BROOD OP
DE PLANK

Bianca Bartels

BROOD OP
DE PLANK

Een familiekroniek
van drie generaties
warme bakkers

Nieuw Amsterdam

© 2023 Bianca Bartels

© 2023 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp bij Barbara

Ontwerp binnenwerk Yulia Knol

Omslagfoto’s Beeldarchief familie Bartels

Afbeeldingen binnenwerk Beeldarchief families Bartels en Jonker, 111, 123, 127 (Nationaal Archief) en 282 (Jaap Wals)

NUR 686

ISBN 978 90 468 3108 3

www.nieuwamsterdam.nl

De auteur en de uitgever hebben ernaar gestreefd de rechten van de afbeeldingen te regelen volgens wettelijke bepalingen en alle rechthebbenden te achterhalen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met

ISBN 978 90 4683100 7

Voor papa en mama,
en natuurlijk voor Jóia, Joep en Caya

INHOUD

Stambomen

PROLOOG
De dochter van de bakker (1)

1
‘Kinderhanden zijn gratis’

2
‘Als je lang genoeg dubbeltjes spaart, heb je toch een aardig bedrag’

3
‘Maak goed gebruik van vitamine R’

4
‘Van zeuren komt niks goeds’

5
‘Laat maar zien wat je kunt bereiken nu die rotmoffen opgesodemieterd zijn’

6
‘Ze moeten huppelend met het brood onder hun arm de winkel uit komen’

7
‘Als je je sodemieter eronder zet, dan kun je het’

8
‘Als de berg niet naar Mozes komt, moet Mozes naar de berg gaan’

9
‘Met wilskracht kun je het lang volhouden’

10
‘Maak het niet stuk’

EPILOOG
De dochter van de bakker (2)

Verantwoording en dankwoord

Bronnen

STAMBOOM FAMILIE BARTELS

STAMBOOM FAMILIE JONKER

STAMBOOM FAMILIE DE GOEDE

Vlak voor het voltooien van dit boek overleed mijn vader, aan wie ik gedurende het schrijfproces honderden vragen heb kunnen stellen. Hij heeft het manuscript nog wel gelezen, maar hij kan niet meer meemaken dat anderen het verhaal over hem en zijn voorouders lezen.

Graag wil ik met de lezer zijn beroemdste uitspraak delen waaruit zijn grote liefde voor brood blijkt:

‘Zagen, zagen, niet duwen maar zagen.’

Opdat niemand die dit boek heeft gelezen ooit nog brood zal ‘vermoorden’, zoals hij altijd zei. Want brood is levend. Brood is heilig. Dat mag je niet kapotmaken. Gebruik dus een goed gekarteld mes wanneer je brood snijdt. En zaag.

PROLOOG

De dochter van de bakker (1)

GEEN TOEGANG – ASBEST. Gele linten met zwarte letters zijn voor de ramen van de glazen pui gespannen. Vanaf een rond bord staren de holle ogen van een gasmaskergezicht me aan. Een gevaarlijke plek. Leeg. Vermijd dit pand.

Ik duw mijn hoofd tegen de ruit en probeer te zien wat er nog over is van de winkel. Stof op de grond, een emmer waar ooit boter in zat vangt waterdruppels op. Heel veel plastic is om grote apparaten gewikkeld. Her en der zijn stickers geplakt met nog meer waarschuwingen. Een zwarte hand maant je tot stoppen.

In de hoek zie ik een vloertrekker werkloos tegen de muur staan.

‘Trekken,’ riep mijn vader altijd, ‘niet duwen, het heet niet voor niets een trekker. Ook de randjes meenemen. Zet wat meer kracht, niet aaien, maar boenen. Schiet een beetje op, het is geen schoonheidswedstrijd.’

Hier op de stoep stond eens een kameel. Mijn broertjes en ik mochten erop. Net als de klanten. Een fotograaf met een te grote snor maakte polaroidfoto’s. Er werd een verbouwing gevierd. Met een enorme hijskraan was de nieuwe oven over het pand van vier verdiepingen getild. ‘Je moet iedere aanleiding aangrijpen om iets te vieren. Reuring maken, klanten vermaken en zorgen dat ze weten wie je bent.’

