DE ZUS VAN DE CHOCOLATIER

Rebekka Eder

De zus
van de
chocolatier

De Chocolade Dynastie 3

Uit het Duits vertaald door Sylvia Wevers

De zus van de chocolatier is deel 3 van de serie De Chocolade Dynastie

Oorspronkelijke titel Die Schokoladenfabrik ‒ Der Traum der Poetin

Aufbau Taschenbuch, imprint van Aufbau Verlage GmbH & Co, Berlijn

© 2023 Aufbau Verlage GmbH & Co / Rebekka Knoll

© 2023 Nederlandse vertaling Sylvia Wevers / Uitgeverij Oceaan

Alle rechten voorbehouden

Omslagbewerking Sander Patelski

Omslagbeeld © Xantana | Dreamstime.com

Foto auteur © Mario Wezel

NUR 302

ISBN 978 90 468 3078 9

www.oceaanboeken.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3077 2

Voor mama
Door haar enthousiasme vloog ik door dit verhaal

Toch respecteer ik uw deugdzaamheid niet,

verwerp ik uw heilig oordeel met moed!

Wees het bolwerk van de wet, de wreker van het fatsoen,

de trouwe genius van het vrome geloof!

Ook in de overtreder leeft een heilige geest.

De vrije mens zondigt omdat hij zondigen moet.

Louise Aston, 1846

Lijst van personages

Therese Stollwerck:* jongste dochter van de familie Stollwerck, dichteres (1861-1936)

Gebroeders Stollwerck en hun gezinnen

(Voor de duidelijkheid worden alleen de kinderen van de broers genoemd die een rol spelen in de roman. In werkelijkheid waren er nog een aantal.)

Nikolaus Stollwerck:* oudste van de broers Stollwerck, die als eerste zijn eigen bedrijf oprichtte (1840-1883)

Maria Stollwerck, meisjesnaam Krusius:* vrouw van Nikolaus en zus van Apollonia (1843-1882)

Peter Stollwerck:* op een na oudste van de broers Stollwerck, handelsopleiding (1842-1906)

Agnes Stollwerck, meisjesnaam Heimerdinger:* vrouw van Peter (1851-1918)

Gustav Stollwerck:* oudste zoon van Peter en Agnes (1872-1951)

Heinrich Stollwerck:* op twee na oudste van de broers Stollwerck, uitvinder en ingenieur (1843-1915)

Apollonia Stollwerck, meisjesnaam Krusius:* in het geheim uitvindster, heldin van deel twee (1847-1925)

Bertha Stollwerck:* oudste dochter van Heinrich en Apollonia (1869-1953)

Sophie Stollwerck:* op een na oudste dochter, met veel talent (1870-1952)

Albert Stollwerck:* favoriete broer van Sophie (1872-1929)

Hubertine Stollwerck (1874-1957)

Franz (II) Stollwerck* (1877-1955)

Ludwig Stollwerck:* misschien wel het grootste genie van de familie (1857-1922)

Anna Stollwerck, meisjesnaam Schlagloth:* echtgenote van Ludwig, worstelend met psychische problemen (1859-1919)

Fritz Stollwerck* (1884-1959)

Paul Stollwerck* (1886-1940)

Carl Stollwerck:* jongste van de broers Stollwerck (1859-1932)

Fanny Stollwerck, meisjesnaam Hanau:* echtgenote van Carl (1864-1943)

Lucy Stollwerck* (1897-1973)

Carlita Stollwerck* (1901-1910)

Andere nog levende familieleden

Anna Sophia Stollwerck:* medeoprichtster van de Stollwerck-dynastie, heldin van deel een, moeder van de gebroeders Stollwerck (1819-1888) Elisabeth Stollwerck:* Anna Sophia’s dochter, enige nog levende zus van Therese, woont in Hamburg (1849-1884)

Zakenpartners

William Lever:* Britse zeepfabrikant (1851-1925)

Emil Doepler:* schilder en ambachtsman (1855-1922)

Richard Roderbourg:* landmeter, geodetisch ingenieur en mijnbouwingenieur

In Bonn

Wilhelmine Müller: oudste zus van Anna Sophia Stollwerck, woont in de villa van haar overleden partner Sibylle Mertens-Schaaffhausen*

Emma Witt, meisjesnaam Mertens: schoonzus van wijlen Sibylle en geliefde van Kaspar Rockstroh

Charlotte Mertens: dochter van wijlen Sibylle

Kaspar Rockstroh: geliefde van Emma, Stollwerck-arbeider

Hedwig Dohm, meisjesnaam Schlesinger:* schrijfster, vriendin van Charlotte (1831-1919)

In de apotheek

Julie Müller: jongste zus van Anna Sophia Stollwerck, apotheker

Elise Arkenberg, meisjesnaam Müller: zus van Anna Sophia Stollwerck en Julie Müller, woont ook in de apotheek

Nuno Dias: gezel in de apotheek, Kaspars pleegzoon

In de chocoladefabriek

Lina Rockstroh: Stollwerck-meisje en Kaspars dochter

Luana Wegener: Stollwerck-meisje en Lina’s beste vriendin

Benno Jäger: Stollwerck-arbeider

Marie Sonnenschein: Stollwerck-meisje, vriendin van Benno

* Deze mensen hebben echt bestaan. De jaartallen verwijzen naar historische geboorte- en sterfdata, die kunnen verschillen van die in de roman.

