TIJDEN VAN AMANDELBLOESEM

CARMEN BELLMONTE

Tijden van amandelbloesem

DE MALLORCA SAGA 2

Uit het Duits vertaald door
Joyce Sengers-Bekkers en Sanne Jacobs

Tijden van amandelbloesem is deel 2 van de serie De Mallorca saga

Oorspronkelijke titel Zeiten der Sehnsucht

© 2022 Wilhelm Heyne Verlag, München, onderdeel van Penguin Random House Verlagsgruppe GmbH, München

© 2024 Nederlandse vertaling Joyce Sengers-Bekkers en Sanne Jacobs / Oceaan Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nele Schütz Design

Omslagbeeld Somy Volodymyr, Maija Luomala, Anastassia Vassiljeva, irin-k, Zoonar GmbH / Shutterstock; Eléonore H / Adobestock

Omslagbewerking bij Barbara

NUR 302

ISBN 9789046830666

ISBN 9789046830673 (audiobook)

www.oceaanboeken.nl

Oceaan maakt deel uit van Park Uitgevers

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met
ISBN 9789046830659

1

Cuba, herfst 1927

De zee glinsterde in het licht van de herfstzon en het leek alsof de oude vesting Castillo de los Tres Reyes del Morro voor de azuurblauwe hemel was geschilderd. Antonia vond de wandeling inspannend maar genoot van de zachte lucht. Ze liep met Rodrigo in de kinderwagen over de oude boulevard. De Malecón in het noorden van Havanna maakte telkens weer indruk op haar. De gebouwen hadden verschillende pastelachtige kleuren en waren schitterend. Alles op dit eiland was bontgekleurd, vooral de kleding van de Cubaanse vrouwen. Antonia kende geen straat met meer pracht en praal dan de Malecón.

De gedachte aan haar eerste afspraakje met Federico toverde een glimlach op haar gezicht. De koetsrit over de boulevard naar dat chique restaurant met de allerbeste gerechten die ze ooit had geproefd.

De tijden veranderden.

Ze was zwanger van Federico’s vierde kind en maakte zich zorgen over de toekomst.

Ze keek op haar horloge en zag dat ze snel naar huis moest. Federico was de eigenaar van de sigarenfabriek, waarin zij ook een apart woongedeelte hadden, en hij wilde hen bij het middageten gezelschap bieden.

Antonia wandelde naar huis door de smalle steegjes die wat weg hadden van een doolhof. De meeste huizen hadden een fraai beschilderd balkon en de rondbogen op de begane grond boden gedurende de hete zomermaanden de nodige schaduw.

Hoe graag ze ook op Cuba woonde, ze miste haar familie aan de andere kant van de wereld. Haar moeder kende haar kleinkinderen niet en haar kinderen kenden op hun beurt niemand uit de familie. Mallorca lag ver weg, dus meer dan met regelmaat een brief schrijven zat er niet in. Zou het ooit mogelijk zijn met hen te telefoneren? De kans was klein, maar het idee fijn. Een paar jaar eerder had ze zich ook niet voor kunnen stellen muziek uit een radio te horen.

Rodrigo jammerde. ‘Zo, dus jij hebt honger?’ Ze aaide hem over zijn bolle wangetjes. ‘We zijn bijna thuis.’

De fabriek lag vlak bij het centraal station. Federico had een goede keuze gemaakt door dit gebouw te kopen. Nu hoefden de tabaksbladeren na de oogst niet eerst omslachtig door de halve stad te worden getransporteerd. Een paar ossenkarren brachten de vracht naar de fabriek, die slechts een paar gebouwen verderop lag, en dat bespaarde tijd en geld. Sinds de American Trust elk tabaksveld onder zijn hoede probeerde te nemen, waren de mooie tijden voorbij. De fabrikanten die niet meededen werd het leven zuur gemaakt. Antonia kon bijna niet meer bijhouden hoe vaak die kruiperige García hen al een aanbod had gedaan om de fabriek over te nemen.

Al bij de ingang kwam haar de kruidige tabakslucht tegemoet. Antonia haalde haar zoontje uit de kinderwagen, die ze voor de deur naar het woongedeelte liet staan.

‘We zijn er weer!’

Ze hoorde meteen het getrappel van kindervoetjes. Haar hart vulde zich met liefde op het moment dat David en Valentina op haar af kwamen gerend. David en Valentina omklemden ieder een been. Twee kinderen aan haar benen, een op haar arm en nog een in haar buik zorgden ervoor dat Antonia zich niet meer kon bewegen, maar ze voelde zich ontzettend gelukkig.

‘Laat jullie moeder nu maar weer los.’ Luisa stond glimlachend in de hal. ‘Het eten is klaar. Kom, was jullie handen en ga zitten, dan breng ik het eten.’

Antonia legde Rodrigo op de kleine bank in haar kamer en waste haar handen in de waskom. Valentina en David stonden naast haar met het water te knoeien.

De druppels op de grond moesten maar gewoon opdrogen. Antonia kon niet meer bukken en als ze een doek op de vloer zou gooien, werd de vloer weliswaar droog maar hoe moest ze dan met haar dikke buik die doek weer oprapen?

Ze nam Rodrigo op haar arm en samen liepen ze naar de eetkamer, waar Federico bij het zonovergoten raam stond. Door de lichtinval zag je alleen zijn silhouet. Hij oogde door zijn gespierde postuur jong en vol levenslust, ook al werden de eerste grijze haren in zijn volle bos haar zichtbaar. Hij had zijn handen in zijn zakken en leek ergens over te peinzen, maar misschien vergiste Antonia zich. ‘Je bent er al?’

‘Ja.’ Federico gaf eerst de kinderen en daarna Antonia een kus. ‘Komt Fernanda straks?’

‘Ja, hoezo?’

‘Zomaar.’ Hij ging aan het hoofd van de tafel zitten. Er was iets aan de hand. Federico hield iets voor haar achter, maar ze liet hem nog even met rust.

Luisa serveerde het gebraden rundvlees met bakbananen en verschillende groenten.

‘Dank je wel, Luisa. Dat ziet er heerlijk uit.’

Haar huishoudster glimlachte en verliet stilletjes de kamer.

Normaal gesproken vond Antonia het niet erg als er tijdens het eten niet werd gepraat, maar deze keer bedrukte het haar. Zelfs de kinderen maakten geen enkel geluid, ze aten welgemanierd en knoeiden niet.

Ze waren bijna klaar met eten toen Antonia het niet meer uithield. ‘Wat is er aan de hand?’

‘De trust heeft me opnieuw een aanbod gedaan.’ Federico prikte een stuk vlees op zijn vork. ‘En ik ga het accepteren.’ Zonder aarzeling stopte hij de vork in zijn mond.

Antonia staarde Federico verbijsterd aan. ‘Nee, dat doe je niet!’ riep ze en de lepel die ze in Rodrigo’s mond had willen stoppen bleef in de lucht zweven als een kolibrie voor een bloem.

Hun vijfjarige zoontje David spitste zijn oren en stopte met eten en ook de vierjarige Valentina vertrok haar gezichtje en leek op het punt te staan te huilen vanwege Antonia’s stemverheffing. ‘Er is niets aan de hand, lieverds,’ probeerde ze beiden te kalmeren. ‘Mamá schrok alleen een beetje. Eet maar verder.’ Ze stopte de lepel in Rodrigo’s opengesperde mondje voordat hij zou gaan jengelen.

Antonia wierp haar man een blik toe die duidelijk maakte dat dit gesprek nog niet was afgerond en later hervat zou worden.

Fernanda had gezegd dat ze na het middageten langs zou komen. Ze zou haar driejarige zoontje meebrengen zodat de kinderen samen konden spelen. Sinds Federico’s zus Fernanda met Enrique was getrouwd, zag Antonia haar nog maar drie keer per week. Soms spraken ze af om een lange wandeling te maken over de Malecón. Samen konden ze op de kinderen letten, alleen durfde Antonia dat in haar toestand niet meer aan. Ze was bang voor alle auto’s en ze kon haar twee druktemakers niet achternarennen. Federico had alleen op zondag tijd voor zulke uitstapjes.

En nu stond haar volmaakte man op het punt een fout met verstrekkende gevolgen te maken. Hij wilde iets doen waar ze zich jarenlang tegen hadden verzet.

Het zou natuurlijk ook veel voordelen met zich meebrengen als ze zich aan zouden sluiten bij de buitenlandse tabakshandelaren, maar als er één ding was dat Antonia had geleerd, dan was het wel dat die voordelen niet op zouden wegen tegen de nadelen van het onzelfstandig zijn.

‘O, jullie zitten nog te eten.’ Fernanda had haar zoon op haar arm en keek hen verontschuldigend aan. ‘Ben ik te vroeg?’

‘Nee,’ antwoordde Antonia zachtjes. Ze wilde haar kinderen niet nog een keer laten schrikken. In hun huis verhief normaal gesproken niemand zijn stem. Zij en Federico hadden een geweldig huwelijk, een liefdevolle relatie en daar hoorde ook bij dat ze nooit hun stem verhieven. Tot daarnet. ‘Zou jij zo op de kinderen kunnen passen? Ik moet iets met Federico bespreken.’

‘Is alles in orde?’ Fernanda keek Antonia onderzoekend aan. Omdat Antonia niets zei, knikte haar vriendin. ‘Natuurlijk pas ik op. We gaan naar de binnentuin, hè, lieverds?’