‘Deze juffrouw rekent voor u af,’ zei mijn vader tegen de mevrouw met een raar hoedj e op. Ik stond op een kistje en drukte de witte en lichtgroene knoppen van de grote kassa in. Twee gulden en vijfenveertig cent voor een natuurvolkorenbrood. Ze gaf een briefje van tien, dat ik eerst op de rand van de kassa moest leggen, omdat ik anders misschien van een verkeerd bedrag zou teruggeven. Terugtellen, nadenken. Een stuiver, een rijksdaalder en een briefje van vijf. De klant aankijken. ‘Alstublieft, dat maakt dan twee gulden vijftig, vijf gulden en dat is tien.’ Had ik het te zacht gezegd? Ik keek om. Mijn vader klemde net heel handig vijf gesneden casinobroden tegen elkaar aan om ze naar achteren te brengen. Zijn stem denderde over de mijne heen. ‘Een heel prettige avond, mevrouw De Groot. En de groeten aan uw man.’ ‘Tot ziens,’ mompelde ik, maar ze was al weg.

Na een middagje helpen, reden mijn vader en ik onze fietsen altijd door de winkel over de stoep naar buiten. ‘Kun je met één hand fietsen?’ ‘Ja, heel goed!’ Dan haalden we een ijsje bij de Italiaan en fietsten we naar huis met in één hand het ijsje met twee bolletjes.

Op de stoep bouwden we op zaterdagen in december een kraampje, gevuld met platen vol oliebollen en appelbeignets. ‘De warmste bollen! De vrolijkste bollen! De gelukkigste bollen!’ Met mijn broers verleidde ik de klanten om bij ons te kopen. Kicken als we meer verkochten dan mijn moeder en de winkelmeisjes binnen. Zes lagen kleren aan en nog stonden we te klappertanden. Onze handen warmden we aan het wafelapparaat, of stiekem in onze broekzakken, maar alleen als mijn vader niet keek, want het stond natuurlijk ongeïnteresseerd voor de klanten.

Lang voordat ik was geboren, liep mijn opa hier op drukke zaterdagen met een grote plaat slagroomsoesjes tussen de wachtende klanten door. Soms stonden de mensen tot buiten de winkel en dan maakte hij grapjes terwijl hij soesjes uitdeelde. Je moet het wachten leuk maken, zodat ze graag bij je in de rij komen staan.

‘Ik wilde nog naar die veiling toe, drie maanden geleden.’ Een man van rond de veertig, in een slobberige broek, staat naast me naar binnen te kijken. ‘Maar ze willen een hoop geld hebben en er staat veel ouwe troep. Een van de ovens doet het niet meer. Alle kabels zijn verrot of opgegeten door de ratten. Nou, dan weet je het wel.’

‘Ja.’

‘En nu blijkt er ook nog asbest te zitten. Mij niet gezien hier.’

‘Nee.’

‘Maar het is wel een mooie plek. Grote winkelstraat, brede stoep, tramhaltes vlakbij.’

‘Mmm, mmm.’

‘Toch?’

Er loopt een vrouw langs de winkelpui. Ik herken haar als een van de buren van vroeger. Ze is grijs geworden. Ze trekt een grimas, ze weet waarschijnlijk wie ik ben. Hoeveel nachten zullen mijn ouders door de buren wakker hebben gelegen? Ik plak een vriendelijke glimlach op, maar daar heb ik meteen spijt van.

‘Nee, niet doen. Je weet niet waar je aan begint.’

Ik draai me om en loop weg.

Mijn voornaam kan me gestolen worden. Maar die ‘Bartels’ neemt niemand me af. Ik ben een Bartels en daar ben ik trots op. Bartels staat voor: kwaliteit, hard werken, familiegevoel. Ik ben de dochter van een bakker. De kleindochter. De achterkleindochter. Als eerste in de familie ging ik naar de universiteit, maar dat doet me weinig.

Wij zijn van de bakkerij.

Wij horen bij het familiebedrijf.

Wij maken brood, wij voeden mensen, wij zijn creatief – ‘Bartels: 85 soorten brood’, ‘Bartels, de warmste bakker’.

