De Ottomanen

MARC DAVID BAER

DE
OTTOMANEN

Khans, keizers en kaliefen

Vertaald door Gretske de Haan,
Aad Janssen en Fennie Steenhuis

Nieuw Amsterdam

Voor Esra, Azize en Firuze

Oorspronkelijke titel The Ottomans. Khans, Caesars, and Caliphs.

Basic Books, an imprint of Perseus Books, LLC, a subsidiary of Hachette Book Group, Inc., New York

© 2021 Marc David Baer

© 2023 Nederlandse vertaling Aad Janssen, Fennie Steenhuis en

Gretske de Haan / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Shreya Gupta

Omslagbewerking bij Barbara

Omslagbeeld © Worcester Art Museum / Jerome Wheelock Fund /

Bridgeman Images

Foto auteur © Simon Ornstein

NUR 680/685

ISBN 978 90 468 3096 3

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3095 6

Waar zijn de dappere vorsten over wie ik heb verhaald,

Die zeiden: ‘Mij hoort de wereld toe’?

Het ongeluk heeft hen getroffen, de aarde heeft hen verzwolgen.

Wie erft deze vergankelijke wereld,

De wereld waar mensen aankomen, en weer weggaan,

De wereld die eindigt in de dood?

– Het boek van Dede Korkoet (middeleeuws epos)

Inhoud

Opmerking van de auteur

Kaarten

Inleiding: De witte vesting

1 Het begin: Gazi Osman en Orhan

2 De sultan en zijn bekeerde slaven: Murat I

3 Het herstel van de dynastie: Bayezid I, Mehmet I en Murat II

4 Overwinning op het Tweede Rome: Mehmet II

5 Een vorst van de Renaissance: Mehmet II

6 Een vrome leider met vijanden in eigen land en daarbuiten: Bayezid II

7 Grootsheid: Van Selim I tot de eerste Ottomaanse kalief, Soleiman de Grote

8 Sultans als redders

9 Het Ottomaanse Tijdperk van de grote ontdekkingen

10 De ‘Ottomaanse Weg’ is de juiste weg

11 Harem betekent huis

12 Bebaarde mannen en baardeloze jongelingen

13 Ottomaans zijn, Romeins zijn: Van Murat III tot Osman II

14 Terugkeer van de Gazi: Mehmet IV

15 Een joodse messias in het Ottomaanse paleis

16 Het tweede Beleg van Wenen en de zoete wateren van Europa: Van Mehmet IV tot Ahmet III

17 Hervormingen: Doorbreking van de opstandencyclus, van Selim III tot Abdülaziz I

18 Repressie: Een moderne kalief, Abdülhamit II

19 De blik naar binnen: De Ottomaanse Oriënt

20 De dynastie redden van zichzelf: Jonge Turken

21 De genocide op de Armeniërs en de Eerste Wereldoorlog: Talaat Pasja

22 Het einde: Gazi Mustafa Kemal

Slotwoord: Het Ottomaanse verleden leeft voort

Dankwoord

Lijst van Ottomaanse heersers en hun regeerperiode(n)

Noten

Register

Opmerking van de auteur

Om dit boek zo toegankelijk mogelijk te maken, zijn Ottomaanse en Turkse namen in de moderne Turkse spelling weergegeven.

Afwijkende Turkse letters en hoe ze worden uitgesproken:

c als j in John

ç als tsj in tsja

ğ verlengt alleen de klinker die eraan voorafgaat

ı als i in nipt

ş als sj in sjezen

Istanboel of Constantinopel? De naam Constantinopel werd ook door de Ottomanen gebruikt, maar usance is om die naam te hanteren voor de periode vóór de verovering door de Ottomanen, in 1453, en daarna Istanboel te gebruiken, een naam die is afgeleid van het Griekse stin poli (naar de stad). Pas na de val van het Ottomaanse Rijk en de geboorte van de Turkse republiek, in 1923, werd dit de officiële naam van de stad.

De Ottomanen gebruikten de term ‘Anatolië’ voor wat wij Klein-Azië noemen. Die conventie wordt in dit boek gevolgd. Wat wij de Balkan noemen, werd door de Ottomanen Rûmeli genoemd (het land van de ‘Rûm’– de Romeinen). In dit boek wordt doorgaans Zuidoost-Europa aangehouden.