David en Valentina konden niet meer stilzitten. ‘Ga maar alvast,’ zei Antonia en ze knipoogde naar ze. Fernanda zette haar zoon op de grond, tilde Rodrigo van Antonia’s schoot en liep achter de wildebrassen aan die al door de deur verdwenen waren.

Op het moment dat Antonia alleen met haar man was, legde ze het bestek neer. Ze had geen trek meer. ‘Je hebt toch nog niets ondertekend, of wel soms?’

Federico schudde zijn hoofd. ‘Zulke beslissingen nemen we altijd samen. Dat heb ik je beloofd en daar houd ik me aan, maar hebben we nog wel een keuze? We draaien minder omzet. De American Trust beheerst bijna de hele exporthandel. Bovendien exporteert García de tabak en maakt de sigaren in eigen land. Naar verluidt zelfs machinaal. Dat heeft helemaal niets meer te maken met de kwalitatief hoogwaardige Habanos zoals we die hier maken.’

‘Precies daarom mogen we nu niet opgeven. Waarom denk je dat ze elk jaar naar onze Cleopatra vragen en elke keer met een beter aanbod komen? Bovendien nemen de Amerikanen bijna de hele handel van ons over. Ze deden bijna een vreugdedans toen de Britten door de oorlog hun waren niet meer konden afzetten in Europa. De economische situatie is onzeker, dat kun je niet ontkennen, maar daarom hebben wij het toch nog niet slecht?’

Federico staarde naar de tafel.

‘Verberg je iets voor mij?’

‘Nee, natuurlijk niet,’ reageerde Federico vlug. ‘Maar als de situatie verslechtert, kan het zijn dat we Luisa moeten ontslaan.’

Antonia snoof. ‘Dan poets en kook ik gewoon zelf. Gaat het goed met het bedrijf?’ Ze bekeek de tafel: een mooi damasten tafelkleed, gepoleerde kristallen glazen, ebbenhouten stoelen. Aan het plafond hing een gigantische kroonluchter. Als dochter van een Mallorcaanse wijnboer was ze zulke luxe niet gewend en ze had die ook niet nodig.

‘Met het bedrijf wel, ja, maar we maken nauwelijks nog winst,’ legde Federico uit. ‘Ik heb beloofd dat ik altijd goed voor je zou zorgen.’

‘Dat doe je toch ook!’ Antonia keek naar Federico’s bezorgde gezichtsuitdrukking. Hij vond het blijkbaar vervelend dat hij haar misschien niet meer zo zou kunnen verwennen, maar ze was gewend om hard te werken. Ze zou zonder problemen het huishouden draaiende kunnen houden. Het zou misschien niet zo perfect zijn als wanneer Luisa het deed, maar dat was ook helemaal niet nodig. Er waren belangrijkere dingen dan gepoetst bestek.

‘Cariño, je bent zwanger,’ bracht Federico ertegen in. ‘Hoe moet dat als we vier kinderen hebben?’

Antonia moest hard lachen. ‘Ik paste als twaalfjarige al op mijn zusje en broertje, ik maakte eten en hielp op het land. Als dat je enige argument is om met de trust in zee te gaan, dan ben ik ertegen. De trust is zo groot en invloedrijk dat als je met het aanbod akkoord gaat, je samen wint of samen ten onder gaat. Je geeft dan alles uit handen. Wat er met de tabak gebeurt en voor welk bedrag het wordt verkocht. De fabriek kun je dan ook meteen sluiten, want ze zullen de dure manuele productie verbieden.’

Federico stond op, liep naar haar toe en knielde voor haar op de blank gepolijste parketvloer. Hij pakte haar handen. ‘Ik heb de beste vrouw ter wereld. En het zou je echt niets uitmaken als we thuis wat moeten bezuinigen?’

Ze keek in zijn ogen, waarin ze een vertwijfelde blik zag. ‘Helemaal niet.’

Zijn wanhoop verdween als sneeuw voor de zon en maakte plaats voor hoop en opluchting.

‘Je had het anders echt gedaan?’ vroeg Antonia.

‘Ja.’ Federico stond op en omarmde haar. ‘Ik weet niet of de situatie verslechtert of niet. In het ergste geval moet ik werknemers ontslaan.’

Antonia wist dat hij dat heel lastig zou vinden. ‘Verkoop je echt zoveel minder sigaren?’

‘De importeurs proberen de prijs te drukken, maar daar doe ik niet aan mee. Daarom gaan ze in op de goedkopere mogelijkheden die de American Trust hun biedt. Sommigen waarderen de kwaliteit van onze Cleopatra-sigaren, maar ook in de Verenigde Staten gaat het bergafwaarts met de economie. Er vallen steeds meer klanten weg. Zelfs de hotels nemen minder van ons af. De vertegenwoordigers verkopen minder dan de helft.’

Antonia dacht na.

Ze had een voor de hand liggende gedachte, ook al was het een vertwijfelde poging om de fabriek te redden. Ze stond op, streek met haar hand over haar dikke buik en keek Federico aan. ‘Waarom verkopen we de sigaren dan niet goedkoper? De trust zou je er ook niet meer voor geven. Waarom dus de prijs niet tijdelijk laten zakken tot het weer beter gaat? Je zou de kosten kunnen dekken door de hoeveelheid die je verkoopt. Als de sigaren in het magazijn liggen, brengen ze sowieso niets op. Praat met je werknemers. Vraag of ze ermee akkoord gaan iets minder te verdienen om ervoor te zorgen dat de fabriek niet hoeft te sluiten. En vergeet niet te benoemen dat ook in ons huishouden wordt bezuinigd. Luisa zal er begrip voor hebben en haar man ook. Als we niets doen, hebben ze vroeg of laat sowieso geen werk meer.’

Federico legde zijn hoofd in zijn nek en sloot zijn ogen. ‘Wat een waanzin.’

‘Denk erover na. Dat is het enige wat ik van je vraag.’ Antonia stapelde de borden op elkaar. Het bestek hield ze in haar hand.

Federico keek haar opnieuw wanhopig aan. ‘Ik ga weer naar de fabriek.’

‘Federico. Ik heb geen hulp nodig in het huishouden. De kinderen zijn gezond en dat is het belangrijkste.’ Antonia dacht aan de brief van haar zus. Die kende ze inmiddels uit haar hoofd. Het orakel van een paar jaar eerder knaagde nog steeds aan haar, als een muis aan een rijp stuk kaas. Ze was haar vriendin Magdalena achternagereisd, die op bezoek was bij haar familie toen ze haar niet meer had kunnen bereiken. Ze had haar met griep aangetroffen. Samen met Magdalena’s zus Angelica en een arts hadden ze de ernstig zieke familie verzorgd. Angelica, een priesteres van de Santería, had met een orakel een voorspelling voor haar gedaan.

Ze voorspelde dat Antonia veel zou verliezen voor ze de familieleden weer met elkaar zou weten te verzoenen. Daardoor stond ze regelmatig stil bij wat ze had en was ze dankbaar voor haar gezonde kinderen en liefdevolle man.

De deur viel dicht en Antonia bleef alleen achter. Haar gedachten dwaalden af naar haar familie op Mallorca.

Sinds Antonia opnieuw zwanger was had ze de brief van haar zus altijd bij zich. De brief was voor haar een talisman die haar eraan herinnerde voorzichtig te zijn en waardoor ze besefte wat voor geluk haar ten deel was gevallen.

Er was drie jaar voorbijgegaan sinds ze Carla’s brief had ontvangen en toch was de inhoud nog net zo verdrietig. Ze legde het bestek op een bord en haalde de brief uit haar mouw, vouwde hem open en las hem opnieuw. Het papier was inmiddels vergeeld en stukgelezen.

Liefste zus,

Er heeft zich hier een vreselijke tragedie afgespeeld. Antonia, ons zonnestraaltje, is dood. Ik werd ’s ochtends wakker en liep naar haar bedje, maar ze voelde al koud. Het is vreselijk en ik zit vaak te piekeren dat we er niets van hebben gemerkt terwijl we lagen te slapen. De dokter zei dat we niets voor haar hadden kunnen doen, omdat de wiegendood zich niet aankondigt. Maar daarin vind ik geen troost. Ze begon zich net overal aan op te trekken. Binnenkort zou ze haar eerste stapjes hebben gezet en het was geweldig om te zien hoe ze elke nieuwe dag met een glimlach begroette.

Francisco lijdt er net zozeer onder als ik en elke dag is een gevecht met het verdriet, want hij heeft momenteel zoveel te doen in de werkplaats, maar hij wil mij niet alleen laten. Ik kan momenteel niet veel voor hem betekenen, dus blijft de boekhouding liggen. Ik vind het moeilijk hoopvol naar de toekomst te kijken. Hoe kan God zo gruwelijk zijn en een zo jong leventje beëindigen? In de kerk vind ik geen troost meer.

Soms denk ik dat het beter was geweest als de Spaanse griep me destijds het leven had gekost. Ik weet dat ik zo niet zou moeten denken, vooral omdat jij en je man er alles aan hebben gedaan om mij over de ziekte heen te helpen. Het spijt me, maar er zijn dagen waarop de wanhoop de overhand krijgt.

