantwoordelijkheid al over te dragen aan zijn zoon, nog lang niet. Drieënzeventig was geen leeftijd voor iemand van het geslacht von Auwitz-Aarhayn zu Greifenau om al te sterven.

Hoeveel discussies had Konstantin de afgelopen jaren met hem gevoerd? Over technische alternatieven en over veranderingen die tot doel hadden efficiënter en winstgevender te werken? Maar hij ving elke keer bot bij zijn grootvader, terwijl zijn vader de kamer meestal verliet alsof het hem niets aanging. Pure desinteresse! Of was het uit frustratie dat zijn vader, Konstantins grootvader, zijn op een na oudste zoon nooit aandacht had gegeven? Nadat papa’s oudere broer jaren geleden alweer aan difterie was gestorven, had Donatus zijn jongere zoon Adolphis wel verantwoordelijkheden móéten geven, maar deze was toen al gewend geraakt aan zijn nutteloze en vrije leventje en wilde die levensstijl niet meer opgeven.

Konstantins jongste broer Alexander kwam eraan met een deken en legde die naast grootvader op de grond. Konstantin knikte instemmend, maar vader twijfelde en zei: ‘Hij heeft te veel pijn. We mogen hem niet verplaatsen.’

‘We zullen wel moeten,’ zei Konstantin met enige nadruk. ‘We moeten hem op de wagen leggen.’ Vanuit zijn ooghoeken zag hij dat Eugen, de stalknecht, de andere dekens al op de laadklep uitspreidde.

Alsof zijn vader alleen dat idee al te veel vond, sloeg hij zijn blik neer. ‘Wees om godswil voorzichtig!’

Met z’n zessen schoven ze de deken onder de gewonde man, droegen hem daarna voorzichtig naar de hooiwagen en tilden hem erin.

De oude man kreunde onophoudelijk.

Konstantin sprong op de laadvloer, hurkte naast hem en pakte zijn gerimpelde hand vol ouderdomsvlekken. De hand was ijskoud en stijf. Het was een vreemde ervaring om deze man, die hem zo vertrouwd was, aan te raken, want het enige fysieke contact tussen hem en zijn grootvader was altijd beperkt gebleven tot een schouderklopje of een oorvijg.

Grootvader bleef kreunen terwijl de hooiwagen langzaam over de bosbodem hobbelde.

Bij de bosrand zagen ze dat er een andere koets aankwam. Op de bok zat Kilian, de huisknecht, die de paarden behendig mende.

Dokter Reichenbach klom meteen in de wagen, verspilde geen tijd aan een beleefde begroeting, onderzocht de oude graaf meteen en begon met zijn bovenlichaam. Uit de geluiden die grootvader maakte bleek duidelijk hoe het met hem ging. Het gezicht van de dokter betrok. Hij keek zwijgend op, leek niet te weten hoe hij het ergste moest verwoorden en schudde uiteindelijk bijna onzichtbaar zijn hoofd.

Vader begreep het en zei: ‘We brengen hem naar huis.’

29 mei 1913

Katharina vond haar opa heel aardig, maar was ook weleens bang voor hem. Hij kon brullen als een gewonde stier als hem iets niet beviel. Ze had vaak meegemaakt dat hij een pachter zo verschrikkelijk uitschold dat de man als een geslagen hond afdroop. Ze had haar grootvader regelmatig met een verlangende klank in zijn stem horen vertellen dat zijn eigen vader de boeren er met een zweep van langs had gegeven. Iedereen was bang voor hem. Ook Konstantin en Nikolaus, haar oudere broers, verdienden volgens opa heel vaak een standje, net als haar ouders trouwens. Gelukkig gedroeg opa zich niet zo heerszuchtig tegen haar en Alexander, zijn twee jongste kleinkinderen.

Nu maakte ze zich grote zorgen, want papa was zojuist lijkbleek geworden en mama had haar hand voor de mond geslagen. Haar moeder maakte dat theatrale gebaar wel vaker, maar deze keer leek het alsof ze echt ongerust was.