Proloog

1880

Als de Dom klaar is, zal de wereld vergaan. Zo luidde een oud Keuls spreekwoord. Kaspar had niet geloofd dat hij ooit nog zou meemaken dat dit bouwwerk werd voltooid. Of dat hij het einde van de wereld zou meemaken. Maar nu krioelde het in de stad en gonsde het er zo luid alsof de wereld al alarmerend aan alle kanten begon te kraken.

Op deze dag, 15 oktober 1880, gingen alle Keulse inwoners de straat op en keken omhoog. Het was misschien wel de laatste nazomerse dag van het jaar. Bloedrode bladeren wervelden door de straten, de hemel was diepblauw en de lucht mild. Zelfs de fabrieksarbeiders, die anders weinig daglicht zagen, knipperden met hun ogen tegen de zon en keken naar de torens van de Dom, die nog steeds omringd waren door steigers, maar die voltooid en ongelofelijk hoog de lucht in staken. Kaspar kneep ook zijn ogen tot spleetjes en keek naar de Keulse vlaggen die aan de steigers in de wind wapperden. Was hij wijd en zijd de enige man die die dag op zoek was naar iets heel anders dan de spits van het nationale monument?

‘Keulen viert drie dagen lang feest omdat de Dom voltooid is. Zelfs de keizer komt! En elke arbeider van Stollwerck moet minstens één dag feest kunnen vieren,’ had Peter Stollwerck een paar dagen eerder met een gulle glimlach aan zijn fabrieksarbeiders verkondigd. En ook Kaspar wilde deze zeldzame vrije dag, deze misschien wel unieke kans die de ondernemer hem bood, niet laten lopen.

In het gedrang van de menigte stuitten Kaspar en Nuno herhaaldelijk op elkaar. In de verte zag Kaspar verklede mensen op wagens en paarden die trots door de straten trokken. Hij nam de een na de ander op, maar kende de gezichten niet.

‘Wat zouden die uitdossingen betekenen?’ bromde hij en hij keek op naar Nuno, die inmiddels boven hem uit torende.

‘Julie zei dat de geschiedenis van de Dom zou worden nagespeeld in een historische optocht.’

‘Aha,’ zei Kaspar en hij kauwde op een grasspriet.

‘Droegen mensen vroeger maliënkolders toen ze de Dom bouwden?’

‘Ik denk het niet.’ Kaspar schoof zijn slappe hoed goed. ‘Misschien willen ze ridders uit de middeleeuwen uitbeelden.’

‘Dus ridders hebben de Dom gebouwd?’

Kaspar haalde zijn schouders op. Hoe kon hij dat nou weten?

Hij keek telkens om zich heen. Hij stond met Nuno aan de rand van de Neumarkt en schoof de grasspriet van zijn ene mondhoek naar de andere. Terwijl om hem heen mensen in hun zondagse kleren hun gewassen nekken strekten en met handschoenen aan naar de stoet zwaaiden, observeerde hij geconcentreerd de massa’s verklede burgers die in een rustig tempo in de richting van de Hohe Strasse liepen. Hij tastte in zijn zak, voelde de steen die hij al zoveel jaar bij zich droeg en haalde toen het reepje chocolade tevoorschijn dat elke arbeider vanwege de feestelijke dag had gekregen.

‘Zullen we die nu opeten?’ Nuno pakte de zijne ook.

‘Waarom niet?’ mompelde Kaspar. ‘Voordat hij smelt.’

Hij maakte het papiertje open en keek naar de donkere, glimmende lekkernij. Hij had nog maar zelden chocolade gegeten, want dat kon hij amper betalen, maar bij belangrijke gelegenheden kregen de arbeiders een stukje cadeau. Hij herinnerde zich dat chocolade nervositeit kon verlichten en moest voor zichzelf toegeven dat dit nu precies was wat hij nodig had. Hij wilde het Nuno niet laten merken, maar zijn knieën knikten en zijn nek was klam. Daarom haalde hij zijn grasspriet uit zijn mond, brak een stukje chocolade af en legde dat op zijn tong. Wat was het zoet! Wat smaakte het sterk en grondig! Hij kauwde en kon niet anders dan glimlachen. Hoe was het mogelijk dat deze smaak een man zo gelukkig maakte?

Misschien is vandaag de dag, dacht hij. Na al die jaren. Dit keer zou hij zich niet laten tegenhouden door lafheid. Dit keer zou hij de man zijn die hij altijd had willen worden.

Terwijl de chocolade op zijn tong smolt, keek Kaspar op deze laatste, eindeloze, nazomerse dag naar Nuno, die ook gelukzalig glimlachte.

‘Dat ze dit van cacao maken…’ De jongen schudde peinzend zijn hoofd. ‘Chocolade heeft niets te maken met het vruchtvlees dat we vroeger op de cacaoplantage in São Tomé uit de vrucht peuterden. Dat vond ik ook lekker. Soms, als niemand keek, snoepte ik er een beetje van. Het was het heerlijkste wat ik kende…’

Kaspar brak nog een stukje af en kauwde terwijl hij aandachtig alle mensen om hem heen bekeek. Sommigen van hen droegen gewaden en broeken van vroeger, anderen reden in elegante jurken op paarden en weer anderen troonden op uitvoerig versierde wagens. Op een ervan werd een replica van de oude Domkraan rondgereden, op een andere het model van de voltooide Dom.