Kaarten

Inleiding

De witte vesting

Historici staan bekend on hun liefde voor kaarten, die niet alleen de fysieke contouren van een onderzoeksgebied aangeven, maar ook de ambitieuze instelling van de makers ervan. Meer dan twintig jaar geleden was ik voor mijn eerste boek onderzoek aan het doen in de bibliotheek van het Topkapıpaleis in Istanboel. De kleine bibliotheek, niet toegankelijk voor de horden toeristen die er zes dagen per week in het paleis rondlopen, was een plezierige, rustige plek. Hij bevindt zich in een voormalige gebedsruimte van een kleine, uit rode baksteen opgetrokken moskee die Mehmet II in de vijftiende eeuw heeft laten bouwen. De muren zijn bekleed met felblauwe tegeltjes, versierd met ingewikkelde groen-met-rode bloemenpatronen. Op een klein paneel is de Kaäba in Mekka afgebeeld, het zwarte, vierkante heiligdom dat de heiligste plaats van de islam is. Er was een tafel voor mensen die onderzoek wilden doen en een tweede voor toezichthouders. In de winter was het er ijskoud, omdat er geen verwarming was en de elektriciteit het vaak niet deed. Om te kunnen schrijven of op je laptop te kunnen werken moest je dunne leren handschoenen aan, of gewone handschoenen met afgeknipte vingers. In de zomer was het er drukkend heet en vochtig, en ook donker, omdat de luiken dicht waren gedaan om zonlicht, stof en lawaai buiten te sluiten.

De leeskamer had één groot voordeel, want een deur leidde naar een van de rijkste verzamelingen manuscripten ter wereld. Alleen de bibliothecarissen mochten daar komen. Maar je moest je wel grondig hebben voorbereid. Je kon niet gewoon elk waardevol werk uit het verleden opvragen. Een Armeense, Griekse of Hebreeuwse tekst uit de persoonlijke bibliotheek van Mehmet II, om maar iets te noemen. Onderzoekers moesten ruim van tevoren opgeven wat ze wilden inzien, en hun verlanglijstje moest worden goedgekeurd door drie Turkse ministeries: Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en Cultuur. Je kon niet halverwege een zijpad inslaan. Gewoonlijk las ik Ottomaanse kronieken uit de zeventiende eeuw. Soms zat daar een donkerrode leren band omheen, soms waren ze gerafeld of door insecten aangevreten, soms waren ze geschreven op papier dat was voorzien van gemarmerde krullen en was de tekst versierd met letters in bladgoud. Wat een romanschrijver ooit schreef over een andere bibliotheek gaat ook op voor deze leeskamer: ‘Boeken en stilte vulden het vertrek en er hing een heerlijke rijke geur van leren banden, vergelend papier, schimmel, een vreemde zweem van zeewier en oude lijm, geheimen en stof.’¹

Al voelde ik wel een steek van jaloezie als andere onderzoekers een met gouden letters versierde Seltsjoek-koran kregen of een uit de zestiende eeuw daterend exemplaar van het Boek der Koningen van de Perzische dichter Ferdauci, beide voorzien van prachtige geschilderde miniaturen, maar die verbleekten bij wat ik een keer te zien kreeg dankzij een Japanse filmploeg die een documentaire maakte over Aziatische zeevaart. Toen ik de vijfhonderd jaar oude, weelderig gebeeldhouwde moskeedeur opendeed, zag ik wat er nog over was van Piri Reis’ beroemde kaart uit het begin van de zestiende eeuw, waarop Spanje en West-Afrika te zien waren, de Atlantische Oceaan, de Cariben en de kustlijn van Zuid-Amerika, badend in fel kunstlicht.

De Turkse bibliothecarissen, hun handen in witte handschoenen gestoken, rolden het gazelleperkament voorzichtig uit. Centimeter voor centimeter gleed de camera langs de kostbare, zorgvuldig uitgetekende details. Op eigen initiatief had Piri Reis, een voormalige zeerover die later admiraal van de Ottomaanse vloot zou worden, een van de eerste kaarten van de kust van de Nieuwe Wereld getekend. Hij was uitgegaan van een verloren gegaan origineel van Columbus en had zelfs gepraat met een man die tot Columbus’ bemanning had behoord. Om voor de sultan een van de volledigste, nauwkeurigste kaarten ter wereld te kunnen maken, had Piri Reis oude ptolemeïsche kaarten bestudeerd, en ook Arabische uit de Middeleeuwen en Portugese en Spaanse kaarten uit zijn eigen tijd. De Ottomanen zagen zich als heersers over een uitgestrekt imperium, dat zich in de strijd om de zeeën van Egypte tot aan Indonesië kon meten met de Portugezen. Om die reden wilden ze op de hoogte blijven van de nieuwste West-Europese ontdekkingen. Waarom zijn al die betrekkingen in het Westen van nu niet beter bekend? Hadden de Ottomanen meegedaan aan wat wel het Tijdperk van de grote ontdekkingen wordt genoemd? Welke rol hebben ze gespeeld in de geschiedenis van Europa en Azië?