Wij Bartels.

De familie Bartels is er nog steeds, maar de winkel staat leeg. Mijn ouders zijn er al jaren uit en de winkel is nadien in verschillende handen geweest. Ik woon nog in dezelfde buurt en zie het pand iedere dag. In 1945 begonnen mijn grootouders hier een nieuwe zaak, nadat de Duitsers hun bakkerij in Bakkum hadden onteigend en gesloopt. De ouders van mijn opa waren vanaf begin 1900 bakkers in Purmerend, die van mijn oma in Heiloo. Met hun armen en handen kneedden zij het zachte deeg dat levend werd en groeide. De ovens stookten ze met takkenbossen, de knapperige broden haalden ze er met schieters uit en brachten het in de omringende dorpen aan huis. Tenminste, alleen bij katholieke mensen, want het waren katholieke bakkers. Vader op zoon, op dochter, op zoon.

Het was hard werken, anders redde je het niet. ‘Hard werken,’ roept nog altijd een venijnig stemmetje in mijn hoofd. Niet lanterfanten. Nuttig werk doen, iets bereiken. Altijd een stap harder lopen dan de rest van de klootzakken om je heen, riep mijn opa volgens mijn vader regelmatig. Al zal dat ‘klootzakken’ er wel door mijn vader bij zijn verzonnen. Altijd aardig zijn voor de klanten. Iedereen op straat groeten, want je weet maar nooit of het klanten zijn. Altijd nieuwe dingen bedenken, wakker blijven, de concurrentie in de gaten houden, slim zijn, groeien, niets verspillen, niet naast je schoenen lopen, en nooit, maar dan ook nooit klagen, zeuren of opgeven.

Dank je wel, voorouders. Dit pakketje ligt op mijn schouders. Nuttig. En doodvermoeiend.

Wie word je met drie generaties broodbakkers voor je? Met voorouders die zestig, tachtig, honderd uur per week werkten? Ik merk dat ik ze met me meedraag, dat ik wil dat mijn voorouders trots op me zijn. Niet verprutsen wat zij hebben opgebouwd. Waarom vind ik dat zo belangrijk? En ervaar ik het als een last of is dit verleden de onzichtbare motor onder alles wat ik doe?

Mijn opa ken ik alleen als een schuifelende oude man met bibberende parkinsonhanden en slappe wangen die niet terugveerden als ik hem op een verjaardag een kus moest geven. Volgens de verhalen was hij een grote, sterke man geweest. Hij had de zaak opgebouwd. Hij was slim, vooruitdenkend, een echte ondernemer. Wat zou ik van hem kunnen leren, met terugwerkende kracht? En van mijn oma, mijn vaders moeder die overleed toen mijn vader een tiener was? Was zij de stille kracht achter de zaak? In de keuken van mijn ouderlijk huis hingen de familiefoto’s. Daar stond ik als kind te staren naar die mysterieuze vrouw met zachte, ronde lippen, een flinke onderkin en donkerblonde kroeshaartjes die uit haar losjes opgestoken haar piepten. Hoe ouder ik word, des te sterker mijn fascinatie voor haar is. Ze kijkt weg, naar iets in de verte, maar ik kan haar blik niet lezen. Is het melancholie? Vermoeidheid? Dromerigheid? Wilde ze keurig en serieus overkomen en sloot ze daarom haar mond? Was ze gelukkig? Ze lijkt in zichzelf opgesloten te zitten, en toch straalt ze kracht uit. Zij is de baas, zonder dat ze dat hoeft te zeggen, zo komt ze op me over. Ik vind dat ik op haar lijk, ook al heb ik haar nooit gekend. Als mijn vader een enkele keer iets over haar vertelde, werden zijn ogen waterig. Zag hij ook haar blik in de mijne? Hoever lopen familielijnen eigenlijk door? Niet alleen in uiterlijk, maar ook in karakter en in levenshouding. Kun je ervoor kiezen een lijn niet voort te zetten? Of is er geen ontkomen aan en word je vooral gedreven door wat al zoveel jaar eerder is ingezet door je voorouders? Ik merk soms dat ik voortgestuwd word door krachten waarvan ik niet weet of ze echt van mij zijn, of horen bij een patroon dat van generatie op generatie is doorgegeven.