Opa was niet mee geweest naar Berlijn. Hij had er een hekel aan om zijn landgoed te verlaten. Daarom droeg hij alleen taken waarvoor gereisd moest worden aan papa over, en liet hij zakenpartners bij voorkeur naar het landgoed komen. Elke dag waarop hij niet op zijn eigen grond kon rondlopen was een verloren dag, vond hij. Dit was de beste plek op de hele wereld, en voor hem de enige plek.

Maar voor Katharina hadden de drie weken in Berlijn haar de ogen juist geopend, alsof een ijskoud bad het laatste restje van haar jeugd had weggespoeld en haar in een nieuw leven had gedompeld. Ze was alert en opgewonden, zag alles met een frisse blik en wilde de wereld tegemoet rennen en met elke ademteug in zich opnemen. Daarvoor had ze blijkbaar geslapen als Doornroosje, maar nu was ze dus klaarwakker.

Toen was de dag van vertrek gekomen. Met elke kilometer die ze aflegde op weg terug naar huis besefte ze hoezeer haar oude leven haar had ingekapseld en haar vaste regels had opgelegd. Straks werd ze weer opgesloten en zou ze verborgen achter muren de verveling en starheid inademen. Hoe kón ze terugkeren naar dat eentonige leven? Naar een leven waarin af en toe een abrupte weersverandering de enig mogelijke afwisseling was die ze meemaakte?

Ze had natuurlijk helemaal niet verlangd naar de nare spanning bij hun thuiskomst. Verbaasd merkte ze dat het prettige vooruitzicht op afwisseling plaatsmaakte voor angst voor een drastische verandering.

Katharina liep de trap op en bleef op de balustrade van de grote wenteltrap staan. Huisleraar Matthis had zich beneden in de vestibule opgesteld en keek, met zijn duimen achter zijn bretels gehaakt, naar de bedienden. Hij stond met zijn dikke buik vooruitgestoken in de weg en wipte op zijn voeten heen en weer. Toen Bertha, het keukenmeisje, met twee grote koffers onder de armen binnenkwam, zei Matthis tegen haar: ‘Sneller, sneller. Wat moet de familie wel denken? Jullie zijn nog steeds niet klaar! Je lijkt wel een slak.’

Katharina kon vanaf haar hoge positie zijn steeds dunner wordende kastanjebruine haar goed zien. ‘Hoelang moet ik hem nog verdragen?’ fluisterde ze en ze schudde haar hoofd alsof ze hem daardoor kon laten verdwijnen.

Beneden liep de kleine en tengere Wiebke, een van de kamermeisjes, met een enorme koffer op haar gebogen rug moeizaam om Matthis heen. Eigenlijk was het Kilians taak om de koffers te dragen, maar nu had de huisknecht belangrijker taken toegewezen gekregen.

‘Doe maar niet alsof je moe bent, hoor. Dat helpt je niet.’ Matthis vond het heerlijk om anderen bevelen te geven, of de les te lezen, of hun woordkeus te verbeteren.

‘Ik denk, meneer de huisleraar, dat wanneer íemand tegen de bedienden zegt dat ze sneller moeten werken, ik dat ben,’ zei Caspers met zijn krassende stem.

Katharina stapte snel achteruit om minder op te vallen. Als de mannen haar niet zagen, kon ze misschien genieten van hun hanengevecht.

‘Ja, maar meneer en mevrouw… Het personeel moet snel werken. Juist nu er een ongeluk is gebeurd.’

‘Ik zou het bijzonder op prijs stellen wanneer u vanaf nu de leiding van het personeel aan mij overlaat.’

Matthis snoof luid. Dit beviel hem helemaal niet. Natuurlijk had Caspers de leiding over het huispersoneel. Matthis kon alleen de baas spelen over de jongste kinderen van het gezin. Bovendien moest hij veel behoedzamer met hen omgaan dan hem lief was. Katharina had het idee dat hij hen het liefst wilde dresseren als hondjes die hij een stok kon laten apporteren, maar dat was hem verboden. Sinds papa hem twee jaar geleden, na een vervelend voorval waarbij Alexander een belangrijke rol had gespeeld, had verboden de rotting te gebruiken mocht hij zijn favoriete bezigheid niet meer uitvoeren. Dat was het begin geweest van zijn vete met Caspers. De twee jongste kinderen vonden geen van beide mannen aardig, maar kozen alleen al uit principe Caspers kant.