Net als de taal die er gesproken werd, was het Ottomaanse Rijk (ca. 1288-1922) niet alleen maar Turks. En er woonden niet alleen maar moslims. Het was geen Turks rijk. Net als het Romeinse Rijk omvatte het vele etniciteiten, talen, rassen en religies. Het strekte zich uit over Europa, Afrika en Azië en overlapte voor een deel het gebied waarover de Romeinen hadden geheerst. Vanaf 1352 tot aan het begin van de Eerste Wereldoorlog beheerste het Ottomaanse Rijk delen van Zuidoost-Europa en op het hoogtepunt omvatte het bijna een kwart van Europa. Van 1369 tot 1453 functioneerde de Byzantijnse stad Adrianopel (het huidige Edirne), gelegen in het Zuidoost-Europese Thracië, als de tweede zetel van de Ottomaanse dynastie. Constantinopel, de hoofdstad van het Oost- Romeinse Rijk – ook wel Byzantium genoemd, naar het Byzantijnse Rijk – fungeerde vanaf 1453, het jaar waarin de stad werd veroverd, bijna vijf eeuwen als de Ottomaanse hoofdstad. De stad kreeg zijn huidige naam Istanboel pas in 1930, zeven jaar nadat op de puinhopen van het Ottomaanse Rijk de republiek Turkije was gesticht. Bijna vijfhonderd jaar had het Ottomaanse Rijk zich weten te handhaven op het snijpunt van Oost en West, Azië en Europa. Waarom was dat dualistische aspect in de vergetelheid geraakt? Waren algemeen aanvaarde opvattingen veranderd?

De witte vesting

Soms is een roman nodig om achter de ware aard van iets te komen. In De witte vesting, een roman van de Turkse auteur Orhan Pamuk, die voor zijn werk de Nobelprijs heeft gekregen, vertelt hij een verhaal over identiteitsverwisseling dat vraagtekens zet bij algemeen aanvaarde opvattingen over Oost en West, het Ottomaanse Rijk en de rest van Europa. Het speelt in de zeventiende eeuw, het hoogtepunt van het Ottomaanse zelfvertrouwen en territoriale geldingsdrang. Hoja, een Ottomaanse astroloog, krijgt het gezag over een Italiaanse slaaf. De slaaf, die griezelig sterk op Hoja lijkt, is een jonge wetenschapper, geroofd door piraten. De verteller, naar de lezer aanneemt de Italiaan, vertelt zelf dat de gelijkenis tussen hemzelf en Hoja bijna eng is. Als hij Hoja ziet, is het alsof hij naar zichzelf kijkt. Hoja belooft zijn dubbelganger in vrijheid te stellen als die hem alles heeft verteld wat hij weet, van astrologie tot geneeskunde. Maar wat hij eigenlijk wil, is die dubbelganger volledig doorgronden, om zo een antwoord te vinden op de vraag: ‘Waarom ben ik wat ik ben?’²

Hoja en de slaaf zitten maanden tegenover elkaar en schrijven al hun herinneringen op in een poging het karakter van de ander te ontdekken. Eerst is Hoja niet in staat om antwoord te geven op de vraag wie hij is, anders dan door te zeggen wat hij niet is. De slaaf wil dat Hoja over zijn tekortkomingen schrijft. ‘Hij had negatieve kanten, net als iedereen, en als hij daarin ging delven zou hij zijn ware zelf vinden.’ Door zijn gebreken te beschrijven zal Hoja inzicht krijgen in hoe anderen zijn geworden wat ze zijn. De slaaf, die zijn vrijheid terug hoopt te krijgen door de rollen om te draaien en aan te tonen dat hij superieur is aan zijn meester, denkt dat door dit proces van zelfreflectie en erkennen van fouten Hoja zich net zo minderwaardig zal gaan voelen als de slaaf. Maar waar ze uiteindelijk op uitkomen is een soort gelijkwaardigheid. Naast elkaar staand kijken ze in de spiegel en zien dat ze in feite een en dezelfde persoon zijn. Hoja besluit dat ze van identiteit en woonplaats gaan ruilen. Hij pakt het leven op dat de slaaf in Venetië heeft geleid en de slaaf neemt zijn plek in Istanboel in.³

Dankzij hun gecombineerde wetenschappelijke kennis weten Hoja en zijn slaaf een verbluffend nieuw wapen te maken, dat kan worden gebruikt bij het Ottomaanse beleg van de witte vesting uit de titel, in Polen. Maar de witte vesting, tegen een achtergrond van een zwart woud, is ‘mooi en onbereikbaar’. Het wapen komt vast te zitten in een moeras en is onbruikbaar. Hoja, in ongenade gevallen en bang dat hij het er niet levend vanaf zal brengen, gaat op weg naar Venetië, terwijl zijn Italiaanse dubbelganger zijn bestaan als Ottomaanse wetenschapper oppakt.* Omdat mensen over de hele wereld zo sterk op anderen lijken, lijkt het boek te zeggen, kunnen ze zo elkaars plek innemen.