Ik wil mijn ouders, grootouders en overgrootouders écht leren kennen. Hun passie, arbeidsethos en trots. Mijn roots. Via hun geschiedenis en verhalen wil ik ook andere middenstanders leren kennen. Al die gezinnen, al die familiebedrijven, al die generaties kleine winkeliers die knokten voor hun bestaan. Mijn voorouders bakten, verkochten, bezorgden, verdienden, investeerden, groeiden, buffelden, namen risico’s, waren trots, incasseerden, groeiden verder en vochten oorlogen uit met buren, regelgevers, politie, milieudiensten en concurrenten. Vaak tot ze niet meer konden. Jong oud geworden.

De afgelopen decennia verdwenen en masse kleine middenstanders. In de Amsterdamse Rijnstraat, waar de bakkerij van mijn ouders en grootouders was gevestigd, domineren nu Albert Heijn, Dirk, Etos, Blokker, Kruidvat, Trekpleister, Pearle en Vomar het winkelaanbod. Winkels die de straat inwisselbaar maken met honderden straten in honderden Nederlandse steden en dorpen. Er is nog één viswinkel, één kaasspeciaalzaak, maar er zijn bijvoorbeeld geen zelfstandige slagers meer. Wél een paar Turkse winkels met verse groenten en vlees, maar de gereedschapszaak is verdwenen en in dit deel van de Rijnstraat is er geen bakker meer die zijn eigen brood bakt. Kunnen de passie van een familiebedrijf, de trots die generaties verbindt en het harde werken van middenstanders niet op tegen de macht van winkelketens die bijna alle producten verkopen die vroeger bij versspeciaalzaken te krijgen waren? Zijn er te veel regels? Zijn de lange winkelopeningstijden, die de generatie van mijn voorouders heeft afgedwongen maar die terug van weggeweest zijn, te belastend voor kleine zaken? Of zijn tegenwoordig de bevlogenheid en het harde werken niet meer wat ze waren in de tijd van mijn voorouders?

Zoveel vragen, evenzoveel verwondering en drie generaties bakkers die me meenemen door de twintigste eeuw. Hun eerste winkel openden ze in 1903, hun laatste sloot in 1997. Het verhaal van een familie die heel hard werkte voor de zaak, die glorieerde maar uiteindelijk moest sluiten. Het verhaal ook van arbeidsethos, trots en doorzettingsvermogen. En het verhaal van hoe ik gekneed ben door deze familiegeschiedenis.

Advertentie ter gelegenheid van de opening van de zaak van Arnold en Anna Bartels, 6 september 1903.

1

‘Kinderhanden zijn gratis’

PURMEREND, BEGIN TWINTIGSTE EEUW

Dat het mijn overgrootouders Arnold en Anna Bartels niet ontbrak aan ambitie en zelfvertrouwen, blijkt wel uit de advertentie die ze op 6 september 1903 in de Schuitemakers Purmerender Courant plaatsten, ter gelegenheid van de opening van hun bakkerij. Toch was de eigen zaak een sprong in het diepe geweest. Hun ouders waren geen bakkers en ze hadden het financieel niet ruim. De pasgetrouwde twintigers hadden lef en namen samen het risico, want Arnold had ook als bakker bij een baas kunnen blijven werken. Gelukkig had hij het ondernemerschap en een flinke dosis werklust die nodig waren om een eigen bakkerij te runnen wel van huis uit meegekregen.

Arnold had Duitse wortels. Zijn vader was Franz Friedrich Bardels, met een ‘d’. Franz Friedrich, geboren in 1806, was een ‘lappiespoep’ geweest, een rondtrekkende manufacturier uit het Duitse Westfalen. Lappiespoepen werden zo genoemd omdat ze jongens waren die lappen stof verkochten – ‘poep’ komt waarschijnlijk van het Duitse woord ‘Bube’, dat jongen betekent.