Toen viel zijn blik eindelijk op dat ene gezicht dat hij met elke vezel van zijn lichaam wilde vinden. Of vergiste hij zich? In het verleden was hij op straat vaak geschrokken omdat hij haar meende te herkennen. Die blonde krullen, die rode mond, die volle wangen of de hautaine glimlach. Maar vandaag was het anders. Dit keer wist hij immers dat ze zou komen.

Er was geen twijfel mogelijk, want op een uitzonderlijk grote schimmel zat een koningin. Ze zat in een dameszadel, hield de met gouddraad versierde teugels in haar handen en om haar schouders hing een glimmend gewaad. Om haar grijzende haar had ze een wapperende witte sjaal gewikkeld en ze droeg een kroon op haar hoofd.

Rechts en links van haar reden vrouwen die hij ook kende. De ene was weliswaar blind, maar zat indrukwekkend goed op haar paard. De ander was, ondanks haar hoge leeftijd, bijna onmenselijk mooi met haar hoge jukbeenderen en witte wenkbrauwen.

‘Hé, Kasper, waar ga je naartoe?’ riep Nuno.

Kaspar had zelf amper door dat hij de rest van de chocolade in zijn mond propte en naar voren snelde om met kloppend hart en duizelig hoofd de koningin te volgen.

‘Ik heb nog een afspraak,’ zei hij met volle mond. ‘Wacht niet op mij!’

Hij baande zich een weg door de menigte en strekte telkens zijn nek om haar niet uit het oog te verliezen. Hoe moest hij haar paard bijhouden? Hij haastte zich, struikelde, werd geduwd en uitgescholden, maar gaf niet op. Zolang hij haar witte krullen en haar wapperende sjaal kon zien, en de klepperende hoeven van haar paard kon horen, had hij een kans. Hij rende, kauwde, slikte en hijgde, maakte zich lang en bleef zich een weg banen. ‘Emma!’

Talloze hoofden draaiden zich naar hem om, maar niet dat van haar. Weer riep hij uit alle macht: ‘Emma!’

‘Aan de kant,’ klonk een bulderende stem achter hem. Hij draaide zich om en stond oog in oog met twee snuivende paarden. Van de spanning had hij niet eens gemerkt dat een koets door de Hohe Strasse probeerde te komen. De koetsier keek Kaspar boos aan.

‘De weg is afgesloten!’ riep een oude vrouw naast hem in de richting van de koets. ‘U moet teruggaan want we vieren vandaag de voltooiing van de Dom!’

‘Mijn meneer moet erlangs, wat er vandaag ook gevierd wordt.’ De koetsier knalde met zijn zweep op de straat en de mensen om hem heen deinsden achteruit. Kaspar sprong ook opzij. Op dat moment schreed er een leger met gestreepte petten, rode kousen en speren langs hem heen. Emma moest al achter de volgende bocht verdwenen zijn.

‘U kunt hier niet doorheen,’ mopperde een zwaarlijvige man. ‘Ziet u niet wat hier gaande is?’

Kaspar zag dat het deurtje van de koets openging en een jongeheer naar buiten keek. ‘Neemt u me niet kwalijk, maar ik moet helaas dringend naar Düsseldorf,’ legde hij beleefd uit.

‘O, meneer Ludwig Stollwerck,’ zei de man die zojuist luid had geprotesteerd. ‘Pardon.’ Hij draaide zich om en duwde de mensen opzij. ‘Aan de kant, alstublieft! Meneer Stollwerck moet erlangs! Pardon!’

Hij stopte zelfs met uitgestrekte armen de feeststoet zodat de koets kon passeren en het volgende steegje in kon rijden. Verbaasd keek Kaspar de koets na en hij wilde er eindelijk vandoor gaan om het gekostumeerde leger te volgen. Maar plotseling rustte er een kleine, warme hand op zijn schouder. En nog voordat hij zich omdraaide, wist hij van wie die was.

Hij slikte moeizaam en haalde diep adem. Toen draaide hij zijn hoofd pas, om zijn Emma weer in de ogen te kijken.

Het was dertig jaar geleden dat hij haar voor het laatst had gezien. Oceanen hadden hen gescheiden, een heel leven op volle zee, een verkeerde echtgenoot, al die tijd…

En nu stond ze voor hem, midden in de zee van mensen in Keulen, terwijl hij nog de veelbelovende smaak van chocolade op zijn tong had. Hoewel haar huid bleker was geworden en haar glimlach er elegante sporen in had achtergelaten, waren haar donkere ogen hetzelfde gebleven en verscheen ook haar ondeugende glimlach weer om haar lippen.

‘Waarom schreeuw je zo?’ vroeg Emma met haar onmiskenbaar hoge stem. ‘Wilhelmine zegt dat ze bijna van haar paard viel.’

Kaspar wist niet wat hij moest zeggen of doen. Hij deed zijn mond open maar het enige wat eruit kwam was: ‘Ik heb een… steen voor je.’

‘Een steen?’ Emma’s grijns werd breder. ‘Andere vrouwen willen bloemen of liefdesbrieven… Die weten niet wat ze missen!’

Ze giechelde en het klonk net als vroeger, ook al moest ze nu in de vijftig zijn. Uit haar ogen straalde de oude schalksheid zo meisjesachtig dat hij vergat zijn steen tevoorschijn te halen.

‘Ik weet dat het niet hoort,’ fluisterde ze en met elk woord werd haar stem dieper. ‘Maar… mag ik?’ En zonder op zijn antwoord te wachten, kuste ze hem.