De lezer denkt dat het tweetal bij de witte vesting van identiteit ruilt, maar aan het eind van het boek is niet meer vast te stellen wie de verteller is, wie de meester en wie de slaaf. Misschien zijn meester en slaaf zelfs wel dezelfde persoon. Via zijn dubbelpersonage Hoja vraagt Pamuk de lezer om na te denken over de vraag waar de grenslijn tussen het Oosten en het Westen ligt en of er eigenlijk wel zoveel verschillen zijn tussen moslims en christenen, tussen het Ottomaanse Rijk en de rest van Europa. Aan het eind zegt de Italiaan over zijn Turkse dubbelganger: ‘Ik had hem lief met de stomme weerzin en stomme vreugde van de zelfkennis.’⁵

Net als Pamuk met zijn roman doet, wil ik met dit boek aantonen dat over het Ottomaanse Rijk vaak wordt gedacht dat het geen relatie had met Europa, maar dat dat een onjuiste opvatting is. De Ottomanen heersten over een rijk dat voor een deel in Azië, maar voor een deel ook in Europa lag. Hun rijk was een Europees rijk, dat een integraal onderdeel is van de Europese cultuur en geschiedenis. Daarmee bedoel ik niet dat de Ottomanen alleen maar deel uitmaken van de Europese geschiedenis omdat ze een deel van Europa hadden bezet en daardoor ook invloed hadden op de geestelijke gesteldheid van mensen: ze wekten angst en wantrouwen, maar ook nieuwsgierigheid en bewondering.⁶ Dit boek gaat niet over de plaats die de Ottomanen innemen in het Europese politieke denken. Dit boek vraagt de lezer om Europa – als concept én als geografische entiteit – in zijn geheel te bezien, als een Europa dat niet alleen maar christelijk is. Stelt u zich een Europa voor dat door christenen én moslims wordt geregeerd. Stel u voor dat de grens van Europa niet lag bij de muren van Wenen, de rand van het Heilige Roomse Rijk, de plek waar twee Ottomaanse belegeringen op een echec uitliepen. Op wat voor definitie van Europa komen we dan uit, en wie heeft dan het recht om zich Europeaan te noemen?

De conventionele opvatting is dat door de Ottomaanse verovering van Constantinopel in 1453 het oostelijke deel van Europa (het voormalige Byzantijnse Rijk) van Europa werd gescheiden.⁷ Maar houdt Europees grondgebied op Europees te zijn wanneer het door moslims wordt geregeerd? Volgens de Ottomanen zelf betekende hun opmars in Europa dat ze de erfgenamen waren van Byzantium, en daarmee de rechtmatige erfgenamen van Rome, niet alleen doordat ze het grondgebied van dat rijk hadden veroverd, maar ook vanwege hun wens om een universeel imperium op te bouwen. De Ottomanen zijn wel de moslimkeizers en kaliefen van Europa genoemd, maar net zo vaak de caesars van het Midden-Oosten en ‘de Romeinen van de moslimwereld’.⁸ Waarom zou je ze niet simpelweg Romeinen noemen? Arabieren, Perzen, Indiërs en Turken noemden de Ottomaanse heersers caesars en hun rijk het Romeinse Rijk, en na de verovering van Constantinopel deden sommige West-Europese schrijvers dat ook. Er is zelfs beweerd dat de Ottomanen nazaten waren van de Trojanen. Anderen maakten zich zorgen over de legitimiteit van de Ottomaanse aanspraken op de gebieden die eerst aan Rome hadden toebehoord. In de zestiende eeuw merkte een adviseur van de paus op ‘dat de sultan vaak zegt dat het rijk van Rome en heel het Westen hem rechtens toekomt, aangezien hij de wettige opvolger is van keizer Constantijn, die Constantinopel tot de hoofdstad van het rijk heeft gemaakt’.⁹ Waarom zijn we vergeten wat Europeanen vijfhonderd jaar geleden dachten?