Vanuit het katholieke textielstadje Neuenkirchen, tussen Enschede en Münster, waar Franz Friedrich opgroeide, trok hij als jongen langs dorpen en afgelegen boerderijen om de stoffen te verkopen. In Westfalen werd enorm veel vlas verbouwd, waar ze op boerderijen linnen van weefden. Marskramerij was in die streek heel gebruikelijk, doorgaans uitgeoefend door zonen uit welvarende families – armere jongens boden vooral lichamelijke arbeid aan. Wanneer het in Duitsland en in Oost-Nederland economisch slechter ging, wat vaak het geval was, reisden de stoffenhandelaren naar Noord-Nederland en soms naar Denemarken. In Nederland was er grote behoefte aan leveranciers aan huis omdat de infrastructuur slecht was en er in dorpen nauwelijks winkels waren. De lappiespoepen werkten meestal in compagnieverband. Samen met broers en neven maakten ze afspraken over wie waar zijn stoffen verkocht en hoe ze elkaar konden ondersteunen. Na enige tijd, meestal rond Pinksteren en Kerst, keerden ze terug om thuis in Duitsland het verdiende geld aan de familie af te geven en linnen te kopen voor hun volgende ronde, en wég waren ze weer. Omdat ze veel in Nederland verbleven, werden de jongens thuis Holländer genoemd. Behalve lappiespoepen waren er ook handelaren in bijvoorbeeld potten, pannen en pruiken. Al deze Westfaalse handelaren werden Teuten genoemd, naar het woord Tüte, tas. De Teuten vormden een min of meer op zichzelf staande sociale groep met een eigen taal, met woorden uit het Westfaals en Nederlands, en flarden Engels, Frans en Spaans die ze oppikten van andere reizigers.

Wanneer Franz Friedrich op pad ging, hing hij de zware kist met banden op zijn rug. De kist was van hout en had een aantal vakken en laatjes die volgeladen waren met linnen, band, garen en knopen. Behalve met de Teutentaal zal hij zich goed in het Nederlands hebben moeten redden om zijn waren te verkopen. Een taal die hij onderweg lopend, meeliftend met paard-en-wagens of ’s avonds bijkomend in kroegen opgepikt zal hebben. Waarschijnlijk was Franz Friedrich sociaal handig en palmde hij zijn klanten in met mooie praatjes over glimmende knopen, onbreekbaar garen en kwaliteitsstoffen.

Steeds meer katholieke jongens zoals Franz Friedrich volgden in de negentiende eeuw deze route naar Nederland. Niet alleen omdat het een gunstig handelsgebied was, maar ook omdat begin negentiende eeuw katholieken zich steeds minder thuis voelden in Westfalen. In 1815, na de napoleontische oorlogen, werd Westfalen, met Münster als hoofdstad, officieel toegewezen aan Pruisen. De nieuwe machthebbers voerden al snel een antikatholiek politiek beleid. Ze gedroegen zich agressief ten opzichte van katholieken en arresteerden regelmatig geestelijken. De bisschop van Münster had nauwelijks nog politiek gezag. Als de achtergestelde katholieken hun brood over de grens konden verdienen, deden ze dat.

In 1826 vertrok Franz Friedrich als twintigjarig broekie opnieuw naar Nederland. Hij sjouwde zich een ongeluk en liep door weer en wind van boerderij naar boerderij, want juist op afgelegen plekken waren mensen voor hun inkopen afhankelijk van marskramers. Franz Friedrich maakte zo enorm veel kilometers. Alsof hij de vierdaagse liep met volle bepakking, iedere dag opnieuw. Hij zal een groot doorzettingsvermogen en een ijzeren discipline hebben gehad, zeker omdat hij zo ver van huis in zijn eentje onderweg was, en hij had natuurlijk jonge benen.

Vlak voor vertrek had hij besloten voorgoed in Nederland te blijven, zoals zijn negen jaar oudere broer Johann eerder had gedaan. Hij wilde niet langer eindeloos op en neer reizen tussen de twee landen. Thuis was er ook niet veel meer wat hem bond. Zijn moeder was al overleden en zijn vader, die ook lappiespoep was geweest, woonde in het katholieke armenhuis, waar hij niet veel later zou overlijden. Tijd dus voor een nieuwe, betere toekomst voor de jonge handelaar.