Omdat de geboorte niet bepaald gemakkelijk ging, hebben de dokters ons destijds alle hoop op meer kinderen ontnomen en ik voel me schuldig ten opzichte van Francisco, omdat hij altijd een groot gezin heeft gewild. Onze liefde is nog even sterk als altijd, ondanks de zware beproevingen die we hebben moeten doorstaan, maar ik weet niet of ik hem de toekomst kan bieden die hij zich wenst. Terwijl het verder eigenlijk goed met ons gaat. We hebben zoveel opdrachten dat we zelfs moeder kunnen ondersteunen en twee arbeiders voor haar hebben aangesteld, die het zware werk op het veld van haar overnemen. Ze vindt het geweldig als de abrikozenoogst van het land komt en ze over de prijzen kan onderhandelen met afnemers. Ook de amandelen zijn erg populair en daar heeft ze minder werk aan.

Hoewel ik het moeilijk vind, wil ik toch vragen hoe het met David en Valentina gaat. Is Federico een goede vader voor hen, of is hij altijd maar aan het werk, zoals de meeste mannen? In ons kleine bedrijf blijft er al zo weinig tijd over voor Francisco en hij is ’s avonds doodmoe. Hoe moet dat wel niet zijn als je een hele fabriek moet leiden, met zoveel medewerkers?

Allerliefste zus, ik voeg een foto van de grafsteen toe, als herinnering. Ik hoop dat dergelijk leed je bespaard blijft. Ik hou van je.

Carla

Op het moment dat ze die brief had ontvangen, was ze zwanger geweest van Rodrigo en had ze net die angstaanjagende voorspelling te horen gekregen. De woorden van haar zus raakten haar nu ze opnieuw zwanger was weer meer. Ze had drie gezonde kinderen en de vierde was onderweg. Waarom zou ze zich druk maken om hulp in het huishouden? Het was veel belangrijker een gezonde familie te hebben die in moeilijke tijden voor elkaar klaarstond dan wanhopig te proberen de sociale status en de welstand, die er eigenlijk niet meer was, te behouden. Haar deerde het niet of ze nog zou worden uitgenodigd voor etentjes van de elite. Ze zou ze zelf in elk geval niet meer organiseren en zonder iemand die voor de kinderen zorgde, zou ze ook niet meer kunnen gaan. In principe waren het sowieso telkens weer dezelfde saaie gesprekken en die kon ze missen als kiespijn. Bovendien had ze nooit het gevoel gehad er echt bij te horen. Ze was de dochter van een wijnboer. Dat was ze altijd geweest en dat zou ze altijd blijven. Dat was precies waarom Federico van haar hield, want ook hij kwam uit een burgerlijk milieu. Natuurlijk was het voor de fabriek belangrijk om goede connecties te hebben, maar dat kon ook op een andere manier. Ze hadden altijd nog hun herenclub, waar sowieso de meeste zaken werden afgehandeld. Binnenkort zou ook het Asturische Centrum in gebruik worden genomen, dat enkele jaren geleden tot op de grond was afgebrand. De kosten voor de wederopbouw hadden de Asturische emigranten op zich genomen om zo de nieuwkomers op Cuba te kunnen helpen met een goede start van hun nieuwe leven, net zoals zij zelf waren geholpen. Het centrum was de eerste plek waar de mensen uit Asturië naartoe gingen na aankomst. De verbondenheid maakte elke keer weer indruk op Antonia.

Ze had niet veel geld nodig om gelukkig te zijn. Over drie weken zou zich het nieuwste familielid aankondigen. Dat was het enige wat telde. Federico dacht dat het een jongen zou worden omdat de baby zo hard trappelde. Antonia dacht dat ze een meisje kreeg.

Zou Federico het al hebben kunnen opbrengen om met zijn medewerkers te praten?

De rest van de middag bracht ze door met Fernanda, die zoals gewoonlijk de nieuwste roddels wist te vertellen. Antonia vond het leuk om de nieuwtjes te horen, maar ze kon zich er ditmaal niet zo goed op concentreren. Ze wilde dat het snel avond was.

Voordat Fernanda weer vertrok, pakte Antonia haar bij haar arm. ‘Ik moet je iets vragen.’

‘Mooi zo. Ik dacht al dat je nooit zou zeggen wat je dwarszit.’

Antonia vertelde in het kort hoe het met het bedrijf ging. Ze keek haar vriendin aan. ‘Zou jij na de bevalling voor de kinderen willen zorgen tot ik weer ben opgeknapt?’

‘Natuurlijk!’ zei Fernanda. ‘Wat een vraag! Je weet toch dat ik altijd voor je klaarsta.’

Antonia viel in haar armen. Ze kuste Fernanda’s zoon en daarna Fernanda zelf. ‘Heel erg bedankt.’

Bij het vallen van de avond bracht Antonia de kinderen naar bed. Daarna gunde ze zichzelf een kopje thee en keek door het raam of Federico er al aan kwam. Hopelijk lieten de werknemers hem niet in de steek. Ondanks de loonsverlaging had Antonia er vertrouwen in. Regelmatig hoorde ze de Cubaanse sigarendraaiers klagen dat ze geen werk hadden omdat de tabak niet meer in het land zelf werd verwerkt en ze alleen tijdens de oogst als seizoenarbeider een paar weken werk hadden.

De stemming in het land veranderde.

Langzaam maar merkbaar.

Federico liep met vermoeide tred over de binnenplaats die de fabriek van het woonhuis scheidde. Hij leek een zware last op zijn schouders te dragen. Antonia liep zo snel als ze kon met haar dikke buik naar de voordeur. ‘En, heb je met ze gesproken?’

Federico knikte.

‘Ach, wat ben ik toch een slechte vrouw,’ zei Antonia snel en ze gaf hem een kus. ‘Wil je een glas rum en wat te eten?’

‘Lekker, rum.’ Federico glimlachte. ‘Het eten dan wat later?’ Hij zette zijn aktetas in de gang en volgde haar naar de woonkamer, waar hij uitgeput in zijn lievelingsstoel neerplofte.

Antonia gaf hem een glas rum.

Hij nam een flinke slok en keek daarna naar haar op. ‘De meeste werknemers staan achter ons. Ongeveer tien procent dreigde te vertrekken. Ik heb ze de keuze gegeven. Er zijn zoveel werkloze sigarendraaiers dat we die posities vast weten te vullen.’

‘Dat is geweldig,’ reageerde Antonia enthousiast. ‘Dat is goed nieuws. Je zult zien dat alles goed komt. Een paar moeilijke jaren en dan gaat het weer beter.’

‘De komende oogst zal de doorslag geven, maar de bladeren zien er uitstekend uit.’ Federico draaide het glas rond in zijn hand voor hij het weer naar zijn mond bracht en leegdronk. ‘Het was geen gemakkelijke opgave.’

Antonia ging bij hem op de armleuning zitten en aaide door zijn volle bos haar. ‘Nu heb je het achter de rug en kun je García afwijzen. Laat hem de goede tabak maar lekker verpesten door zijn machines. Uiteindelijk wint kwaliteit altijd.’

Ze dacht aan de kwalitatief minderwaardige wijnoogsten op Mallorca om aan de grote vraag uit het buitenland de voldoen. Hoezeer de familie zich er ook tegen had verzet, uiteindelijk had er niets ander opgezeten dan op abrikozen en amandelen over te stappen. Antonia wist dat dit besluit te maken had gehad met een tekort aan spaargeld. Om de kwaliteit van de sigaren te garanderen moesten ze zo veel mogelijk besparen, zo zouden ze tijd winnen tot de situatie weer beter werd.

‘Hopelijk heb je gelijk.’ Federico gaf haar het glas. ‘Mag ik nog een glaasje?’

Antonia glimlachte.

Haar man dronk niet veel, maar zelfs zij had nu graag wat gedronken, hoewel ze niet van rum hield en de voorkeur gaf aan wijn. Een tweede glas kon ze hem niet kwalijk nemen.

Hij nam duidelijk meer tijd om van dit tweede drankje te genieten. ‘Het zal snel rondgaan en werknemers zullen naar mij toe komen en vragen naar de beschikbare banen. Ze zullen de baan aannemen omdat ze eigenlijk geen andere keuze hebben.’

‘Waarom willen die anderen gaan?’

‘Hun trots zit ze in de weg. Net als bij mij toen ik jou nergens mee wilde belasten en me daarom aan wilde sluiten bij de trust.’ Federico sloot zijn ogen.

‘Nu warm ik eindelijk het eten voor je op. Je moet op krachten blijven. Aangezien Luisa pas over twee weken stopt, kom ik morgen met je mee naar de fabriek en help ik je met de gesprekken met de werknemers. Het kan geen kwaad als ze zien dat zelfs je eigen hoogzwangere vrouw meehelpt. De meesten kennen me natuurlijk nog als voorlezer. Die nauwe band creëert vertrouwen.’

‘Je hebt gelijk, maar je moet jezelf eigenlijk ontlasten. Je oogt zo teer.’

‘Met deze buik?’ Antonia moest lachen. ‘Ik lijk wel een koe!’

Federico lachte voor het eerst die dag. ‘Je weet me op te vrolijken, maar zoiets mag je niet zeggen. Je bent prachtig, hoewel je nauwelijks nog je schoenen aan kunt trekken. Maar daar heb je mij dan voor.’

Antonia warmde het braadvlees op. Ook op het eten zou ze besparen. Vlees was duur. Groente goedkoop. Het kon geen kwaad wat vaker een dag geen vlees te eten.