DEEL 1

1881-1883

1

Therese hield haar boek met beide handen stevig vast. Een paar tellen lang genoot ze van de warme junizon op haar gezicht, maar toen sloeg de paardentram de volgende bocht om. Therese schommelde op haar stoel en de Gereonswall schoof zich tussen de tram en het licht. Geconcentreerd onderzocht ze de zware, donkere stenen van de stadsmuur die Keulen al sinds de middeleeuwen dichtsnoerde en waartegen het geklepper van de paardenhoeven weerklonk. Geluiden als deze stierven nooit helemaal weg, de muur hield ze in de stad. In Keulen blijft alles zoals het ooit was, dacht Therese. Binnen de muren waren verleden en heden één. Zelfs wat stierf, bleef. De stad was vol geesten en dreigde te barsten onder de druk van het verleden. Therese ademde oppervlakkig. De stadsmuur is mijn korset, dacht ze. En dit was haar dag.

Therese hield van de paardentram. Voor vijftien pfennig kon je naar Nippes of Ehrenfeld rijden en voor twintig zelfs naar Bayenthal. Toch hield niet iedereen van dit vervoermiddel dat vier jaar geleden in de stad was geïntroduceerd. Veel mensen zeiden dat de elegante koetsen beschadigd raakten door de tramrails en dat de tram veel onrust in de stad veroorzaakte. Nog voordat de tram helemaal tot stilstand was gekomen, stond Therese op van haar stoel, hield zich aan een van de stangen vast en sprong op de nog natte weg. Het had gemotregend en nu rook het heerlijk naar vochtige aarde. Ze hield het boek stevig vast. Het was als een vriendin voor haar. Therese was nooit alleen, ze had altijd een goed verhaal bij zich waarin ze kon vluchten. Vandaag was het De tweede vrouw van Eugenie Marlitt. Therese voelde zich net zo misplaatst als de heldin van het boek, de sterke Juliane von Trachenberg met haar rode haar. Ook Therese was tegen haar zin in deze stad. Kon ze maar net zo koel zijn! Maar in Therese vlamde en brandde het voortdurend.

Ze keek zenuwachtig om zich heen. Bij de Gereonstor hadden zich talloze toeschouwers verzameld. Therese drukte haar boek tegen haar buik en sprong over de plassen in de richting van de menigte. Ze keek naar de gezichten en was opgelucht dat ze geen bekenden zag. Haar broers hadden vandaag sowieso geen tijd om naar de stadsmuur te gaan. Nikolaus en Peter leidden een bijeenkomst van de Duitse branchevereniging van de chocolade-industrie. Vooral Nikolaus streed er al jaren voor om standaardrecepten en een minimumprijs voor chocolade uit te onderhandelen. Zijn vrouw Maria lag op bed, zoals ze al maandenlang deed. Zodra Therese aan haar gehavende lichaam dacht dat steeds verder tussen de lakens verdween, werd ze niet goed. Ze moest haar schoonzus nodig weer eens bezoeken, maar altijd als ze een paar uurtjes bij deze verbitterde vrouw was geweest, moest ze er nog dagenlang aan denken en daarom stelde ze het telkens uit. Thereses moeder was nu bij tante Julie in de apotheek. Haar zus Elisabeth woonde in Hamburg. En Ludwig, Heinrich en zijn vrouw Apollonia waren al weken druk bezig met de voorbereidingen voor de nijverheidstentoonstelling van Frankfurt om nog meer prijzen voor het bedrijf in de wacht te slepen.

Toch was het mogelijk dat een zakenpartner van het bedrijf of een vriend of familielid hier naartoe was gekomen. Voor dat geval had Therese al een smoesje bedacht. Natuurlijk was ze hier niet alleen, zou ze zeggen, dat zou niet gepast zijn voor een jongedame van net twintig. Nee, ze maakte een uitstapje met haar twee jaar oudere broer Carl, die hier ergens in de drukte rondliep en vast zo terugkwam.

Dat Carl niet hier was maar in het geheim een meisje ontmoette, wist alleen Therese. Carl had dit geheim niet eens aan Ludwig verteld, hoewel ze al sinds hun kindertijd zo’n hechte band hadden dat ze wel een tweeling leken.

Therese baande zich voorzichtig een weg door de menigte om beter te kunnen zien. Algauw zag ze de mannen die op een van de wachttorens stonden en plechtig naar de menigte keken. Een van hen, een man met een gerafelde, lichtrode snor, was de burgemeester, die door iedereen ‘de rode Becker’ werd genoemd. Hij leunde over de balustrade en riep naar hen: ‘Laten we in het belang van het oude Keulen ruimte creëren voor een nieuw Keulen!’

Het publiek applaudisseerde en Therese kreeg kippenvel. Was er in een nieuw Keulen ook een nieuw leven?

Er klonk gesis. Therese draaide haar hoofd en zag dat in een afgezet gebied voor de muur een in het zwart geklede arbeider een vuur aanstak.

‘Wat onze voorouders moesten bouwen zodat Keulen groot werd, moeten wij opblazen zodat Keulen niet klein wordt,’ riep de rode Becker voor een lichtblauwe lucht. Therese kon haar ogen niet van de brandende lont afhouden die de arbeider had aangestoken. De vonken vraten zich een weg over het pad naar het oeroude gesteente van de muur. Alle aanwezigen leken hun adem in te houden. Het was alsof deze stad, de stad van de geesten, zich verzette tegen de tijd, de vooruitgang en de moderniteit. Hier is de muur zowel verwoest als intact, dacht Therese, en wat de inwoners van Keulen ook proberen, het verleden houdt hen stevig in zijn greep.