Eigenlijk zijn de Ottomanen net zo geringschattend behandeld als de Byzantijnen. Het Ottomaanse Rijk was de erfgenaam van het Byzantijnse Rijk, en nam de hoofdstad van dat rijk over. Beide rijken werden centraal bestuurd en hebben eeuwenlang standgehouden. En tot op de dag van vandaag maken ze geen deel uit van het Europese narratief over het ontstaan van Europa.¹⁰ Ze worden beide vergeleken met latere keerpunten in de West-Europese ontwikkeling en geschiedenis, zoals de Renaissance en de Reformatie, en dan te licht bevonden. Wat voor associaties wekt het woord ‘byzantijns’ tegenwoordig op? Middeleeuws, achterlijk, oriëntaals, exotisch, in religieus opzicht afwijkend, en ondoorgrondelijk door linguïstische en orthografische barrières. Omdat het geloof van beide rijken te veel aandacht heeft gekregen, is er vaak juist te weinig aandacht geweest voor seculiere elementen. Beide zijn op enig moment afgeschilderd als decadente en corrupte rijken, die in onstuitbare neergang verkeerden. De beeldvorming van zowel de Byzantijnen als de Ottomanen is vooral negatief geweest. Ze zijn afgeschilderd als de antithese van het Westen.

Maar als we kijken naar hoe deze rijken over zichzelf dachten, kunnen we niet anders dan tot de slotsom komen dat deze opvattingen onjuist zijn. Beide rijken zagen zich als erfgenaam van Rome en als Europees. De Ottomanen noemden hun provincies in het zuidoosten van Europa Rûmeli – het land van de Romeinen (in het Nederlands Roemelië). Rûm was het Turkse woord voor Rome, en daarmee bedoelden ze het kerngebied van het Byzantijnse Rijk: de Balkan en het westen van Anatolië.¹¹ Deze kijk op de Ottomanen, als onderdeel van Europa, roept de vraag op wie een rijk, een beschaving, een werelddeel bezit of erft. Wat geldt als historische continuïteit en wat niet? Wie draagt de historische verantwoordelijkheid, en waarvoor? Wat gebeurt er bij een gedeelde historie én verantwoordelijkheid?

De geschiedenis van de Byzantijnen en de Ottomanen wordt bezien door de nationalistische en religieuze bril van hun huidige tegenhangers: de Grieken en de Turken. Die hanteren een agenda waarbij het verleden van ‘hun’ rijk zo veel mogelijk wordt opgepoetst. Zo verheerlijkt het Turkse ‘neo-ottomanisme’ de veroveringen van weleer en ontkent het de gruweldaden. De geschiedenis wordt voor politieke doeleinden gebruikt als Griekse donoren leerstoelen bekostigen in klassieke, Byzantijnse en moderne geschiedenis en er daarbij geen enkele aandacht is voor het feit dat de Ottomanen meer dan vijfhonderd jaar de baas zijn geweest in wat nu Griekenland is, maar ook als Turkije leerstoelen in Ottomaanse studies bekostigt die negeren dat de Byzantijnen en de Grieken met hun instituties en opvattingen een significante bijdrage hebben geleverd. Onze kijk op het verleden zou heel anders zijn als we de Byzantijnen én de Ottomanen Romeinen zouden noemen, want zo zagen ze zichzelf.

Als we erkennen dat de Ottomanen deel hebben uitgemaakt van de Europese geschiedenis, komen we tot het inzicht dat de Ottomanen niet losstonden van het Romeinse Rijk. Dat wilden ze ook niet. Ze maakten zelfs aanspraak op de heerschappij over dat voormalige rijk. Ze zijn niet parallel aan Europa geevolueerd: hun verhaal is een nooit erkend onderdeel van het verhaal dat het Westen over zichzelf vertelt.

De Ottomanen hebben een bijdrage geleverd aan tal van onderdelen van de religieuze en politieke ontwikkeling van Europa die lang aan de West-Europeanen alleen zijn toegeschreven. Dat we op dynastiek en maatschappelijk gebied tal van zaken delen wordt duidelijk als we ons richten op het Euraziatische rijk van de Ottomanen. Dit is geen poging om te bewijzen dat de Ottomanen voldeden aan onze Eurocentrische normen. Maar als we hun rol in de Europese geschiedenis erkennen, krijgt die geschiedenis daardoor meer gewicht en kunnen we basale concepten en verbanden gaan herschrijven. Dingen als de Renaissance, de Reformatie, de Verlichting en de wetenschappelijke revolutie, maar ook chiliasme (de leer van het duizendjarig vrederijk) en messianisme, slavernij en oriëntalisme, en wereldoorlogen.