‘Ik zie hier trouwens maar één iemand die niets doet,’ voegde Caspers er ook nog aan toe.

Dat was de druppel. Matthis draaide zich woedend om en beende luid snuivend weg.

Katharina glimlachte. Ze kon zich goed voorstellen dat het er tijdens hun afwezigheid heftig aan toe was gegaan tussen de beide mannen.

‘Katharina!’ Haar moeder kwam samen met Mamsell Schott uit de bibliotheek en keek haar bestraffend aan. ‘Ga je omkleden. Ik weet niet precies wanneer we gezien de omstandigheden kunnen eten, maar je zou moeten weten dat je daarop moet zijn voorbereid.’ Gravin Feodora liep snel door de vestibule. ‘Ik moet meteen naar het park, want ik wil weten of het wel goed gaat met mijn rozen.’

Katharina keek haar stomverbaasd na. Niemand wist wat opa precies mankeerde, maar iedereen begreep dat het ernstig was. En toch dacht haar moeder alleen aan haar geliefde bloemen?

Maar was ze zelf beter? Zij had toch genoten van de woordenstrijd tussen de beide kemphanen? Er was trouwens nog iets waar ze zich schuldig over voelde: ze vond het minder erg dat haar opa misschien zou sterven dan het vooruitzicht dat haar vader de leiding van het landgoed op zich nam. Stel dat hij niet naar Konstantin luisterde? Na een laatste blik op de vestibule met al z’n pracht en praal draaide ze zich om. Ze liep naar de westvleugel, want ze kon maar beter snel doen wat haar moeder haar had opgedragen.

Katharina trok net haar reismantel uit toen Clara, een van de twee kamermeisjes, haar kamer binnenkwam. Het meisje liep snel naar haar toe en hielp haar met haar hoed. ‘En, hebt u haar gezien? Prinses Viktoria Luise? Hoe zag haar trouwjurk eruit?’

Clara en Wiebke hielpen Katharina om beurten met kleden, en Mamsell Schott hielp Katharina’s moeder meestal.

‘Helaas niet. Omdat ik nog niet officieel ben voorgesteld aan het hof, mocht ik niet mee naar het kasteel in Berlijn.’

Katharina had de prinses dus alleen vanuit de verte gezien. Haar ouders en Konstantin waren wel bij de feestelijkheden geweest. ‘Mijn moeder heeft me de volgende dag alles verteld. Ze droeg een witte trouwjurk en een lange, luchtige sluier onder de grote kroon. De zaal was schitterend versierd. De dames droegen allemaal hun nieuwste jurk, mama ook, en hun mooiste sieraden. De mannen hadden een garde-uniform aan. O, was ik maar net zo knap als prinses Viktoria Luise, al was het maar één dag van mijn leven.’

Clara beantwoordde haar verlangende glimlach. Heel even gaven deze totaal verschillende meisjes zich over aan dezelfde droom.

Katharina schudde haar hoofd. ‘Er waren zelfs cinematografen.’

‘Wat zijn dat?’

‘Dat zijn apparaten waarmee heel veel foto’s achter elkaar kunnen worden gemaakt en als die snel na elkaar worden vertoond, heet dat een film.’

‘O ja, films! Daar heb ik iets over gehoord. Ik zou heel graag een keer naar zo’n bioscoop willen gaan.’

‘In Stettin is een bioscoop, vertelde Konstantin.’

‘Hebt u al eens een film gezien?’

‘Helaas niet. Maar papa is op een avond met mama naar een variététheater geweest, waar ze naast andere bijzondere dingen ook films vertoonden. Alles daarin schijnt heel echt te lijken.’

Clara fronste. Ze wist niet goed wat ze zich daarbij moest voorstellen. ‘Wat hebt u verder allemaal beleefd?’

‘Berlijn is volkomen anders. Daar zijn heel veel vrachtwagens, veel meer dan bij ons. De trams rijden midden op straat door de stad, dus moet je goed oppassen dat je niet onder zo’n wagon komt. Hoog boven de straten rijden ook treinen.’

‘Treinen in de lucht?’