Antonia liep de keuken in. Het ontbijt stond al op tafel. Al die jaren had ze zich er niet toe kunnen zetten het ontbijt in de eetkamer te nuttigen, zoals het een echte dame betaamt. De kinderen zouden het tafelkleed met hun chocolademelk verpesten en Federico verliet het huis op een ander tijdstip dan Antonia als ze in de fabriek meehielp. Ze wist niet waarom ze alleen in de eetkamer zou moeten zitten.

In het begin had Federico zich verzet tegen ontbijten in de keuken en erop gestaan de tafel in de eetkamer te dekken, maar al snel deed hij met Antonia mee.

Die ochtend liet ze de kinderen slapen. De huishoudster die ze al jaren had, had recht op een fatsoenlijk gesprek.

‘Buenos días, Antonia,’ begroette Luisa haar. Ze leek onrustig. Waarschijnlijk had ze al gehoord over de loonsverlaging.

‘Buenos días, Luisa.’ Antonia schonk zichzelf een kop koffie in en ging zitten. Luisa was de laatste paar eierkoeken aan het bakken. ‘Kom alsjeblieft even bij me zitten.’

‘Ik moet vertrekken, nietwaar?’

‘Ja.’ Antonia glimlachte verdrietig. ‘We hebben helaas geen keuze. Meer dan één dag per week kun je niet voor ons werken. Dat is het enige wat ik je aan kan bieden.’

Luisa nam ook een kop koffie. ‘Het zijn moeilijke tijden. Alles is aan het veranderen.’

‘Zodra het beter wordt, wil ik je graag weer volledig voor ons laten werken. Maar…’

‘Ik begrijp het wel, hoor.’ Luisa klemde haar lippen op elkaar en forceerde een glimlach. ‘Nu kan ik mijn moeder helpen. Het gaat haar allemaal niet meer zo goed af.’

Dat wist Antonia. In de laatste twee jaar dat Luisa’s moeder nog voor haar had gewerkt, waren veel dingen stukgegaan. Ze had uiteindelijk zelf ontslag genomen. Antonia had daar nooit over geklaagd. Wat deed een kapot bord ertoe? Die vrouw had haar hele leven hard gewerkt en vaak langer dan afgesproken. Hoe had ze haar ooit kunnen ontslaan? Onmogelijk. ‘Gaat het goed met haar?’

‘Voor haar leeftijd wel, zou ik zeggen. Sommige dagen is ze in de war, maar meestal niet.’ Luisa glimlachte. ‘Nu kan ik meer tijd met haar doorbrengen. Wie weet hoelang ze nog bij me is.’

Antonia zweeg. Of zij haar moeder ooit nog zou zien? Er waren al veel jaren voorbijgegaan. Met vier kinderen was een reis naar Mallorca nagenoeg onmogelijk. Ze werd bijna jaloers op Luisa omdat die haar moeder zo dicht bij zich had, maar ze wilde niet ondankbaar zijn.

‘Hoelang kan ik nog blijven?’

Antonia keek op. ‘Twee weken.’

‘Dank u. Dat is meer dan ik had verwacht.’ Luisa stond op. ‘Zal ik de kinderen wekken en met ze ontbijten?’

Antonia wilde naar het bedrijf toe om haar man te ondersteunen. Federico was vast al op kantoor. ‘Dat zou geweldig zijn. Ik ga Federico helpen in de fabriek.’

Antonia herinnerde zich nog maar al te goed hun eerste ontmoeting. Luisa had haar aangekeken alsof ze een opdringerig insect was. Antonia was niet goed genoeg voor Federico, daar waren de elite en het personeel het over eens geweest. Pas toen ze was verhuisd om plek te maken voor de slachtoffers van de verwoestende brand in het Asturische Centrum, had het personeel haar gerespecteerd. Dat was nog voor haar huwelijk met Federico geweest. Sindsdien was Luisa een loyale bediende geweest. Antonia was Luisa en haar moeder dankbaar voor de jarenlange hulp.

Ze vond het moeilijk haar te ontslaan. Hopelijk was het slechts voor korte tijd. ‘Bedankt voor alles.’ Ze stond op, dronk haar kopje leeg en zette het in de wasbak.

Antonia stak de binnenplaats over. De geur van tabaksbladeren kwam haar tegemoet. De werkplekken in de fabriekshal waren grotendeels bezet, er waren maar enkele plekken leeg. Ze liep naar Federico’s kantoor. ‘Buenos días, cariño.’ Ze wees met haar duim naar de productiehallen. ‘Hoeveel zijn er niet op komen dagen?’

‘Achttien.’

Dat waren er minder dan waar ze bang voor waren geweest. Het zou ze lukken om die werknemers binnen een uur uit te betalen. De voorman stuurde de een na de ander naar het kantoor. Antonia hielp Federico met de betalingen en betaalde de overeengekomen bedragen uit, die haar echtgenoot vervolgens liet kwiteren. Vijftien medewerkers vroegen of ze toch mochten blijven. Federico ging daarmee akkoord zonder ze te berispen. Waarschijnlijk hadden ze in eerste instantie door hun teleurstelling een verkeerde keuze gemaakt. Ze gingen daarna zonder morren aan de slag.

Na het uitbetalen stond voor de hoofdingang van de fabriek al een drom mensen. Antonia was verbaasd en blij verrast. Ondanks het lage loon wilden mensen voor ze werken.

Ze moesten vervanging vinden voor drie sigarendraaiers. Aangezien er veel meer voor de deur stonden kon Federico de beste draaiers uitkiezen.

Door de gesprekken waren ze erachter gekomen dat ook de arbeiders die voor de trust werkten flinke loonsverlaging op de koop toe moesten nemen. Bovendien ontvingen ze al een paar weken hun loon vaak te laat en daar werden ze onrustig van.

Daar had zowel Federico als Antonia tot dat moment niets over gehoord. García had gedaan alsof zijn bedrijf gezond en financieel sterk was. Maakten ze winst op kosten van de werknemers? Antonia kon niets anders bedenken. Als de trust zich zo zou blijven gedragen, zou het niet lang duren tot er een opstand kwam. De arbeiders zouden deze gang van zaken niet lang accepteren. Hoe slecht de situatie ook was, er was een grens aan hoe erg je je werknemers kon uitbuiten. De Cubanen waren een trots volk en ze zouden niet zomaar alles accepteren van de Amerikanen.

Antonia kon zich echter wel voorstellen dat de trust in staat was over de rug van de werknemers rijker te worden en ze was blij dat ze niet in zee waren gegaan met dat bedrijf.

2

Mallorca, voorzomer 1928

Carla Delgado Ramis opende de houten luiken en vervolgens de ramen om de warme voorjaarszon binnen te laten. Ze hoorde het regelmatige geklop van de steenhouwers in het bedrijf van haar man. Vanwege het grote aantal opdrachten hadden ze een nieuwe leerling in dienst.

Haar blik viel op de citroenboom in de kleine tuin, die nog steeds in volle bloei stond. De overdadige geur was zelfs in huis te ruiken. Ondanks de bloesempracht hingen er nog rijpe citroenen aan de takken. Genoeg om twee citroentaarten te bakken. Dat zou Samuel leuk vinden. Met zulke kleine gebaren wilde Carla laten zien hoe dankbaar ze was.

Wat hadden ze gedaan zonder hem?

Samuel had Francisco lang voor hun huwelijk tot steenhouwer opgeleid in zijn bedrijf in Binissalem en na de bruiloft zelfs zijn huis voor een laag bedrag aan hen verhuurd. Hij had zelf zijn intrek op de eerste verdieping in de andere woning genomen zodat hun kinderen op de patio zouden kunnen spelen.

Als weduwnaar zonder kinderen had hij niet veel nodig, zei hij. Carla wist echter dat Samuel Francisco als een zoon zag die hij zelf nooit had gehad.

Ook zij zouden nooit eigen kinderen hebben die op de patio zouden spelen. Carla slikte. Tijd om zichzelf af te leiden met het bakken van een taart. Ze moest zorgen dat ze het verdriet geen ruimte gaf. De arts was destijds duidelijk geweest. Ze kon geen kinderen meer krijgen. De geboorte van Antonia was een wonder geweest. Een wonder van korte duur. Nu was ze de dertig al gepasseerd en moest ze vooruitkijken.

Carla keek de tuin weer in. Vlinders en bijen vlogen rond. Het bruisende leven van de lente, het was een tijd van ontwaken en hoop. Zo hoopten zij een kind te mogen adopteren. Het was vast een kwestie van tijd. De gedachte aan een kind vulde haar hart met warmte.

Carla plukte de citroenen. Het waren er zelfs genoeg om drie taarten te bakken. Eentje zou ze aan haar moeder geven. Ze fatsoeneerde haar vlecht en draaide die op haar achterhoofd in een knot.

Met de mand in haar hand slenterde ze door de kleine dorpsstraat in Binissalem naar de markt. Op het plein voor de grote kerk was het een drukte van jewelste en Carla ging eerst in de rij staan bij het kraampje met eieren. Voor haar stonden twee vrouwen enthousiast te praten over de schoenmode, waardoor ze terugdacht aan de tijd dat ze in de schoenenfabriek nieuwe designs had ontworpen.

Het gevoel van weemoed dat ze kreeg als ze terugdacht aan het creatieve werk werd verstoord door de boosheid op haar toenmalige baas, Isidoro. Ze was destijds gedwongen op zijn avances in te gaan, anders had ze haar baan verloren.

Agua pasada, gedane zaken nemen geen keer, sprak ze zichzelf toe toen ze aan de beurt was en haar buurvrouw Sofía haar aankeek. Meestal kocht Carla eieren bij haar thuis, maar vandaag had ze niet willen wachten tot Sofía terug was van de markt.