Ondanks zichzelf keek Therese in de plas aan haar voeten. Zoals zo vaak zag ze er even het spiegelbeeld van haar oudere zus in. Theresia met het kleine-meisjesgezicht, het donkere haar en de zomersproeten. Het eeuwige kind, voor altijd jonger dan zijzelf, ook al was ze negen jaar voor haar geboren. Voor altijd vrolijk en zorgeloos. Ze was alles waar haar familie naar verlangde. Maar kort na haar dood was Therese geboren. Therese met een ‘e’. Veel te serieus en te opvliegend, veel te gevaarlijk opvlammend.

Therese stapte resoluut in het vrolijk giechelende kindergezicht waardoor het water tegen haar rok spatte, en eindelijk klonk er zo’n harde knal in deze stad dat Therese in de lach schoot. Ze staarde naar de zwarte rookwolk die deze zomerdag heel even verduisterde, naar de gloeiende gloed achter de rookpluimen en naar de brokken steen die de lucht in vlogen, neerstortten en uiteenbarstten. Het volk juichte, alleen Therese verroerde zich niet. Ze probeerde deze aanblik voor altijd in haar geheugen te prenten. Na eeuwen was de eerste bres in de stadsmuur geslagen. Daarachter zag ze bomen, weilanden en akkers. De hele wijde wereld, de toekomst. Als gehypnotiseerd rende ze ernaartoe, totdat ze een hand op haar onderarm voelde.

‘Kom mee.’

Ze was bijna vergeten waarom ze hier eigenlijk was. Haar hart sloeg een slag over terwijl ze zich door de menigte liet meevoeren naar een koets. Ze stapte erin en hoopte dat niemand haar had gezien. Schommelend zette het schemerige en benauwde rijtuig zich in beweging en de man tegenover haar keek haar met zulke ernstige ogen aan dat Therese er duizelig van werd. Ze zou hier niet moeten zijn. Als iemand erachter kwam… Voor haar geestesoog verschenen de dikke muren van een klooster. En de stenen daarvan zouden nooit worden opgeblazen.

‘Het is je gelukt,’ fluisterde hij met zijn zachte stem. Hij ging met zijn hand door zijn slordige haar en streek het vermetel naar één kant. Daarna zette hij zijn grote, moderne knijpbril af en stopte die in zijn borstzak terwijl hij haar opnam. Van haar voorhoofd tot haar kin. Ze kon haar eigen hart horen kloppen, het bloed in haar oren horen ruisen en de warmte op haar wangen voelen. Ik zou hier niet moeten zijn, dacht ze weer.

‘Zag je dat?’ vroeg ze snel. ‘Ik wist niet dat verwoesting zo mooi kan zijn. Dit gaat alles veranderen, toch? De hele stad, het hele leven. Je moet dit schilderen, Emil. Ik wil graag een schilderij van deze explosie.’

Zonder blikken of blozen strekte hij een arm uit. ‘En ik wil graag dat je hier komt, Therese.’

Ze kreeg vlinders in haar buik. Ze moest dit niet doen, echode het weer eens in haar hoofd. Toch leunde ze naar voren en liet zich op zijn schoot trekken. Eindelijk, dacht ze. Na al die maanden, de brieven, het wachten. Hoe vaak had ze zich dit moment niet voorgesteld? Nu begon haar verhaal, nu werd dat werkelijkheid.

Emil liet zijn hand door haar blonde krullen gaan en alle haartjes op haar lichaam gingen overeind staan. Het was schandalig wat ze hier deed, een dame uit de voorname kringen… Toch kon ze hem niet afwijzen. Hij pakte met zijn stevige, warme handen haar nek vast en kuste haar.

Terwijl de koets slingerend de oude stad uit en het platteland op reed, de eerste stenen van de stadsmuren werden verwijderd en Keulen een nieuwe vrijheid vierde, maakte Therese met trillende handen Emils jas open, vond Emil in Thereses rokken haar benen en beloofden ze elkaar hun liefde.

Later stopte de koets in de schaduw van een grote eik. Emil stapte als eerste uit.

‘De kust is veilig,’ verklaarde hij en hij hielp Therese uitstappen.

Ze keek niet naar de koetsier en hij niet naar haar. Hoewel ze knalrood werd bij de gedachte aan wat deze man met de indrukwekkende hoge hoed wel niet van haar dacht, overwoog ze geen seconde om weg te gaan.

Al sinds maanden draaiden haar gedachten om Emil en zijn schilderijen, om Emil en zijn brieven. Hoewel hij met zijn diep droevige ogen en melodieuze, bijna hoge stem eigenlijk niet was zoals ze zich de man van haar dromen voorstelde, ging er zodra hij met haar sprak voor haar geestesoog een nieuwe wereld open die zo weids, kleurrijk en vol mogelijkheden was dat er voor haar geen spannender plek kon zijn dan in zijn armen en op zijn schoot.

‘Wat lees je? Nog steeds Marlitt?’ Hij wees naar het boek in haar handen.

‘Alweer. Ik hou gewoon van die boeiende rode draad die door haar verhalen loopt.’

Emil knikte peinzend. ‘Ik heb op jouw aanraden Blauwbaard gelezen. En ik moet zeggen dat je gelijk had. Ook al is het geen hoogstaande literatuur, die schrijfster heeft een heel eigen stijl. Ik was diep onder de indruk van de personages en de spanning.’