‘Nee, niet in de lucht, meer over een soort bruggen midden tussen de huizen. Je moet het zelf hebben gezien. Er rijden ook treinen door de grond, onder de stad, onder de huizen!’

‘Daar heb ik over gelezen. Ik vraag me af wat er gebeurt als de huizen instorten.’

‘Daarom mochten wij ook niet mee. Konstantin en vader hebben het perron onder het Viktoria-Luise-plein bekeken. Ik had heel graag mee willen gegaan. Ach, er zijn zo veel opwindende dingen in Berlijn! Het was gewoon overweldigend.’ Terwijl Clara haar jurk dichtknoopte, liet Katharina haar indrukken de revue passeren.

De meest bijzondere gebeurtenis was zo vernederend geweest voor mama dat Katharina het niet mocht vertellen. Omdat Konstantin als enige ooit met een tram had gereisd, kocht papa kaartjes voor het hele gezin. Ondertussen veroorzaakte mama verder naar achteren enige ophef doordat ze er – ingesnoerd in haar korset en beperkt door haar lange sleep – niet in slaagde op het platform van de tram te stappen. Alexander en Konstantin stonden beneden en wilden haar helpen toen ze opeens werd vastgepakt door een vieze mannenhand die haar omhoog trok. De arbeider wilde haar gewoon helpen, maar mama beklaagde zich luidkeels, waardoor ze de aandacht van de conducteur trok. Hij kwam naar achteren en zei tot overmaat van ramp ook nog eens dat ze tijdens de rit haar hoedenspeld uit haar hoed moest halen. Dat weigerde ze natuurlijk en ze liet zich zelfs niet vermurwen toen haar werd verteld dat een paar weken eerder, toen de tram moest remmen, een nogal bloederig voorval had plaatsgevonden. Daarop zei de conducteur dat ze de wagon moest verlaten, omdat ze anders niet door mochten rijden. Mama werd woedend. De conducteur veranderde ook niet van mening toen papa zich ermee bemoeide. De andere passagiers werden ongeduldig, zij wilden doorrijden. Een vrouw schold op mama vanwege haar gedrag, tot de gravin verstoord uit de tram stapte, wat ook weer lang duurde, want de sleep van haar jurk kwam klem te zitten op een traptrede en scheurde. Het was echt heel vernederend geweest. Nee, daar kon Katharina een dienstbode niets over vertellen.

‘We zijn een hele ochtend in Kaufhaus Wertheim geweest. Dat is een schitterend gebouw met honderden spiegels en overal gekleurd glas. Het schijnt het grootste warenhuis van Europa te zijn. Alles in die stad is trouwens groot. Enorme huizen en overal brede, verharde of geasfalteerde straten. Allemaal steen, overal om je heen alleen maar steen, en de huizen zijn allemaal heel hoog. Mama en papa namen ons elke paar dagen mee voor een wandeling in de dierentuin, zodat we frisse lucht kregen. Overal zijn mensen, waar je ook bent, en er gebeurt altijd wel iets. Aan de boulevard Unter den Linden en in de Friedrichstrasse is de ene exclusieve winkel na de andere, honderden meters aan beide kanten. Alles wat waar dan ook ter wereld wordt geproduceerd kun je daar kopen. Ongelofelijk! Op de trottoirs staan heel veel marskramers met hun koopwaar, bloemenvrouwen en kramen met exotisch fruit. Vader bleef bij een van die kraampjes staan en kocht een ananas en voor iedereen een banaan.’

‘Een ananas? Wat is dat?’

‘Een vrucht uit de Zuidzee-koloniën. Als die rijp is schijnt hij heel zoet te zijn, maar die van ons was niet echt lekker. Tsaar Nikolaus maakte een autorit door de stad. En toen waren de anarchisten daar.’

‘Anarchisten? Midden in Berlijn?’

‘Ze protesteerden tegen het bloedige Russische tsaristische systeem, zoals zij het noemen.’ Katharina lachte, want het leek absurd om op zo’n manier over de tsaar te denken. ‘Mama wond zich heel erg op en heeft die nacht bijna geen oog dichtgedaan.’

‘Clara!’

Clara liet de jurk meteen los en draaide zich om. ‘Ja, Mamsell Schott?’