Ottomaanse wegen naar verdraagzaamheid,
secularisme, moderniteit en genocide

Als je erkent dat de geschiedenis van de Ottomanen onverbrekelijk is verbonden met die van Europa krijg je een heel andere kijk op oorsprong en betekenis van concepten en praktijken zoals religieuze verdraagzaamheid, secularisme, moderniteit en zelfs genocide, want dan beseffen we dat die hun oorsprong hebben in Europese moslims. De conventionele opvatting dat de Europeanen pas in de zestiende eeuw hoefden uit te vinden hoe je met verschillende religies samen kon leven, omdat toen de Reformatie en de Contrareformatie botsten, lijkt dan niet houdbaar. In die visie werd toen pas gedebatteerd over verdraagzaamheid en werd dat concept onderdeel van het dagelijkse bestaan.¹² Verdraagzaamheid, moderniteit en secularisme deden voor het eerst hun intrede, is de klassieke opvatting, nadat West-Europa tussen 1550 en 1650 door godsdienstoorlogen was geteisterd. De eerste concrete stappen zouden dan gezet zijn bij de Vrede van Westfalen (1648), een serie verdragen waarbij verdraagzaamheid voor religieuze minderheden werd vastgelegd. Tussen 1650 en 1700 begon in Europa de Verlichting, gesymboliseerd door een belangrijke verhandeling van John Locke uit 1689, met de titel ‘A Letter Concerning Toleration’, die de weg vrijmaakte voor een benadering van leven-en-laten-leven van religieuze verschillen, en zo de seculiere moderne tijd inluidde. Toen steeds meer intellectuelen zich achter verdraagzaamheid schaarden, begonnen sommige verlichte Europese heersers in de achttiende eeuw een daarop afgestemd beleid te voeren.

Maar uit de geschiedenis blijkt dat verdraagzaamheid al vanaf de veertiende eeuw, het begin van de Ottomaanse heerschappij over Zuidoost-Europa, een feit was. Dat bleek heel duidelijk in Constantinopel, nadat de Ottomanen in 1453 de stad hadden veroverd. De Ottomaanse religieuze verdraagzaamheid spiegelde zich aan het beleid dat de moslims hadden gevolgd toen ze in de achtste eeuw Spanje hadden veroverd en aan precedenten uit het nomadische, pre-moslimverleden van de Mongolen op de Euraziatische steppe, het kruispunt van Europa en Azië waar de Ottomanen vandaan kwamen. In het middeleeuwse christelijke Europa was van echte verdraagzaamheid geen sprake, maar in het middeleeuwse islamitische Europa, met inbegrip van de Ottomaanse gebieden, wel. Die Ottomaanse verdraagzaamheid verschilde niet wezenlijk van de latere Europese verdraagzaamheid.

Waarom worden de Ottomanen dan altijd buiten beschouwing gelaten als we het over dit thema hebben? Toen de West-Europeanen voor het eerst op vragen stuitten over hoe mensen vreedzaam met elkaar samen konden leven, hadden de Ottomanen daar al antwoorden op bedacht. Ze bepaalden welke rechten en privileges religieuze groepen hadden, waar die hun god mochten aanbidden, hoe ze hun religieuze gemeenschap, en ook hun gebouwen en scholen, mochten bekostigen, hoe ze geld mochten ophalen voor de armen en dat mochten uitdelen, hoe maatschappelijke en economische interacties dienden te verlopen, hoe elke groep diende te worden bestuurd en hoe de relatie met de overheid eruit diende te zien.¹³ Een Engelse schrijver uit het midden van de zeventiende eeuw vond de verdraagzaamheid van de Ottomanen verre te verkiezen boven het gewelddadige opleggen van één religie, wat in het christelijke Europa gebruikelijk was.¹⁴ Godsdienstoorlogen en het vervolgen van minderheden met een afwijkend geloof gingen in katholieke én protestante landen tot ver in de achttiende eeuw door.

Christelijke Europeanen beroemen zich erop dat ze in de zeventiende eeuw de basis hebben gelegd voor de seculiere staat. Maar de Ottomanen hadden al eeuwen eerder het religieuze gezag ondergeschikt gemaakt aan het gezag van de heerser. Dat was in geen enkel ander land in Europa het geval, of dat nu onder het gezag van moslims of christenen stond. Ze voerden soms zelfs een beleid dat het seculiere gezag steunde, ook al ging dat in tegen de islam. Waarom maakt dat geen deel uit van het verhaal dat we vertellen over het begin van het moderne secularisme?