Franz Friedrich bevond zich overigens in goed gezelschap. In die periode trokken ook August Brenninkmeijer en Benedictus Lampe vanuit dezelfde streek voorgoed naar Nederland om stoffen te verkopen. Later volgden Anton Dreesman, Johan Peek en Heinrich Cloppenburg. De broers Clemens en August Brenninkmeijer, oprichters van C&A, en Lampe vestigden zich net als Franz Friedrichs broer als manufacturenverkopers in Sneek. Franz Friedrich ging niet naar Friesland, maar naar handelsstad Hoorn in West-Friesland. Waarschijnlijk omdat hij in het westen van Nederland meer mogelijkheden vermoedde. Na een periode van economische achteruitgang in de achttiende eeuw, met als dieptepunt de Franse tijd (1795-1813), had Hoorn zich herpakt. Begin negentiende eeuw was het een stad van marktkooplieden en winkeliers geworden. Hoorn had een grote kaas- en veemarkt, en ook zadelmakers en tabaksfabrikanten verkochten vanuit Hoorn hun producten in het omringende West-Friesland. Een goede plek dus voor Franz Friedrich, want al die boeren en kooplieden in de streek moesten van stoffen, band en garen voor hun kleding worden voorzien.

In de achttiende eeuw waren in Hoorn de katholieken onderdrukt geweest. Maar gedurende de eerste helft van de negentiende eeuw, toen Franz Friedrich zich daar settelde, kregen zij stukje bij beetje meer ruimte om hun geloof uit te oefenen. De katholieken hadden het nog niet voor het zeggen in Hoorn, maar er mochten wel roomse diensten worden gehouden, waardoor schuilkerken overbodig werden. Franz Friedrich werd er als katholiek dus niet zo opgejaagd als in zijn geboortestreek.

In 1831 trouwde hij met de Duitse Catharina Sweering. Door regen en storm leuren met zijn handel deed hij niet meer. Aan het Breed in Hoorn begon hij een winkeltje in manufacturen. Als goed katholiek verkocht hij daar later ook heiligenbeelden en heilige hosties van het decanaat Hoorn. Het werken en leven op die vaste stek gaf het jonge paar enig comfort, plus een kans om wat kapitaal te vergaren omdat ze met het winkeltje meer omzet konden genereren dan met een kist op de rug.

Het had niet veel gescheeld of deze Nederlandse Bartels-tak was uitgestorven. Vlak na de bevalling van hun dochter overleed Catharina. Het meisje, dat ook Catharina heette, bleef leven maar stierf na ruim twee jaar. Franz Friedrich was toen al hertrouwd met de vijftien jaar oudere Elisabeth Orbons, met wie hij geen kinderen kreeg. In 1867, hij was 61, overleed ook zij. Kennelijk had de inmiddels oude man ‘sexappeal’, zoals mijn vader suggereerde, want al in 1868 trouwde Franz Friedrich de 31-jarige Anna Maassen, hun inwonende dienstbode. Om zijn geld zal ze niet met hem getrouwd zijn, want een fortuin had hij met zijn handeltje niet opgebouwd. In hoog tempo kreeg het nieuwe stel zeven kinderen, van wie er vier bleven leven: Johan die horlogemaker werd, dochters Marie en Ka die als dienstbodes gingen werken, en ten slotte Arnold. Hoewel Franz Friedrich 86 jaar is geworden, hebben de kinderen hun vader maar kort meegemaakt. Arnold was zeventien toen zijn vader in 1892 overleed.

Waarom is Arnold bakker geworden en ging hij niet, zoals zijn vader, in linnen handelen? Zeer waarschijnlijk was het stoffenwinkeltje te klein om allemaal van te leven. Zijn moeder bleef het als weduwe in haar eentje runnen, wat niet uitzonderlijk was. De bovenlaag van de middenstand van Hoorn kende in de tweede helft van de negentiende eeuw weliswaar een aantal gerespecteerde stedelijke winkeliers met prestigieuze zaken in de belangrijke winkelstraten, maar de meeste middenstanders leidden een marginaal bestaan. Het waren vaak werklozen, weduwen, kleine boeren en ouderen die probeerden om wat bij te verdienen door in hun woning een winkeltje te drijven.