‘Had ik je geen andere taak gegeven?’

‘Maar Wiebke was toch al–’

‘Deel jij de opdrachten nu uit?’ De huishoudster kneep haar ogen tot spleetjes; ze duldde geen tegenspraak.

Clara maakte een kniebuiging en liep meteen weg. ‘Jawel, Mamsell Schott.’

‘Freule, Wiebke is zo bij u,’ zei Mamsell Schott en verliet de kamer.

Katharina zuchtte zacht. Ze had altijd veel meer plezier met Clara dan met Wiebke, maar zelf protesteerde ze natuurlijk ook niet tegen de taakverdeling van de huishoudster. Ze bleef zwijgend staan en keek naar de muren die waren bekleed met stof in mama’s lievelingskleuren: robijnrood en smaragdgroen. Gouden kwasten hingen aan de brokaten gordijnen – te zwaar, te theatraal, vond Katharina opeens.

Wiebke kwam binnen en maakte verlegen een kniebuiging. De beide kamermeisjes konden niet meer van elkaar verschillen. Clara had bolle wangen, zwart haar en dicht bij elkaar staande bruine ogen, was levendig en wilde altijd alles weten. Wiebke was juist heel gesloten en had vuurrood haar dat ze altijd strak naar achteren vastmaakte. Katharina vermoedde dat ze haar haar het liefst helemaal zou verstoppen, maar daarvoor was het kapje dat de kamermeisjes droegen niet groot genoeg. Wiebke was tenger, had een spierwitte huid en kreeg in de zomer heel snel sproeten, waarvoor ze zich leek te schamen. Ze had echter opvallende groene ogen. Katharina had ook groene ogen, net als haar moeder, maar die waren lang niet zo stralend groen als die van Wiebke. Er was nog iets waar ze een beetje jaloers op was: Wiebke leek al heel volwassen, hoewel ze nog maar veertien was, dus amper twee jaar ouder dan Katharina.

‘Freule, ik hoop dat u een aangename reis hebt gehad.’ Zonder verder nog iets te zeggen, begon Wiebke de resterende knoopjes van Katharina’s jurk open te maken.

Katharina had zo veel gezien dat ze letterlijk overstroomde van al die indrukken. ‘De bruiloft was onbeschrijflijk. Iedereen uit de hogere kringen was daar in die zaal bijeen. De Britse kroonprins en de Russische tsaar waren er ook. Mijn moeder heeft me alles verteld. Heel jammer dat ik nog te jong ben en er niet bij mocht zijn.’

‘Het was vast een schitterend feest.’

‘Twee dagen eerder mocht ik mee naar het jubileumfeest ter ere van Wagners honderdste geboortedag. Ik mocht de groene prinsessenjurk van mijn zuster dragen. Dat was geweldig! Stel je voor, Ludwig von Preussen gaf me zijn kaartje!’

‘Wie is dat?’

‘Een neef van de keizer.’

‘O.’ Wiebke was zoals altijd weinig spraakzaam.

Heel even genoot Katharina van de herinnering, maar algauw kreeg ze weer een ongemakkelijk gevoel. Iets aan Ludwig von Preussen had haar bang gemaakt. Doordat ze zo onder de indruk van die belangrijke man was? Of was er toch iets aan zijn blik waardoor ze kippenvel op haar armen had gekregen?

Haar jurk gleed op de grond en ze stapte eruit. ‘Snoer mijn korset iets losser.’ Zelfs tijdens de vermoeiende reis had mama het niet goed gevonden dat ze het korset wat minder strak snoerde, want te veel ruimte zou haar taille verpesten. Wat dat betreft kende ze geen genade.

Wiebke trok snel Katharina’s onderjurk uit, waarna het korset zichtbaar werd, zodat ze het eindelijk wat losser kon maken.

‘Maak hem maar helemaal los, in elk geval voor heel even.’ Katharina haalde diep adem. Ze droeg dit harnas al bijna haar halve leven. Te lang, vond ze zelf. In Berlijn had ze een enkele keer modern geklede dames gezien die geen korset meer droegen en van die bevrijdende wijde rechte jurken droegen.