Therese straalde. ‘Ja, hè? Ik zou dagenlang in haar Thüringerwoud kunnen verdwijnen.’

‘O, dat zou jammer zijn.’ Hij grijnsde en trok haar dicht tegen zich aan. ‘Vanaf nu zul je je af en toe wel met je Emil moeten bezighouden. Tenminste, als hij in Keulen is.’

‘Mijn Emil kan toch mee!’ Lachend trok ze hem achter de koets, sloeg haar armen om zijn nek en kuste hem weer.

Pas toen het in de verte weer knalde en er iets ontplofte, kwamen ze allebei achter de koets vandaan.

‘Laten we gaan kijken!’ Therese liet zich op een wortel van de eik zakken en spreidde zorgvuldig haar rok. Het gras onder haar handen was warm van de zon. In de lucht dreven alleen een paar sluierwolken voorbij.

Emil ging achter Therese op dezelfde wortel zitten en sloeg zijn armen om haar heen. Terwijl ze naar de Keulse stadsmuur keek, waar de ene explosieve lading na de andere tot ontploffing werd gebracht, voelde ze de warmte van Emil in haar rug. In de verte knalde en lichtte het telkens op en Emil vertelde haar fluisterend over zijn eerste weken als docent aan het onderwijsinstituut van het Kunstgewerbemuseum in Berlijn. Daar doceerde hij decoratieve schilderkunst en figuratieve en abstracte tekenkunst.

‘We hebben zelfs een paar vrouwelijke studenten en ik moet eerlijk zeggen dat ze op geen enkele manier onderdoen voor hun mannelijke collega’s. Natuurlijk hecht ik veel belang aan gedegen vakmanschap, maar ik ben ervan overtuigd dat als ze dit eenmaal hebben geleerd, sommigen van hen met hun ideeën de kunstnijverheid kunnen vernieuwen.’

Therese kon haar ogen niet van de explosies aan de rand van de stad afhouden, maar twee woorden bleven in haar hoofd hangen. ‘Vrouwelijke studenten, zei je? Mogen vrouwen ook bij jullie tekenen?’

Ze voelde Emil tegen haar hoofd knikken. ‘Sommigen van hen zijn echt heel goed!’

‘Denk je dat ik ook een kunstenares zou kunnen zijn?’ Ze beet op haar tong. Had ze dat net echt hardop gezegd? Ze durfde hem niet aan te kijken en hoopte dat hij haar vraag gewoon zou negeren. Het was ook een te onzinnige vraag. Niets aan Therese en haar leven was artistiek: ze woonde bij haar moeder, haar broers Carl, Ludwig en Peter, zijn vrouw Agnes en hun vier kinderen in de Hohe Strasse boven het magazijn en het kantoor van het bedrijf Stollwerck. Talloze repen chocolade, zakjes snoep, pakjes marsepein en cacao stapelden zich op aan hun voeten en niet ver daarvandaan werden alle lekkernijen vastgelegd in cijfers, data en feiten en in ordners gedaan. Niets werd aan het toeval overgelaten. De mannen berekenden het heden en de toekomst van het bedrijf terwijl de vrouwen steeds duurdere jurken en ingewikkelder kapsels droegen, verzorgder gingen spreken en voelden dat de wereld tegenwoordig van een Stollwerck elegantie en gratie verwachtte. Geen creativiteit. Geen kunst. Therese was geen vrije geest. Ze was de spiegel van een welvarend bedrijf.

En dat was precies de reden waarom Emil haar zo fascineerde.

Ze had deze heer met zijn dromerige blik en verwarde haar voor het eerst gezien op Ludwigs verlovingsfeest. Haar broer had hem voorgesteld als de nieuwe illustrator van de Stollwerck-verpakkingen, die hij bij tante Wilhelmine in Bonn had leren kennen. Bij haar kwamen immers veel kunstenaars over de vloer. Therese wilde alleen beleefd knikken, een praatje maken en dan weer verdergaan. Ze was die dag veel nieuwsgieriger naar Anna geweest, want ze had Ludwigs verloofde nog maar één keer gezien. Anna was uit het niets in het leven van de familie Stollwerck verschenen en niemand wist waar Ludwig haar eigenlijk van kende. Maar zodra Emil Therese had aangekeken, was er iets in zijn blik veranderd. Er lag een nauwelijks waarneembare glimlach in zijn ogen. Hij krabde verstrooid op zijn hoofd en zei toen met een lage stem: ‘Neemt u me alstublieft niet kwalijk dat ik zo’n brutale vraag stel, maar… Hebt u zichzelf weleens laten portretteren?’

Therese klemde de dichtbundel die ze die dag bij zich had steviger vast. Wat permitteerde deze vreemdeling zich wel niet?

‘Ik heb zelden zo’n interessant gezicht gezien…’ Hij onderzocht haar gelaatstrekken.

Therese wist dat ze beleefd ontwijkend moest reageren. Haar oudere zus Elisabeth zou hem blozend hebben bedankt en hem hebben gevraagd om haar niet in verlegenheid te brengen. Maar dat was helemaal niets voor Therese. Zoals zo vaak steeg er plotseling woede in haar op. Haar wangen begonnen te gloeien en ze keek boos naar de vreemdeling. Ze zou hem onder geen beding toestaan haar gezicht te beoordelen.

Iets te hard verklaarde ze: ‘En ik heb nog nooit zo’n respectloze heer ontmoet!’