Franz Friedrich Bartels en zijn derde vrouw Anna Maassen.

Slechts enkele van de handelszaken in manufacturen werden in die jaren rijke, breed gesorteerde ondernemingen, zoals C&A en V&D. Zover hadden Franz Friedrich en later Anna het niet geschopt en dus moest Arnold als tiener een eigen richting kiezen en een vak leren. Hij koos voor het bakkersambacht, een beroep waarvoor je specifieke vaardigheden nodig had, zoals een fijne motoriek en kunnen inspelen op veranderende temperaturen en luchtvochtigheid. Wie die vaardigheden beter beheerste, kon zich van de massa onderscheiden en een succesvoller bedrijf opbouwen. Als jonge jongen moest hij eerst bij een bakker in de leer. Hij begon in Hoorn en na zijn dienstplicht werkte hij vanaf 1899 als bakkersknecht in Purmerend. Arnolds moeder overleed in 1902. Het winkeltje runde ze toen al niet meer en het pand in Hoorn werd verkocht aan buurman Jacob Blokker, die in 1896 een zaak in ‘landbouwgereedschap en huishoudelijke artikelen’ was begonnen – de allereerste Blokker – en wilde uitbreiden omdat de zaak zo goed liep. Nu zijn moeder was overleden en het pand was verkocht, viel Hoorn definitief af als vestigingsplaats. In Purmerend, waar Arnold al werkte, zocht hij een pand toen hij met zijn liefje Anna de Lange, met wie hij in 1903 trouwde, een eigen bakkerij wilde beginnen. In de Purmerendse Breedstraat stond een bakkerij met een oven te koop, die ze maar al te graag wilden hebben. Aan de verkoop van het pand in Hoorn zullen ze niet veel hebben overgehouden, want ondanks de erfenis was het startkapitaaltje van Arnold en Anna niet toereikend voor de aankoop van de bakkerij. Ze moesten dus ergens geld vandaan halen. Aankloppen bij een bank was in die tijd geen gebruikelijke route voor een beginnende bakker. Specifieke middenstandsbanken bestonden nog niet. Banken deden moeilijk over leningen aan middenstanders. De kredietbeoordeling was ingewikkeld, tijdrovend en werd als te duur bestempeld. Vooral werden de bezittingen en voorraden van kleine middenstanders als onvoldoende beschouwd om de bancaire risico’s af te dekken. Gelukkig kreeg Anna nog een klein bedrag van haar vader dat ze tegoed had van de erfenis van haar moeder, waarmee ze de sprong konden wagen.

De drempel om zelf een bakkerij te beginnen was begin twintigste eeuw relatief laag. Bakkers hadden in die tijd weinig hulpmiddelen nodig, waardoor het vak aantrekkelijk was voor nieuwkomers. Ze moesten weliswaar een pand kopen of huren, maar grote investeringen waren niet nodig en de prijzen voor de grondstoffen waren redelijk laag. Het gevolg was wel dat het beroep niet veel aanzien had.

Je koos met het bakkersvak bepaald niet voor de makkelijke weg. In de praktijk betekende het runnen van een bakkerij heel hard werken, overdag én ’s nachts. Toch was het ook een bijzonder ambacht, om echt trots op te zijn, zo blijkt wel uit een tekst in Het broodbakken, een boek voor het bakkersbedrijf uit 1900: ‘Juist het deegmaken is eene niet zuiver werktuigelijke bewerking. Het gevoel van den bakker strekt dikwijls tot maatstaf.’ Bakkers moeten om kunnen gaan met de erg wisselende samenstelling van grondstoffen. Het rijzen, de stook en het kneedproces zijn afhankelijk van de kwaliteit van het meel, de gist en de weersomstandigheden. Bakkers moeten daarom enorm op hun intuïtie werken. Het was niet zomaar een vak dat Arnold koos, je moest er gevoel en talent voor hebben.