Katharina ging op haar bed zitten, waarna Wiebke de kousen van haar benen rolde. Zelfs dat kon ze niet zelf doen met dat vermaledijde kledingstuk dat haar vrijheid volkomen beperkte.

‘Zal ik die mooie rode jurk voor u pakken?’

Katharina knikte, maar dacht toen weer aan haar grootvader. Rood was nu wel een beetje ongepast. ‘Nee, haal de donkerblauwe maar.’ Toen Wiebke even later terugkwam met de jurk en een schone onderjurk, zei ze: ‘Je kunt je niet voorstellen hoeveel dameskleermakers en herenmodezaken daar zijn. Mama heeft drie nieuwe jurken voor me besteld.’ Haar ogen glansden. ‘Een witte zomerjurk, een elegante avondjurk van Russisch groene stof, afgezet met kant en met glanzende glazen parels erop, en een felblauwe van chintz met dunne mouwtjes van chiffon en lovertjes en prachtig borduursel.’

‘Dat moet opwindend zijn.’

Klonk Wiebkes stem bewonderend of berustend?

‘Ja, heel erg.’ Teleurgesteld dacht Katharina dat Clara nu meteen naar de coup zou hebben gevraagd, en hoe die mouwtjes eruitzagen, en wat nu allemaal in de mode was in Berlijn. Misschien moest ze mama vragen of Clara officieel haar kamenier mocht worden. Ze zouden haar natuurlijk geen kamenier noemen, want als kamenier zou ze meer loon moeten krijgen. Aan de andere kant was Wiebke altijd heel zorgvuldig en veel handiger in het kappen. Als Clara haar haar deed verloor ze vaak al na twee uur een paar haarspelden. Was Wiebke maar niet zo gesloten.

‘Ik hoef eindelijk geen wijde rokken meer te dragen. Geen enkele elegante dame in Berlijn draagt ze nog, dat heeft moeder eindelijk ook ingezien. Ze heeft ook voor zichzelf een nieuwe garderobe besteld.’

Katharina verheugde zich enorm op haar nieuwe kleren. Ze had meteen twee blouses en een rok mee kunnen nemen, net als een paar nieuwe laarsjes. Alles was veel moderner dan de kleren die ze tot dan toe had gedragen. Ze dacht eraan dat ze een paar van haar oude kleren moest uitzoeken en moest klaarleggen voor de Kerst, voor de kamermeisjes. Als zij het elegante kant eraf haalden konden ze die jurken prima dragen als ze naar de kerk gingen. Buiten een kerkbezoek kregen de bedienden zelden de kans het landgoed te verlaten.

Katharina dacht meteen aan de nieuwe koetsier. Daardoor had haar thuiskomst toch een lichtpuntje gehad, want hij had haar onmiddellijk gefascineerd. Hij was heel groot en had prachtige stralende ogen. Als Katharina zich ooit had voorgesteld hoe een prins eruitzag, had hij er zeker zo uitgezien als dit nieuwe personeelslid. Hij was kennelijk tijdens hun afwezigheid gekomen. Meer had ze niet gehoord tijdens de korte begroeting, waarna hij zich samen met Johann Waldner over hun koffers had ontfermd.

‘Hoe is hij eigenlijk, die nieuwe?’

Wiebke, die net een paar schone kousen uit de ladekast haalde, haalde laconiek haar schouders op. Toch ontging het Katharina niet dat ze even glimlachte. Ook Wiebke vond de nieuwe koetsier dus aantrekkelijk. Hoe kon het ook anders? ‘Ik kan nog niet veel over hem zeggen. Hij is gisteren pas laat gearriveerd, was vanochtend al heel vroeg op, heeft ook niet samen met ons gegeten en was de hele dag in de stal bij de paarden en de koetsen. Ik denk dat hij bij uw familie een goede eerste indruk wilde maken.’

Katharina onderdrukte een glimlach en zei: ‘Daar is hij zeker in geslaagd.’