De Ottomanen waren wel sterk geporteerd voor verdraagzaamheid, maar bekering tot het ware geloof was essentieel voor hun succes. Voor hen moest religieuze verandering van bovenaf beginnen. In het Ottomaanse Turks gaan de enige termen voor bekering uit van bekering tot de islam. Bekering gaat altijd maar één kant op; als een moslim op het christelijke of het joodse geloof overgaat, is daar maar één woord voor: geloofsafval. Je kunt niet zeggen dat een moslim zich heeft bekeerd tot het christendom. Geloofsafvalligen werden dan ook terechtgesteld. Verdraagzaamheid is niet hetzelfde als waardering opbrengen voor afwijkende opvattingen, vreedzaam naast elkaar bestaan, gelijke rechten voor iedereen, multiculturalisme of acceptatie over en weer.¹⁵ Verdragen betekent ‘lijden, dulden, iets wat onaangenaam of verwerpelijk is toch ondergaan’.¹⁶ De verdraagzame partij vindt dat zijn geloof het ware geloof is en dat de religieuze overtuigingen van andere groepen onjuist zijn. John Locke wilde, let wel, niet dat ook katholieken vielen onder zijn concept van verdraagzaamheid. Verdraagzaamheid beschrijft eigenlijk een machtsverhouding. Als er sprake van is, kan ze toch gelden als dreigende waarschuwing voor een kwetsbare groep. Verdraagzaamheid vooronderstelt ongelijkwaardigheid: degene bij wie de macht berust bepaalt of een minder machtige groep mag bestaan en in hoeverre leden van die groep een afwijkende mening mogen verkondigen. Een heerser of regime mag een groep discrimineren, terwijl tezelfdertijd leden van die groep anders mogen zijn dan de heersende elite. Zo fungeerde de Ottomaanse verdraagzaamheid op het gebied van klasse, sekse en religieuze verschillen.¹⁷

In het Ottomaanse Rijk waren bepaalde groepen – vrouwen, christenen en joden, slaven – wettelijk ondergeschikt aan anderen: mannen, moslims, vrijen. Niet elk geloof werd als even waardevol beschouwd. Sommige religieuze overtuigingen waren verboden, zoals het sjiitische geloof (de aanhangers daarvan vinden dat hun leider een afstammeling van de profeet Mohammed en zijn familie moet zijn), dissidente moslimsekten en het boeddhisme. De Ottomaanse samenleving was fluïde en mensen mochten naar een andere groep overstappen of de ene machtspositie verruilen voor de andere, maar elke groep had wel zijn vaste plek binnen de hiërarchie, en die plek werd bepaald door klasse, sekse en religie.

In de praktijk hield het tolereren van andersdenkenden in dat er een rijk werd opgebouwd dat was gebaseerd op het in stand houden van verschillen. De Ottomanen deden geen pogingen om al hun onderdanen tot de islam te bekeren of Ottomanen van hen te maken, dus lid te maken van de heersende elite. In plaats daarvan begunstigden ze instituties zoals de patriarchaten, die het geestelijke gezag en de jurisdictie over de Armeense en Griekse kerken uitoefenden, waardoor christenen en ook joden gewoon hun leven konden leiden en culturele, religieuze en linguïstische rechten hadden, waaraan niet vaak werd getornd.

Toch werd bekering tot de islam gebruikt als middel om toegang te krijgen tot de sterk gestratificeerde maatschappij van het rijk. Het rijk rekruteerde zijn elite uit de toplaag van de aan dat regime ondergeschikte volken, vooral jongeren en vrouwen. Daardoor werd het gezag van het regime en de gehoorzaamheid van die onderworpen volken bestendigd. Overwonnen heersers, of ze nu christen of moslim waren, militaire en religieuze leiders en ook gewone mensen werden meteen vanaf het begin geïncorporeerd in de elite van het rijk. De Ottomaanse dynastie sloot huwelijken met Europese vorstenhuizen, waaronder die van Byzantium en Servië – op zich al een reden om het Ottomaanse vorstenhuis deel te laten uitmaken van de Europese geschiedenis. Hoe wreed, onrechtvaardig en gewelddadig slavernij ook was, vooral voor vrouwen, door die slavernij werden individuen wel opgenomen in de elite, vrouwen doordat ze in een harem terechtkwamen en jongens doordat ze bestuurlijke functies kregen of in het leger belandden. Ook christenen gingen deel uitmaken van de heersende elite, uit vrije verkiezing, onder dwang of doordat ze zich tot de islam bekeerden. Net als bij andere rijken in de geschiedenis het geval is geweest maakten de Ottomanen grootschalige demografische veranderingen door als gevolg van het overgaan op de islam van overwonnen volken. In het hedendaagse Bosnië, Bulgarije, Griekenland, Hongarije, Servië en Turkije hebben in de eeuwen dat de Ottomanen er de baas waren massa’s mensen zich tot de islam bekeerd. Christenen en in wat mindere mate joden werden moslim, en ook het landschap werd geïslamiseerd: de belangrijkste kerken werden vervangen door moskeeën, seminaries door madrassa’s (Koranscholen), kloosters door tekkes van de (mystieke) soefibeweging.