‘Een dozijn?’

‘Drie dozijn. Het is bakken geblazen vandaag!’

Sofía legde de eieren in Carla’s mand en rekende af. Carla liep weer verder om haar andere boodschappen te doen. Bij elk kraampje hoorde ze weer een nieuwe roddel uit het dorp. Ze vond het vermakelijk, al hechtte ze er geen waarde aan. Ze herinnerde zich namelijk maar al te goed het gefluister toen ze Francisco boven de rijke Isidoro had verkozen.

De zon stond inmiddels hoog aan de hemel en Carla ging met haar inkopen op huis aan. Vlak voor ze thuiskwam, kon ze de bergen van de Tramuntana zien. De bergtoppen waren goed zichtbaar en de wolkjes leken wel met een kwastje op de blauwe achtergrond te zijn geschilderd.

Carla opende de voordeur en zette de mand op de keukentafel voor ze hout in de oven deed en met geoefende bewegingen het deeg bereidde.

Niet veel later verspreidde de geur van versgebakken taart zich door het huis. Ze zette de taart als verrassing op de eerste verdieping voor Samuels deur.

Francisco was van plan in Palma te lunchen omdat hij daar iets moest afleveren. Carla’s maag knorde. Ze sneed een sneetje brood af, druppelde er wat olijfolie op en belegde de boterham met een paar plakjes tomaat.

Na het eten waste ze snel af, deed de citroentaart voor haar moeder in een mand op haar bagagedrager en fietste naar Sencelles.

Zodra ze langs hun voormalige wijngaard fietste, dacht ze terug aan de tijd dat haar familie nog in de wijnbouw had gezeten. Herinneringen aan haar gelukkige jeugd. Aan een tijd waarin ze elke ochtend naast haar zus Antonia wakker was geworden. Een tijd waarin vader nog leefde en Leo niet verantwoordelijk was voor vaders dood doordat hij de oogst in brand had gestoken en vader vervolgens een hartinfarct had gekregen.

Carla begon harder te trappen om het gepieker over hoe alles anders en beter had kunnen gaan uit haar hoofd te verjagen. De kalkstenen kerktoren stak boven het dorp uit en stak af tegen de felblauwe hemel.

Carla zette haar fiets tegen haar moeders huis, waar ze samen met haar beste vriendin Lidia woonde. Nog voor ze op de deur had kunnen kloppen deed Lidia al open. Carla sprong verrast achteruit. ‘Je bent naar de kapper geweest.’

Lidia ging met haar hand door haar haren. ‘Ja, mooi, hè? De kapster hoefde mijn haren niet eens te golven. Mijn haar is zo licht dat het op deze lengte uit zichzelf begint te krullen. En handig is het ook nog, veel koeler. Moet jij misschien ook eens proberen.’

‘Geen denken aan.’ Francisco zou flauwvallen als Carla haar haar af zou knippen.

‘Nou ja, het hoeft ook niet nu meteen.’ Lidia gaf Carla twee kussen op haar wangen en wees naar de fietsmand. ‘Heb je wat voor ons meegenomen?’

Carla lachte. ‘Geef toe, je hebt me al vanachter het raam aan zien komen fietsen en achter de deur op de loer gestaan om mij te laten schrikken.’

‘Betrapt.’ Lidia grijnsde. ‘Kom binnen. Je moeder drinkt net koffie op de patio.’

‘Dan kom ik dus precies op het juiste moment. De taart in de fietsmand is voor jullie.’ Carla haalde die eruit en lichtte de doek die erover lag iets op. ‘Citroentaart.’

‘Nou, dan hup naar binnen, jij.’ Lidia nam de taart van haar over en liet haar voorgaan.

Carla liep door de ruim bemeten keuken, langs de open haard naar de patio. Haar moeder zat in de schaduw van de olijfboom en leek volledig in gedachten verzonken.

Carla omarmde haar van achteren. ‘Bon día, mamá.’

Haar moeder draaide zich om. ‘Wat een leuke verrassing!’

‘Ik heb taart voor jullie meegebracht.’ Carla bekeek aandachtig haar moeder, die haar zwarte gebreide jasje, dat inmiddels al heel wat jaartjes meeging, dichter om zich heen trok. Hoewel moeder glimlachte leek haar iets dwars te zitten.

Voor Carla ernaar kon vragen kwam Lidia aanlopen en zette de citroentaart en borden op de tafel.

‘María, wil je nog een kopje koffie?’

Moeder keek naar de taart. ‘Ja, graag.’

Tijdens het koffiedrinken hoorde Carla de nieuwste roddels uit het dorp. De pastoor wilde binnenkort met pensioen, de stier van de boer aan de rand van het dorp had de omheining vernield en gezelschap bij de melkkoeien gezocht. Het halve dorp had geholpen om de koeien bij de stier weg te houden.

Carla schoof lachend het lege bord van zich af. Lidia had het talent zulke verhalen levendig te vertellen. ‘Hoe gaat het op de plantage? Een deel van de abrikozen zou inmiddels al in de opslag moeten zijn om te drogen, toch? Hebben jullie mijn hulp nodig?’

Lidia stond op en stapelde servies op. ‘We zijn volop aan het oogsten en drogen. Ik mis de tijd dat we nog abrikozenmarmelade konden verkopen. Met gedroogde vruchten verdien je nog niet half zoveel. De amandeloogst ziet er gelukkig veelbelovend uit.’

Moeder schraapte haar keel. ‘Ja en het risico dat het drogen met zich meebrengt ligt weer bij ons.’

‘Zijn er problemen?’ Carla spitste haar oren.

Lidia ging achter moeder staan en legde een hand op haar schouder. ‘Nee, je moeder vindt het vooral jammer dat de mensen zich niet meer de luxe kunnen veroorloven om marmelade te kopen. Bovendien was het zo leuk om recepten te bedenken en met specerijen te experimenteren.’

‘Nu maken we alleen nog maar voor onszelf.’ Hoewel moeder Lidia gelijk gaf, raakte Carla het gevoel niet kwijt dat haar nog wat anders dwarszat. Ze wist echter ook dat het geen zin had om bij haar moeder aan te dringen. Ze zou het vertellen als ze vond dat de tijd rijp was.

Op de terugweg fietste Carla weer langs de velden. Ditmaal stapte ze af. Vol weemoed keek ze naar de overgebleven rij wijnstokken die nog aan de rand van het land was overgebleven. Een laatste herinnering. Haar vader had het niet over zijn hart kunnen verkrijgen die laatste rij er ook uit te trekken. Ze lieten de stokken van de cabernet sauvignon, mantonegro en prensal blanc hun gang gaan en snoeiden ze slechts één keer voor elke winter. Een groot deel van de abrikozen was inderdaad geoogst. De andere bomen hingen vol met rijpe vruchten, waarvan de zoete lucht haar tegemoet waaide. De amandelbomen bogen letterlijk door onder het gewicht van al die rijpe amandelen. Dit kon dus niet de reden van moeders zorgen zijn, maar wat dan wel?

In gedachten verzonken kneedde Carla het brooddeeg. De droom over haar overleden dochtertje van de nacht ervoor achtervolgde haar als een donkere schaduw en ze was er neerslachtig van.

‘Bon día.’

‘Hm, goedemorgen,’ bromde Carla en ze draaide haar wang naar Francisco voor een kus.

‘Wat is er?’

Carla deed het brooddeeg in de oven. ‘O, ik ben gewoon in gedachten verzonken. Had jij verwacht dat het zo lastig zou zijn om een kind te adopteren?’ Ze keek Francisco aan en veegde haar handen aan haar schort af.

Ze liep met de kan naar de tafel, schonk haar man koffie in en ging bij hem zitten. ‘En dat terwijl we een kind hier alle liefde en zorg kunnen geven die in het weeshuis ontbreekt.’

Francisco nam een slok. ‘Wees geduldig.’

Carla keek naar beneden. ‘Denk je dat het de moeite zou zijn om ook in Inca een aanvraag te doen? Om niet volledig op Palma te vertrouwen?’ Hoewel haar ontmoeting met Isidoro bij het weeshuis al twee jaar achter haar lag, voelde ze zich nog steeds schuldig. Ze dacht dat ze daardoor de mogelijkheid om een kind te adopteren had verpest.

‘Ach, corazón.’ Francisco reikte over de tafel naar haar hand. ‘Isidoro was er als begunstiger van het weeshuis sowieso achter gekomen. Hij heeft je nooit vergeven dat je met mij bent getrouwd. Hopelijk komt zijn vrouw er nooit achter dat ze zijn tweede keuze is.’

Carla had daar al vaker over nagedacht, net als over de vraag of Isidoro nog gevoelens voor haar koesterde. Ze maakte haar hand los van die van Francisco en stond op. ‘We zullen het nooit weten. En nu,’ ze kwam naar hem toe en gaf hem een kus. ‘Moet je naar de werkplaats. De stenen worden niet vanzelf gehouwen.’

‘Ja, jakker je eigen arme man maar af.’ Francisco keek haar met een pruillip aan en wreef over zijn rug.

Carla lachte. ‘Stel je niet aan. Je bent in de bloei van je leven, dus, hup, aan het werk.’