De regen was eindelijk opgehouden, de zon stond laag aan de hemel en doopte het landhuis in een warme gouden gloed. In de verte dreven zachtgele wolken, zo vrolijk als eigenlijk alleen een schilder kon vastleggen. Katharina hield van haar thuis, maar nu leek het landhuis opeens het stenen symbool van oude tradities dat haar gevangen hielden. Ze kwam als ze ’s middags een ritje maakten met de koets zelden verder dan de nabijgelegen dorpen. Stettin en Swinemünde waren op Berlijn na de enige grotere steden die ze kende – afgezien van bezoeken aan mama’s familie in Sint-Petersburg. Maar die stad was volkomen anders dan Berlijn. De laatste keer dat ze in de Russische metropool was geweest, bijna twee jaar geleden, had ze de stad nog door de ogen van een kind bekeken. Zelfs Swinemünde, de prachtige stad aan de Oostzee die de familie één keer per jaar tijdens de Kaisertagen bezocht, had absoluut niet dezelfde flair als Berlijn. De hoofdstad was zo levendig, zo bruisend, zo modern.

Alsof de hemel samen met haar treurde om haar afscheid van Berlijn had het bijna de hele dag geregend. Vanaf het moment dat ze vanochtend vroeg op het station van Stettin in hun salonwagon waren gestapt, was het afgelopen geweest met haar vrijheid. Konstantin en Alexander hadden het laatste stuk van de route vanaf Stargard in de tweede koets mogen meerijden. Wat was ze jaloers op hen geweest! Mamsell Schott was een veel onderhoudender gesprekspartner dan haar moeder die haar onophoudelijk de les had gelezen.

Katharina ging op de vensterbank zitten. Dichter bij het huis, maar toch iets daar vandaan, was een heuvel opgeworpen waar het ijshuis onder lag. Ze keek over het weiland heen naar de verharde weg die langs het dorp naar Stargard liep. In een weiland verderop graasden paarden. Bossen, weilanden en akkers, zover het oog reikte – niets wat ze niet al duizenden keren had gezien.

Ze hoorde koetsen op het grindpad. Doordat de westvleugel met de vertrekken van het gezin dwars op de hoofdvleugel stond kon ze de koetsen alleen even zien toen ze de oprijlaan op reden.

Ze rende naar de balustrade boven de vestibule. Zes mannen droegen opa op een deken naar binnen. Konstantin vertelde de mannen wat de beste manier was om de trap op te lopen, zodat de oude man zo min mogelijk heen en weer werd geschud. Katharina stond als versteend toe te kijken. Papa en dokter Reichenbach bleven beneden staan. Haar vader mompelde iets wat ze niet kon verstaan. De dokter knikte en liep ook naar boven, maar papa keek Caspers aan en zei: ‘Zorg dat Wittekind onmiddellijk wordt opgehaald.’

Caspers maakte een lichte buiging en zei snel iets tegen Eugen die bij de voordeur was blijven staan. De jongen knikte, waarna ze samen meteen vertrokken.

Haar vader liep de trap op alsof er een zware last op zijn schouders lag. Toen hij haar zag, zei hij: ‘Kindje toch… ’ Ze kon aan zijn blik zien dat het haar opa er slecht aan toe was. Heel slecht, als papa dominee Wittekind liet roepen. Haar vader sloeg even zijn armen om haar heen. ‘Bereid je voor op het ergste.’ Hij liet haar los en wreef in zijn ogen. ‘Laat koffie naar boven brengen. En iets te eten. Ik ben de hele avond boven.’ Daarna volgde hij de anderen.

Nu pas begreep Katharina de betekenis van de woorden van haar vroegere gouvernante als ze weer eens te snel iets had gewenst: ‘Wees voorzichtig met wat je wenst. Je wens kan zomaar in vervulling gaan.’ Ze had enorm verlangd naar een grote verandering in haar leven, en nu leek het alsof haar liefste wens al heel gauw in vervulling zou gaan.

Katharina ging naar de keuken in het souterrain waar hectisch werd gewerkt aan de voorbereidingen van de avondmaaltijd. Omdat ze Mamsell Schott niet kon vinden, zei ze tegen mevrouw Hindemith, de kokkin, wat haar vader had gezegd. Op dat moment kwamen Kilian en de nieuwe koetsier de trap af. Katharina’s hart maakte een sprongetje. Wat was hij knap! Ze wilde deze kans benutten om zich aan hem voor te stellen; dat had ze sinds ze hem op het station had gezien al willen doen. Maar achter hem liepen twee bosarbeiders, zodat dit misschien niet het juiste moment was.