Regimes als het Egyptische mammelukkensultanaat (1250-1517) maakten in hun leger gebruik van bekeerde slaven, en soms werden die slaven heel machtig en schopten ze het zelfs tot sultan. Maar het Ottomaanse Rijk zette bekeerlingen vooral op sleutelposten binnen de koninklijke familie, het bestuur en het leger. In de eerste drie eeuwen van zijn bestaan werden daartoe grote aantallen mensen bekeerd. Je kon lid worden van de heersende elite door je tot het ware geloof te bekeren. Hoe dat geloof werd geïnterpreteerd was voortdurend aan verandering onderhevig. De scherpzinnige Sir Paul Rycaut, die van 1667 tot 1678 de Engelse ambassadeur in Turkije was, schreef: ‘Geen volk op aarde heeft ooit zo opengestaan voor lieden uit andere landen als zij. De Engelsen noemen het ‘naturalisation’, de Fransen ‘enfranchisement’ en de Turken noemen het ‘het omhelzen van het geloof’.¹⁸ Het was echt een op bekering gericht rijk, dat daardoor grote veranderingen in de bevolking wist te bewerkstelligen, terwijl tegelijkertijd groepen met een geloof dat afweek van dat van de heerser werden getolereerd, en dat bleef zo tot vlak voor het tragische einde.

Verdraagzaamheid en onverdraagzaamheid waren geen tegenpolen van elkaar.¹⁹ Verdraagzaamheid, discriminatie en vervolging gingen altijd hand in hand. Maatschappelijke en juridische hiërarchieën zorgden eeuwenlang voor rust, maar discriminatie en tweedracht maakten onderdeel uit van het dagelijkse bestaan en waren bepalend voor je kansen. Eeuwenlang heetten de Ottomanen iedereen welkom die moslim was of dat wilde worden, ongeacht zijn of haar taal of achtergrond en of hij nu slaaf, vrij man of lid van de elite was. Maar in latere jaren wendden de Ottomanen zich af van de acceptatie van diversiteit en probeerden ze het rijk te redden door er eerst een Ottomaanse moslimnatie van te maken en later een Turkse staat. Het gevolg daarvan was dat de verdraagzaamheid, voor zover je dat woord kunt gebruiken, plaatsmaakte voor etnische zuiveringen en genocide, en uiteindelijk het einde van de dynastie.

Aan het eind van de negentiende eeuw liet een groep intellectuelen uit het Ottomaanse Rijk concepten uit de Europese Verlichting en de islam met elkaar versmelten, met als gevolg boeiende experimenten met constitutionalisme en een parlementaire democratie. Maar die liepen op een mislukking uit, met als gevolg massaal bloedvergieten, waaronder het afslachten van tienduizenden Armeniërs tussen 1894 en 1896 en in 1909, gevolgd door de genocide op de Armeniërs in 1915. Waarom wordt deze genocide niet als onderdeel van de Europese geschiedenis gezien, naast de religieuze verdraagzaamheid van de Ottomanen? Alleen al doordat Duitse generaals en militairen behulpzaam waren bij het begaan van deze massamoord tijdens de Eerste Wereldoorlog is dit een onderdeel van het Europese verleden. Maar belangrijker is dat door te erkennen dat de Ottomanen een Europees rijk waren we het uitmoorden van de Armenen kunnen beschouwen als de eerste genocide waaraan een Europees land zich op Europees grondgebied schuldig heeft gemaakt. En dat die genocide begon in Istanboel. De Ottomanen als onderdeel van de Europese geschiedenis beschouwen betekent niet dat de Ottomaanse bijdrage daaraan altijd positief is geweest. Het in dit boek vertelde verhaal van de Ottomaanse dynastie is geen poging om het huis van Osman te bewieroken of te veroordelen, maar om de lezer alles te laten zien waardoor dat huis zich enerzijds onderscheidde en anderzijds toch verrassend herkenbaar blijft.

* Pamuk, The White Castle, p. 143, 151.

1
Het begin

Gazi Osman en Orhan

Het Ottomaanse verhaal begint aan het einde van de dertiende eeuw, met een van de vele groepen Turkse stammen. Turken en Mongolen waren al sinds de elfde eeuw bepalend voor het politieke landschap van West-Azië. Osman, die regeerde van circa 1288 tot circa 1324, de grondlegger en naamgever van de Ottomaanse dynastie, hoorde bij de Turkse ruitervolken die in die periode naar Anatolië trokken. Zij waren moslims, terwijl in Anatolië christenen in de meerderheid waren. De trek naar het westen van de Turkse herders met hun schapen en paarden maakte deel uit van de expansie van het grote Mongoolse Rijk vanuit Midden en Centraal-Azië. Met een bont gezelschap van bereden nomaden, bewapend met pijl-en-boog en zwaard, soefi’s (mystieke moslims), christelijke wapenbroeders en aan hem gelieerde vorsten leverde Osman in het noordwesten van Anatolië strijd tegen christenen én Turken. Hij wist een klein gebied in handen te krijgen en liet dat na aan zijn zoon Orhan, die het aanzienlijk wist te vergroten.