Hij wierp haar een kushand toe en verliet de keuken. Carla keek hem na. Ze zag zijn gespierde rug door zijn overhemd heen. Ook als hij erg zware stenen moest bewerken, klaagde hij niet. Zelfs Samuel remde hem af en waarschuwde hem om zijn krachten niet te boven te gaan, maar Carla hield van zijn vastberadenheid.

Ze bracht de abrikozenmarmelade naar de voorraadkamer en telde hoeveel potjes er nog waren. Het waren er niet meer zoveel. Haar moeders marmelade met specerijen was fantastisch. Niet alleen op Mallorca maar ook op het vasteland en in de Verenigde Staten verkochten ze de marmelade- en amandeldelicatessen op dezelfde manier als de gedroogde vruchten. Maar nu iedereen minder geld had, liep de verkoop terug tot ze uiteindelijk geen klanten meer hadden. Zulke geneugten stond men zichzelf voorlopig niet toe. Erg jammer dat haar moeder en Lidia na het korte succes de productie alweer stop hadden moeten zetten. Carla had weinig verstand van de economie, maar ze zag gewoon dat er minder werd verkocht.

De tijden werden moeilijker, iedereen zat krapper bij kas en spaarde zo veel mogelijk om een buffer te hebben.

Carla zette de radio aan. Het lied van Pilar Acros, ‘Tango de la muerte’, liet haar op de maat heen en weer bewegen. Verlangend dacht ze erover na wanneer ze voor het laatst met Francisco was wezen dansen in Palma. Dat moest alweer maanden geleden zijn. Ook zij waren spaarzaam. Binnenkort zouden ze weer naar de jaarlijkse dorpsfeesten gaan en dan zouden ze van dat gratis pleziertje genieten tot hun voeten pijn deden.

Voor ze aan de slag ging met Samuels boekhouding wilde ze eerst de cijfers van hun eigen velden bekijken. Ze pakte het kladboekje uit de lade en noteerde de kiloprijs die ze voor de abrikozen en amandelen wilde krijgen.

Carla ging daarbij uit van de vraagprijs die ze ook hadden gehad in het jaar dat ze alleen gedroogde abrikozen hadden verkocht.

De Amerikanen betaalden toen iets meer dan de Spaanse tussenhandelaren, maar wie weet hoe het er dit jaar uit zou zien. Carla had haar zin doorgedreven, ook al had moeder alleen aan de Amerikanen willen verkopen. Ze hadden de verkoop opgesplitst en dus hadden ze nu tijdens de crisis naast de Amerikaanse klanten ook nog klanten op Mallorca en het vasteland.

Carla zette de radio harder op het moment dat het nieuws begon.

‘Het is een vrouw gelukt de Atlantische Oceaan over te steken.’ Carla had geen vertrouwen in die vliegtuigen maar vond ze wel boeiend. ‘Amelia Earhart is als eerste vrouwelijk passagier na een vlucht zonder tussenstop in Engeland geland. De vlucht van de Verenigde Staten naar Europa duurde een dag. Amelia zei na de landing over de kapitein: Stultz deed al het vliegwerk, hij moest wel. Ik was slechts bagage, net een zak aardappelen.’ Daar moest Carla om lachen, die vrouw had humor en was moedig.

Hoe kon zo’n zware machine überhaupt opstijgen? Weemoedig dacht ze aan Antonia. Ze had haar zus al zo lang niet gezien. Of ze het geld ooit zou kunnen ophoesten om haar te bezoeken? Altijd als Carla net dacht dat alles goed ging, zorgde een crisis ervoor dat hun spaargeld slonk.

Met een zucht ruimde Carla het kladblok op. Ze hoopte dat ze met de oogst van dit jaar de berekende doelen zouden halen.

Er werd geklopt.

Haar moeder stond voor de deur.

‘Ik had je niet verwacht vandaag.’

‘Ik was op bezoek bij een vriendin in Binissalem en ze moest ervandoor omdat er iets met haar kleinkinderen was.’

Bij het woord kleinkinderen ging er een steek door Carla’s hart. Haar moeder wilde ook graag kleinkinderen.

‘Hoe gaat het eigenlijk met de adoptie?’

Carla zuchtte. ‘De molens malen langzaam, maar kom eerst eens binnen. De hitte buiten is niet uit te houden.’

Ze gingen in de keuken zitten en Carla vulde twee glazen met water. ‘Maar je bent niet hiernaartoe gekomen omdat die vriendin naar haar kleinkinderen moest. Er zit je duidelijk iets dwars. Wat is er?’

Moeder staarde naar haar glas.

‘Vertel. Wat zit je dwars?’

‘Ach, ik moet het gewoon zelf regelen. Jullie doen al zoveel voor me en jullie hebben zelf genoeg omhanden met de steenhouwerij, maar…’

Waarom hakkelde haar moeder zo? Hopelijk was ze niet ziek. Carla keek haar bezorgd aan. ‘Kom op, wat is er aan de hand?’

‘Domingo is het probleem.’

‘De hulpkracht?’ Domingo was tot dat moment een betrouwbare arbeider op het land geweest. ‘Is hij lui? Komt hij te laat?’

Moeder nam een slok water. ‘In het begin werkte hij goed met José samen, maar de afgelopen tijd gedraagt hij zich vreemd.’

Carla boog naar voren. ‘Wat doet hij dan?’

‘Hij saboteert de oogst.’ Moeder stond op, liep naar het raam en keek naar buiten.

‘Hoezo denk je dat?’

‘Hij wrijft koperpoeder op de amandelboomstammen en doet het in het water.’

‘Wat?’ Hij kreeg op tijd uitbetaald en zijn loon was normaal voor het type werk dat hij deed. Waarom probeerde Domingo de bomen te beschadigen? ‘Kom, dan confronteren we hem nu meteen.’ Carla keek haar moeder bemoedigend aan.

‘Dat is nog niet alles. De abrikozen.’ Moeder leek geen energie meer te hebben.

‘Wat doet hij met de abrikozen?’ Zelfs toen vader was gestorven had ze er niet zo moe uitgezien. Deze taak kon ze maar beter alleen uitvoeren.

‘Hij zorgt ervoor dat ze beschimmelen.’ Moeder haalde diep adem. ‘Vanochtend goot hij water over de droogbedden.’

‘Is hij helemaal gek geworden? Heb je hem er niet op aangesproken?’

‘Ja, natuurlijk wel. Hij beweerde dat hij mieren wegspoelde maar ik heb er geen een gezien. Hij doet dat niet voor het eerst. Dat vocht zorgt voor de plotselinge schimmelvorming.’

‘Hoe erg is het?’

De zorgen waren van moeders gezicht af te lezen.

‘Meer dan de helft kan niet meer worden verkocht.’

‘Je had hem meteen op straat moeten zetten!’

Haar moeder ging zitten en zakte op de stoel ineen. ‘Ik wilde dat niet zonder overleg met jullie doen. Domingo is immers de oude buurman van jouw man.’

‘Dat doet er toch niet toe.’ Carla stond op. Niets hield haar tegen. Ze zou die vent meteen ontslaan.

‘Wacht. Er is nog iets.’

‘Wat?’ Bemoedigend keek ze haar moeder aan. Dit geaarzel paste niet bij de daadkrachtige vrouw die ze kende. Er was iets wat moeder aangreep en dat was niet haar leeftijd. De rimpels in haar gezicht waren niet nieuw, maar ze waren de afgelopen jaren wel dieper geworden. Verloor moeder haar levenslust?

‘Ik heb Leo samen met Domingo in een bar gezien in Inca. Voor Leo vertrok, gaf hij Domingo een envelop.’

‘Een envelop?’ Carla werd kwaad en ze had moeite met ademhalen. Had haar broer niet al meer dan genoeg schade aangericht?

‘Leo heeft Domingo betaald om ons schade te berokkenen,’ gooide moeder eruit. ‘Ik weet het zeker.’

‘Domingo moet onze plantage per direct verlaten.’ Carla wees naar het brood in de oven. ‘Haal het eruit als het klaar is.’

Heel even dacht Carla dat haar moeder zou protesteren, dat ze zich zou herinneren hoe sterk ze altijd was geweest en met haar mee zou willen, maar ze knikte slechts vermoeid.

Op weg naar hun stuk land besloot Carla Domingo in elk geval niet te confronteren met wat ze allemaal wist.

Welke duivel had van Leo bezit genomen om zoiets te doen? Hij was verantwoordelijk geweest voor vaders dood en had daarmee zelf de relatie met zijn familie kapotgemaakt.

Hij kon zich beter druk maken om zijn eigen gezin. In het dorp deed het verhaal de ronde dat Alba in verwachting was van een tweede kind. Leo woonde in Palma in het huis van Alba’s ouders en zijn bedje was gespreid. Wat wilde hij nog meer? Dacht hij soms dat hij recht had op een deel van hun vruchtbare land? Misschien moest ze het hier met Alba over hebben.

Inwendig kokend van woede kwam Carla aan bij de plantage. ‘Waar is Domingo?’ vroeg ze José, die onkruid uit de grond trok. Ze dwong zichzelf zakelijk te klinken.

‘O, Carla, goed om je te zien.’ Hij stond op, veegde zijn handen, die onder het zand zaten, af aan zijn broek en gaf haar een hand.

Ze schudde zijn hand en keek hem aan. Onder de gerafelde hoed zag ze rimpels van ouderdom op zijn gezicht, maar hij had nog steeds een erg warme uitstraling.

‘Moeder zei iets tegen mij over mieren bij de oogst. Klopt dat?’

‘Mieren? Nee, hoe kom je daarbij?’