Hij bleef echter staan en nam zijn pet af. ‘Freule, mag ik me even voorstellen, Albert Sonntag. Vandaag is mijn eerste werkdag.’

Een heel kort, gelukzalig moment keek hij Katharina glimlachend aan.

‘Juist.’ Lieve help, wat moest ze zeggen? ‘Ik bedoel, dat weet ik. Wat spijtig dat op uw eerste dag zo’n ongeluk is gebeurd.’

‘Dat is inderdaad bijzonder onaangenaam.’ Hij leek nog iets te willen zeggen, maar zweeg.

‘Hoe gaat het met mijn grootvader? Weet u wat hem mankeert?’

Hij vertrok zijn mooie mond met de volle zachte lippen even, alsof hij niets verkeerds wilde zeggen. ‘U kunt beter wachten op de bevindingen van de dokter,’ zei hij, terwijl hij haar met een oprechte blik vol medelijden aankeek.

‘O… Nou ja. Dat zal ik doen. Dank u.’ Lieve help, wat had hij stralende blauwe ogen! Ze wendde haar blik snel af, alsof hij haar had betrapt.

De twee bosarbeiders stonden een beetje te schuifelen en hij draaide zich half naar hen om. ‘Uw vader zei dat we ons hier moesten opwarmen en onze kleren moesten drogen.’

‘Ja, dat lijkt me het beste.’ Nu pas zag ze dat zijn koetsiersuniform vies en drijfnat was. De kleren van de bosarbeiders waren even vies en nat. Kilian zat al in de eetkamer van het personeel bij de haard, en Bertha bracht hem net iets warms te drinken. ‘Doe dat maar.’

Haar handen gleden trillend over de leuning van de trap toen ze naar boven liep. Lieve help, wat was dat opeens voor vreemd gevoel? Dat had ze nooit eerder gehad.

Boven in de vestibule wist ze niet meer wat ze moest doen en ze bleef besluiteloos staan. In een nis was de etenslift. Ze hoorde een zacht gepiep en nam aan dat de lift, die vermoedelijk volstond met de gewenste koffie, nu naar de eerste verdieping ging. Katharina stond nog steeds midden in de vestibule. Tegenover de voordeur was de grote, twee verdiepingen hoge balzaal.

Hedwig, het jonge dienstmeisje, liep met een asemmer en handveger door de gang in de westvleugel. Ze wilde net naar beneden gaan, maar toen ze Katharina zag draaide ze zich abrupt om. Nu de familie thuis was, moesten de bedienden de achtertrap weer gebruiken. Het meisje botste bijna tegen mama op, die al terug was uit de tuin en zich had omgekleed.

Gravin Feodora keek haar verstoord aan, maar liep zonder een boze opmerking te maken snel van de ene vleugel naar de andere.

Katharina hoorde een koets en even later kwam Eugen binnen met dominee Wittekind. De dominee was vast opgehaald om haar grootvader de ziekenzalving te geven en de biecht af te nemen. Dat was een slecht teken. Ze begroette hem bedrukt en bracht hem daarna naar de slaapkamer van haar grootvader.

Hier in de oostvleugel waren de muren in donkere kleuren gehouden. Zolang Katharina zich kon herinneren woonde haar grootvader in de oude vleugel van het U-vormige landhuis. Sinds het overlijden van haar oma acht jaar geleden was hier niets veranderd. Mama liet haar privévertrekken en alle kamers waarin gasten werden ontvangen of ondergebracht elke paar jaar moderniseren. Haar grootvader vond dat onzin, maar aangezien hij het huishouden aan haar overliet zei hij daar niets over. Hij bemoeide zich niet met de inrichting van de kamers of met de opvoeding van de kinderen, maar over alle andere onderwerpen liet hij luidkeels blijken dat hij de baas was. Hij leek geen moment te denken aan stoppen en dat vond vader geen enkel probleem.

Katharina klopte op de deur. Wittekind werd zwijgend binnengelaten en zij bleef besluiteloos staan voor de deur die voor haar neus werd gesloten.