Hij keek haar geschrokken in de ogen, maar zij zou haar ogen zeker niet neerslaan. Na wat voelde als een eeuwigheid, deed hij dat. ‘U hebt gelijk. Mijn oprechte excuses. Ik weet niet wat me bezielde.’

Hij keek haar berouwvol aan en Therese merkte dat hij zijn best deed om beleefd te zijn. Toch had ze nog nooit meegemaakt dat iemand haar zo openlijk zo begerig aankeek. Ze snoof en sloeg haar armen over elkaar, al was dat natuurlijk niet gepast voor een dame. Haar hart raasde van woede, maar gaandeweg merkte ze nog een heel ander gevoel in haar lichaam op, dat ze absoluut niet mocht voelen: opwinding. Op een schandalige manier vond ze zijn onhoffelijke blikken leuk. Ik moet weggaan, dacht ze. Maar ze wilde blijven.

‘Vraag je me als raadseltje…’

Ze fronste haar wenkbrauwen. ‘Wat zei u?’

Hij glimlachte onzeker en vervolgde zacht: ‘Wie is de lieve, lichte fee / Die op drie juwelen lijkt / Maar zelf als een straal prijkt?’

Therese liet langzaam haar armen zakken en pas toen hij naar de dichtbundel in haar hand wees, begreep ze het.

‘Droste-Hülshoff,’ mompelde hij. ‘Ik bewonder deze dichteres.’

Ze kon niet anders dan grinniken van verbazing. Zo plotseling als haar woede was opgekomen, was die ook weer verdwenen. ‘Zal ik het raden, ja of nee?’

‘Liefste, ik was nooit kien,’ citeerde hij.

En zij: ‘Maar heel diep in mijn ziel / Weergalmt het: dit is poëzie!’

Ze keken elkaar een paar tellen aan, glimlachend, vragend, zoekend.

Nu was Therese degene die haar ogen neersloeg. Ze moest hier niet staan, niet zo in de ban van deze man.

‘Ik wens u een plezierige avond.’ Ze draaide zich snel om en probeerde zo natuurlijk mogelijk naar haar toekomstige schoonzus toe te lopen.

Anna, met haar volle, donkere haar en geamuseerd gekrulde lippen, maakte een liefdevolle, warme en vrolijke indruk op haar. Toen ze haar vroeg hoe ze Ludwig eigenlijk had leren kennen, zei ze op mysterieuze toon dat Therese dat zelf maar aan haar broer moest vragen. De geamuseerde fonkeling in haar ogen maakte haar alleen maar sympathieker. Ze dronken warme chocolademelk, die in kleine kopjes werd geserveerd, en de sterke zoetheid schoot als puur geluk door Thereses lichaam. Terwijl ze genoot van het gesprek, bleef ze met bonzend hart naar Emil staren. Maar pas aan het eind van de avond wisselden ze nog een paar woorden met elkaar.

‘Het was me een genoegen,’ zei hij niet alleen tegen haar, maar ook tegen Anna en Ludwig. Toch ontging het Therese niet dat hij haar net iets langer aankeek dan de anderen. ‘Mag ik u uitnodigen voor een kleine tentoonstelling?’ Hij drukte kleine, dicht opeen geschreven briefjes in hun handen. ‘De komende week worden in de Gürzenich schilderijen en glaswerken van enkele kunstenaars getoond. Ik heb het geluk dat ik ook met een paar werken mag bijdragen.’

‘O, een kunsttentoonstelling!’ riep Anna met stralende ogen. ‘Wat leuk. Ik ben nog nooit naar een tentoonstelling geweest.’ Ze keek haar verloofde vragend aan.

‘Het spijt me heel erg, lieverd, maar ik vrees dat ik daar geen tijd voor heb.’ Er klonk oprechte spijt in Ludwigs stem. ‘Maar misschien wil Therese met je mee?’

Voordat Therese kon antwoorden, kwam haar oudste broer Nikolaus de zaal binnen. Hij haastte zich naar Ludwig en nam hem apart. Even later moest Ludwig zijn eigen verlovingsfeest verlaten. ‘Ik vind het verschrikkelijk, maar de zaak roept,’ zei hij. Hij gaf een kneepje in Anna’s handen en liep weg.

Anna sloeg haar ogen neer en Therese vroeg zich af of de jonge vrouw wist waar ze aan begon met dit huwelijk.

Emil schraapte zacht zijn keel. ‘Ik zou u graag weer zien.’ Hij knikte met een verstrooide glimlach naar de twee dames en verliet het feest toen ook. En op dat moment wist Therese al dat ze de hele nacht geen oog zou dichtdoen maar de hele tijd aan deze man en zijn blikken zou denken.

Anna en zij mochten inderdaad een week later de tentoonstelling bezoeken. Therese ging helemaal op in de schilderijen, in de zachte kleuren, de heldere maar vloeiende lijnen, de sterke lichamen, en het dikke, volle haar en de droevige ogen van de figuren, die haar allemaal aan Emil zelf deden denken. Voor één schilderij bleef ze bijzonder lang staan. Isiden las ze erboven. En eronder: Emil Doepler. Twee vrouwen trokken aan een in touwen geketende jongeman met nobele, jeugdige gelaatstrekken. Hij leek wanhopig naar Therese te kijken, terwijl achter zijn rug de massa jubelde.

‘Ik voel me zeer vereerd,’ hoorde ze op dat moment de melodieuze stem van Emil achter zich en ze kreeg kippenvel op haar arm. ‘U bent inderdaad gekomen.’