‘Domingo zei dat tegen moeder.’

‘Geen mieren, maar er is wel een ander probleem in de opslag. Ik heb geen idee waar de schimmel vandaan komt, maar ik zal er alles aan doen om de schade te beperken.’

José had dus geen ongedierte gezien. Die goede ziel maakte zich vooral zorgen om de oogst. Het was beter dat hij niets te weten zou komen over de geheime schandelijke daden van Domingo, die hiervoor betaald werd door Leo. Ze kon zich voorstellen dat de oude man Domingo dan een blauw oog zou slaan.

‘Dank je, José. Dat waardeer ik heel erg. Er zal veel werk op jou neerkomen.’ Carla zette een verdrietig gezicht op. ‘Helaas moet ik Domingo ontslaan. Nu we de helft van de oogst verliezen kan ik hem niet meer betalen.’

José kreeg meteen een bezorgde uitdrukking op zijn gezicht. ‘Dat spijt me. De helft van de abrikozen hangt nog aan de bomen en ik zal erop letten dat de schimmel geen kans krijgt als we ze gaan drogen. Of…’ José keek naar de punt van zijn schoenen. ‘Of moet je mij ook ontslaan?’

‘Wat zouden we moeten zonder jou?’ José kon ze niet missen. Hij werkte goed en was betrouwbaar, hoewel hij met de jaren wat minder snel was geworden. Maar ze werden er allemaal niet jonger op. ‘Waar is Domingo?’

‘Hij haalt de kar zodat we het onkruid bijeen kunnen harken en erop kunnen laden. O, kijk.’ Hij wees over het veld. ‘Daar komt-ie.’

Carla draaide zich om en zag Domingo aan de andere kant van het stuk land. ‘Bedankt, José.’ Met vaste tred liep ze op Domingo af.

Hij sloot het hek en keek haar aan. Zijn haren krulden onder zijn hoed vandaan en omlijstten zijn gezicht met die grote, donkere ogen. Een echt engelengezicht, maar dat was misleidend.

Carla rechtte haar rug. ‘Domingo, ik moet je ontslaan. De schimmel kost ons de halve oogst.’

‘Dat kun je niet maken.’ Hij keek koppig. ‘Het is niet mijn schuld.’

Het liefst zou Carla tegen hem in zijn gegaan, maar ze wilde niet laten merken dat ze de waarheid wist.

‘Het spijt me. Ik kan de abrikozen die in de opslag liggen niet verkopen en daarom kan ik jou ook niet betalen.’ De smoes voor zijn ontslag klonk plausibel. ‘Ik zal zelf moeten werken.’ Carla hoopte dat hij de reden zou accepteren en opende het hek weer. ‘Misschien volgend jaar weer. Francisco zal je je loon geven.’

‘Wat denk jij wel niet, wijf?’ Domingo trok een minachtende grimas. ‘Jij hebt het recht helemaal niet mij te ontslaan. Dat mag alleen je man! Bovendien heb ik mijn weekloon al ontvangen en denk maar niet dat ik ook maar een enkele peseta terugbetaal.’

Carla werd nog bozer. ‘Jij werkt hier niet meer. Al helemaal niet nu je zo tegen me hebt gesproken. Doe je beklag maar bij mijn man, dan hoor je wel wat hij erover te zeggen heeft.’ Carla twijfelde niet aan Francisco’s reactie, maar dat hij het weekloon al had uitbetaald ergerde haar. Heel even twijfelde ze over haar beslissing, maar het was haar land en niet dat van haar man. Zij kon dus het besluit nemen. En bovendien deed ze het ook voor haar moeder.

‘En nu wegwezen.’ Carla keek Domingo met fonkelende ogen aan, greep de kar en marcheerde weg langs de abrikozenbomen zonder ook nog maar iets te zeggen. Er was nog een beetje tijd voordat de andere helft van de vruchten moest worden geoogst. Vandaag zou ze José helpen het onkruid te wieden en morgen wilde ze op zoek naar vervanging voor Domingo. Pas toen ze bij José was, draaide ze zich om.

Domingo was verdwenen.

Carla bukte zich en begon onkruid op de kar te gooien. ‘Je komt er niet alleen voor te staan, José.’

Ze boog naar de grond om het onkruid meter na meter uit de droge aarde te trekken. Hoe deed José dat toch op zijn leeftijd? Haar hele lichaam deed pijn en dat terwijl ze pas drie uur op het land aan het werk was. Ze gooide het laatste beetje onkruid op de wagen. Met een zucht strekte ze haar rug en draaide met haar schouders. Het hielp niet veel. Carla was zwak geworden en was dit werk niet meer gewend.

José haalde onder de kar twee glazen en een karaf met water tevoorschijn en schonk voor hen in. Ze dronk het glas in één teug leeg. ‘Dank je, José.’ Ze gaf hem het glas terug. ‘Ik ga nu naar huis en overleg met Francisco. Waarschijnlijk kunnen we het best alle abrikozen in de opslag vernietigen en alles wassen met azijn zodat de schimmelsporen verdwijnen.’

‘Zal ik die taak op me nemen? Dat doe ik graag.’ José glimlachte naar haar en ontblootte zijn slechte gebit.

Carla haalde een doek uit haar rokzak en veegde het zweet uit haar nek. ‘Ik laat het je weten. Hoeveel tijd hebben we nog tot alles moet zijn geoogst?’

José deed zijn hoed af, liet die in zijn nek bungelen en ging dicht bij een boom staan die rijkelijk vruchten droeg. Met zijn wijsvinger aaide hij voorzichtig over een abrikoos. ‘We hebben zeker nog een week de tijd. De komende dagen wied ik de rest van het onkruid.’ José stak zijn kin in de lucht, het leek alsof hij met zichzelf sprak. ‘Dat lukt me wel.’

‘Bedankt, José. We vinden een oplossing, oké? Alleen lukt het je niet.’ Op de terugweg hoopte Carla dat Domingo niet rechtstreeks naar Francisco was gerend. Op het moment dat ze de straat van de werkplaats insloeg, werd haar hoop de grond in geboord. Domingo verliet net de werkplaats. Carla verstopte zich snel in de portiek van een huis zodat ze hem niet nog eens tegen zou komen. Ze schaamde zich voor haar gedrag.

Op het moment dat Domingo uit het zicht was verdwenen, liep Carla het erf op en opende de deur naar de werkplaats. ‘Francisco?’

Haar man kwam tevoorschijn vanachter een groot stuk steen. Het gruis zat in zijn haren, op zijn gezicht en schouders. ‘Ik dacht dat je met de boekhouding bezig was maar in plaats daarvan zet je Domingo op straat?’ Hij veegde het gruis met de rug van zijn hand van zijn mond. ‘Vind je niet dat we zulke dingen eerst moeten bespreken?’

Dat verwijt accepteerde ze niet.

‘O, echt? En sinds wanneer krijgen de hulpkrachten op het land hun weekloon vooruitbetaald? Vind je niet dat je dat ook met mij had moeten bespreken? Het is immers mijn land en het bedrijf van mijn moeder.’

Het gelijkmatige gehamer van een medewerker was inmiddels verstomd. Waarschijnlijk luisterde hij stiekem mee.

‘Niet hier.’ Francisco wees naar de trap. ‘We bespreken dit op kantoor.’

Wat dacht haar man eigenlijk? Ze was toch zeker geen boodschappenjongen die hij de les kon lezen? ‘Nou, kom op dan.’

Even staarde hij haar aan voor hij zich zwijgend omdraaide en de trap opliep.

Ze wilde geen ruzie maken, maar deze keer had ze gelijk.

Bij de deur naar het kantoor bleef hij staan en hield die voor haar open. ‘Doe alsjeblieft niet zo.’ Hij keek haar liefdevol aan.

Zwijgend ging Carla zitten.

Francisco trok een stoel naast haar en ging ook zitten. ‘Oké, wat is er gebeurd? Waarom heb je Domingo zonder overleg ontslagen?’

‘Jij zou hetzelfde hebben gedaan, geloof me.’ Carla dwong zichzelf de gebeurtenissen professioneel te beschrijven.

Francisco stond op en ijsbeerde onrustig door de ruimte. Carla stopte en keek hem aan. ‘En? Zou je hem hebben gehouden?’

Hij zag er berouwvol uit. ‘Natuurlijk niet, corazón.’ Hij ging weer naast haar zitten. ‘Ik wil alleen graag dat we in de toekomst beter communiceren.’

‘Dan neem ik de uitbetaling van het weekloon van je over.’ Carla wilde niet meer inschikken.

‘Akkoord. We hebben er tenslotte beiden belang bij dat het bedrijf van je moeder goed loopt.’ Hij streek met zijn duim over de rug van haar hand. ‘Ik weet een boer die werk zoekt. Ik zal hem morgen meteen vragen.’

‘Het is goed genoeg als hij over een week kan beginnen. Ik help tot die tijd voor het geval dat Domingo op het land rondloopt en spioneert. Samen met José vernietig ik de bedorven oogst en we maken de opslag schoon met azijn.’

‘Weet je dat zeker?’ Francisco keek haar vragend aan. ‘Je hoeft dat zware werk niet over te nemen.’

‘Ik wil geen risico nemen. Moeder en ik zullen de oogst onderzoeken. Misschien is nog niet alles bedorven.’

‘Oké, als jij dat zo wilt.’

‘Ja, dat wil ik.’ Carla klonk overtuigder dan ze was, maar ze had Domingo ontslagen en wie A zegt, moet ook B zeggen. ‘Maar wat doen we als Leo het er niet bij laat zitten?’

‘Dat doet hij wel nadat ik met hem heb gesproken.’

‘Wanneer kom je thuis om te eten?’ Carla wachtte bij de deur op Francisco’s antwoord.

‘Over een ruim uur.’

‘Prima.’ Carla liep haar huis in, haalde de pan met groentesoep van de dag ervoor uit de voorraadkamer en zette hem op het vuur. Het brood lag in een doek gewikkeld op tafel. Haar moeder had het uit de oven gehaald voor ze was vertrokken. Carla zou haar de volgende dag op de hoogte brengen van het ontslag.

Om haar gedachten te verzetten, haalde Carla alles uit de servieskast en zette een waterketel op het fornuis om warm water te hebben voor de afwas.

Het was helemaal niet nodig het servies af te wassen, maar het leidde haar af. Ze deed wel vaker klusjes in het huishouden als ze weer eens aan het piekeren was en dat een halt toe wilde roepen.

De ketel floot en Carla goot het hete water in de stenen gootsteen, waarna ze er koud water aan toevoegde. Bij de eerste kopjes ging alles goed en ze zette die op het aanrecht om af te druipen. Toen ze aan de borden wilde beginnen, merkte ze dat ze net als vroeger geen gevoel in haar vingers had. Een bord viel op de rand van de gootsteen. Er brak een stukje af en bij de aanblik van het kapotte servies verloor ze de rest van haar beheersing, die ze daarvoor met moeite had behouden. Ze smeet haar vaatdoek vloekend tegen de muur. ‘Verdomde vingers! Hoe moet ik de oogst nou binnenhalen?’ Het liefst had ze haar gevoelloze hand tegen de stenen gootsteen geslagen, simpelweg om hem weer te voelen. Dat verdoofde gevoel kwam altijd zonder waarschuwing. Soms had ze er maandenlang geen last van. Carla wist dat ze niet zo mocht klagen. Iedereen had haar ontzettend geholpen om de Spaanse griep en de hersenvliesontsteking te overleven. Zelfs Antonia en haar man Federico hadden geld uit het verre Cuba gestuurd en een specialist van het vasteland geregeld zodat ze de best mogelijke zorg kreeg.

Carla keek naar het dressoir en naar de familiefoto van Antonia. De kleine Isabel was het jongste kind en ze gunde haar zus oprecht het geluk van een gezin dat ze zelf niet had. Carla liep naar de foto naast die van haar zus. Met haar gezonde hand streek ze zacht over de foto. Ze had zich heel erg tegen de traditie verzet om een foto van haar eigen overleden dochter in haar armen te laten maken. Een foto met haar lieverd die van God maar een paar maanden op aarde had mogen blijven voor Hij het meisje op een nacht weer tot zich had genomen. Inmiddels was ze blij dat ze die foto had, want de herinneringen aan alle mooie momenten waren nu sterker dan het verdriet.

Carla zette de foto naast de doopfoto van haar nichtje Xisca. Francisco’s zus Blanca en haar man Julián hadden niet lang na hoeven denken om Carla te vragen de peettante van hun eerste kindje te zijn. Binnenkort was de eerste verjaardag van haar petekind.

De woede die Carla had gevoeld vanwege haar hand vervloog als een vogel die na een korte pauze weer vertrok.

Ze bekeek het kapotte bord bij de gootsteen. Er waren ergere dingen. Ze gooide hem in de metalen prullenbak naast het fornuis.

Voorzichtig waste ze de rest van het servies af zodat er niet nog iets beschadigd zou raken. Terwijl ze dat deed, kreeg ze weer gevoel in haar vingers en haar gedachten dwaalden opnieuw af naar haar petekind.

Ze keek op de klok.

Het duurde nog even voordat Francisco voor het eten thuiskwam.

Carla haalde de net gekochte stof tevoorschijn, trok het knippatroon met krijt over en knipte het langs het lijntje uit. De stof was lekker zacht en ze hield hem dromerig tegen haar wang aan.

Ze vergat tijdens het naaien de tijd. Francisco kwam de keuken binnen en ze schrok op, waardoor ze zichzelf met een naald in haar vinger stak, net zoals vroeger toen ze nog schoenen van hard leer moest naaien. Automatisch stak ze het vingertopje in haar mond.

‘Je hebt met het eten gewacht? Sorry dat ik te laat ben. Toni kwam langs en heeft een steen besteld. Zijn moeder is overleden.’

‘O, wat naar,’ mompelde ze, haalde de vinger uit haar mond en keer ernaar. Het bloeden was gestopt.

Francisco liep naar haar toe. ‘Wat ben je aan het maken?’

‘Ik maak iets voor Xisca’s verjaardag.’

Hij keek haar verbaasd aan. ‘We wilden toch samen iets voor haar eerste verjaardag kopen.’

‘Op die leeftijd zijn het toch eerder cadeaus voor de ouders en voor poppen is ze nog te klein. Dus heb ik bruine stof en een knippatroon voor een teddybeer gekocht.’ Ze liet hem het stuk stof zien. Langzamerhand begon het al iets meer op een beer te lijken. Uiteindelijk wilde ze de beer met oude lappen stof opvullen. ‘Wat vind je ervan?’

‘Je naait wat voor haar?’ Francisco keek haar stralend aan. ‘Je haat naaien!’

‘Deze keer niet. Ik ben tenslotte haar peettante.’

Francisco wist natuurlijk dat ze had beweerd dat ze nooit meer wat zou naaien, maar dit was heel anders dan in de schoenenfabriek.

‘Mag ik eens voelen?’

Carla gaf hem de stof.

Francisco ging er met zijn handpalm overheen. ‘O ja, die is heerlijk zacht.’

‘Kijk.’ Carla nam de stof weer van hem over en legde er twee donkere knopen op. ‘Dit worden de ogen.’

‘Xisca zal hem geweldig vinden.’ Francisco liep naar het fornuis. ‘Zullen we nu eten? Ik heb honger als een beer.’ Op hetzelfde moment proestte hij het uit.

‘O, ja? Honger als een beer?’ Carla lachte en legde haar naaiwerk aan de kant.

Francisco schepte de maaltijdsoep op, bracht de borden naar de tafel en kwam bij haar zitten.

Carla trok haar bord dichter naar zich toe. ‘Zei Blanca hoe laat we dit weekend welkom zijn?’

‘Ja, ze verwacht ons tegen vieren. Dan zijn ze terug uit Manacor.’

‘Ze willen het dus echt proberen?’

‘Ja, het zou geweldig zijn voor het kleintje als het lukt en die navelbreuk verdwijnt.’

‘Ken je iemand bij wie dat heeft gewerkt?’ Carla was sceptisch over zulke geheimzinnige rituelen.

‘Je weet niet echt wat ze daar doen, of wel?’ Francisco lachte. ‘Bij mij hielp het ook.’

‘Bij jou?’ Carla doopte een stukje brood in haar soep. ‘Dat kan jij je toch helemaal niet herinneren?’

‘Moeder heeft het me later vaak verteld. Ik was negen maanden oud en niets hielp.’ Francisco glimlachte en nam ook wat van het versgebakken brood. ‘Vanuit San Joan zijn ze met de koets voor dag en dauw naar Manacor gereden om er voor zonsopgang te zijn. Er was zelfs een rij en moeder had een briefje met een nummer erop gekregen. Toen wij aan de beurt waren sneed de grootmoeder van de familie Sureda een takje van een katwilg af en wreef het sap van het takje over mijn navelbreuk.’

Carla keek hem verbaasd aan.

Hij vond haar blik vermakelijk en vertelde daarom verder. ‘Daarna werd er om het uiteinde van dat takje hennep gedaan en met natte aarde dichtgemaakt.

Aan het eind werd het briefje met het nummer eraan vastgemaakt en aan mijn moeder teruggegeven. Na een maand groeide er daadwerkelijk een nieuwe loot uit het takje. Er wordt beweerd dat de genezing dan succesvol was.’ Francisco deed grijnzend zijn overhemd omhoog. ‘Zoals je kunt zien ziet mijn navel er helemaal normaal uit.’

‘Misschien was het ook zonder ritueel goed gekomen.’ Carla at nog een beetje van haar soep. ‘Geschaad heeft het in elk geval niet.’

Francisco lachte luidkeels. ‘Jij, ongelovige. Wie geneest heeft gelijk, toch?’

‘Dat klopt. Als het jou heeft geholpen, heeft Xisca er misschien ook wat aan. Het is het proberen waard.’ Carla brak nog een stuk brood af. Ze vond zulke rituelen maar niets, maar gaf haar man toch een beetje gelijk.

‘Trouwens, Blanca wil een taart bakken.’ Francisco knipoogde. ‘En dat terwijl mijn zus helemaal niet kan bakken.’

‘Zal ik aanbieden te helpen?’ Carla veegde met brood haar bord schoon.

‘O, nee, corazón, dat zou ze je kwalijk nemen.’ Hij schudde zijn hoofd. ‘In geval van nood kan ze altijd mijn moeder om hulp vragen.’

‘Niet dat zij nou zo goed kan bakken.’ Carla verheugde zich op de verjaardag. Vanaf het eerste moment was ze verliefd geworden op dat kleine, prachtige schepseltje. Zo erg zelfs dat ze voor Xisca weer naald en draad had opgepakt.