Gelukkig was Anna net zo gefascineerd door de schilderijen als Therese en ze slenterde algauw van het ene naar het andere schilderij, terwijl Therese en Emil rustig met elkaar praatten. Ze spraken over Germaanse mythologie, over de kracht van kunst en over Annette von Droste-Hülshoff.

‘Wist u dat mijn tante van moederskant haar persoonlijk heeft gekend?’ vroeg Therese. ‘Tante Wilhelmine heeft haar meerdere keren in de salon gezien.’

‘O, ze boft! Vertelt u eens, Therese, wat is uw favoriete gedicht van Droste-Hülshoff?’

‘O, dat zijn er zoveel!’ In een impuls sloeg ze haar boek open en las een paar regels van het gedicht voor dat haar onlangs de rillingen over de rug had doen lopen: ‘Vrome ouders, heftig kind / Alleen minne nemend en minnend / Kende zij nooit een andere band / Dan van bloed, de timide hinde / En nu een, niet verwant / Is dat niet een zware zonde? / Moedeloos zuchtend zakt ze neer / Piekerend en vol schaamte / Aan haar koppige hart / Twijfelt zij zeer / Een avontuur denkt zij uit: / Als het huis nu in vlammen stond / En er hulpkreten uitkwamen / Van Karl en moeder samen?’

Ze keek glimlachend op… en schrok. Emil glimlachte niet. Hij keek haar ernstig aan en nu pas begreep Thérèse hoe hij deze verzen kon interpreteren. Ze had gesproken over zonde, over een verboden liefde, over het brandende huis van de eigen familie.

Ze slikte, keek naar de grond en klapte met bevende handen het boek dicht.

‘Therese, ik zal niet lang meer in Keulen kunnen blijven. Maar ik wil u graag schrijven,’ zei hij zachtjes terwijl hij haar strak bleef aankijken. ‘Mag ik u schrijven?’

‘U moet me schrijven,’ fluisterde Therese en ze kon nauwelijks geloven dat ze dat zei. ‘Ondertekent u de brieven alstublieft met de naam Paula Heimerdinger. Ik onderhoud een losse penvriendschap met mijn schoonzus.’

Sinds die dag ging er geen enkele voorbij zonder dat Therese op post van hem wachtte. Alleen het schrijven van brieven aan hem vond ze nog leuker dat het lezen van de zijne. Urenlang verloor ze zich in haar zinnen, liet zich van het ene naar het andere woord drijven en was niet zelden verrast door de wending van haar eigen gedachten. Met elke brief die ze schreef, begreep ze zichzelf beter.

Ze had altijd graag geschreven. Ze had stiekem geprobeerd verhalen en gedichten te schrijven maar schaamde zich vreselijk omdat ze niet in de buurt kwam bij de grote dichters die ze zo bewonderde. Als ze in haar dagboek schreef, leidde woede soms haar pen: de woorden leken groot, stevig en strijdbaar op het papier. Soms was het echter ook het verlangen naar een ander leven dat haar zinnen leidde. Dan leken de letters zacht en smekend.

De brieven aan Emil waren anders. Ze veranderden haar stijl. Nu was er iemand die haar regels echt las. Een echt persoon die ze met haar woorden wilde raken.

Natuurlijk was Emil niet de eerste persoon aan wie ze schreef. Naast Paula Heimerdinger had ze verschillende penvriendinnen. Maar geen van hen had gevoel voor kunst en literatuur. Emil daarentegen liet een heel nieuwe Therese tevoorschijn komen.

Soms stel ik me voor dat ik een personage van Marlitt ben. Zou het leven dan makkelijker zijn? Of: Tegenwoordig lijkt de literatuur me echter dan het leven. Die stijve kleren. Die rare hoeden. En onder ons de chocoladefabriek. Stel je enorme, dampende, ratelende machines voor die kleine repen van de beste chocolade uitspugen. Dit alles kan slechts een droom zijn.

Hoe vreemd haar gedachten ook waren, Emil begreep ze allemaal. Hij waardeerde ze, ging erop in en liet telkens merken dat hij lang en diep over haar woorden nadacht.

Ik geniet van deze penvriendschap als van geen andere, schreef hij een keer. Die stuurt mijn gedachten in nieuwe richtingen.

Maandenlang droomden ze ervan elkaar weer te zien. Emil legde uit dat hij in de zomer eerst haar tante Wilhelmine in Bonn zou ontmoeten en daarna Ludwig in Keulen, maar het was Therese die 11 juni voorstelde. De dag waarop het eerste deel van de Keulse stadsmuur zou worden opgeblazen.

‘Het zou het meest poëtische moment zijn, vind je niet?’ had ze hem gevraagd.

En nu zaten ze hier. Eindelijk was de man aan wie ze al maanden dacht zo dicht bij haar.

‘Maar Therese,’ antwoordde hij nu.

Ze hield haar adem in. Ze schaamde zich nog steeds voor haar domme vraag.

Hij sprak verder. ‘Natuurlijk denk ik dat je een kunstenares zou kunnen zijn. Nee, meer dan dat. Je bent er al heel lang een. Ik ken niemand die zo met woorden kan omgaan als jij.’

Therese voelde in haar binnenste een vuurtje aanwakkeren. Een wil die er nooit was geweest. Het was griezelig, maar ze voelde dat het haar vanaf die dag tegen alles wat verstandig was in zou leiden.