Net als veel andere beginnende, kleine ondernemers in die periode was Arnold liever een kleine baas dan een grote knecht. De laatste decennia van de negentiende eeuw en de eerste decennia van de twintigste eeuw waren redelijk bloeiende tijden voor de middenstand, mede vanwege de gestaag groeiende welvaart. Er was weliswaar veel concurrentie, want er waren eigenlijk te veel kleine winkels, maar toch kozen velen voor zelfstandigheid. Met trots werkten ze vaak samen met de hele familie aan hun eigen zaak, zonder al te zeer afhankelijk te zijn van de overheid die zij vaak wantrouwden – het is van alle tijden –, al was het maar vanwege de dreigende bemoeienissen met de winkelopeningstijden en de regels voor de arbeidstijden van het personeel.

Veel middenstanders voelden zich ‘meer’ dan een arbeider en gedroegen zich daar ook naar. Ze vormden een stand apart. Als middenstander was je ‘een persoonlijkheid’, iemand met idealen, zelfrespect en een sterk verantwoordelijkheidsgevoel. Voor een bakkersknecht met ambitie, en een zoon van ondernemende ouders, moet het aantrekkelijk zijn geweest om bij deze groep kleine ondernemers te horen, die steeds meer onderlinge steun zochten en vonden. Samen kwamen ze op voor de belangen van de kleine en middelgrote bedrijven. In 1903, het jaar dat Arnold en Anna hun zaak openden, werd de eerste landelijke Middenstandsbond opgericht. Vanuit de Rooms-Katholieke Kerk was al een paar jaar daarvoor aangedrongen op het stichten van middenstandsverenigingen. Dat deden ze niet alleen om daarmee katholieke middenstanders in nood te kunnen ondersteunen. De Kerk wilde dat de middenstand hielp om, met het uitdragen van keurige zedelijke en ethische normen en waarden, de hele samenleving te doordrenken van het katholicisme. Dat zal de gelovige Arnold en Anna hebben aangesproken. Dus waarom Arnold een eigen bakkerij begon? Ach, hij was ook vast gewoon een nuchtere ziel en een handelaar pur sang. Mensen eten elke dag brood – in 1903 nog veel meer dan nu –, dus klandizie en een goede eigen boterham moesten met een beetje handigheid voor elkaar te krijgen zijn.

Purmerend was rond de vorige eeuwwisseling een stadje met zo’n zesduizend inwoners. De bakkerij zat op nummer 9 van de Breedstraat, nog altijd een winkelstraat op driehonderd meter van de markt. Honderden boeren uit de wijde omgeving kwamen daar iedere dinsdag te voet, per schip of met paard-en-wagen hun koeien, kalveren, paarden, pluimvee of schapen verkopen. Aan de andere kant van de bakkerij waren de kaasmarkt en de vismarkt. Al die markten samen gaven Purmerend een gezellige drukte. Marktcafés, herbergen en de plaatselijke detailhandel draaiden in die tijd uitstekende omzetten. Het pand in de Breedstraat had aan de voorzijde een winkel met een groot raam. Achter de winkel was de bakkerij, een aangebouwde werkplaats waar het brood en de koeken werden gemaakt. Naast de winkelruimte was de woonkamer. Houten schuifdeuren met grote ruiten scheidden werk en privé. Over privacy werd destijds anders gedacht dan nu, en de Winkelsluitingswet, waardoor winkels niet langer dan tot acht uur ’s avonds open mochten zijn, trad pas in 1932 in werking. Een landelijk onderzoek door het parlement, uit 1890, toont aan dat voor zowel bakkersknechten als hun patroons 102 uur werk per week niet ongewoon was: 15 tot 16 uur doordeweeks, 17 uur op zaterdag en 9 uur op zondag. Buiten de kneeden bakuren ging het verkopen bijna 24 uur per dag door, want je wilde niet dat je klanten naar de concurrent gingen, die wel rond middernacht brood verkocht. Een zelfstandige bakker was dus zelden vrij.

Arnold en Anna sliepen in de alkoof tussen de winkel en de bakkerij. Later kochten ze ook de eerste verdieping erbij, die met een trap binnendoor bereikbaar was. Daar sliepen de kinderen, een kostganger en een doordeweeks inwonende knecht toen ze zich die konden veroorloven.

Veel winkels, van bakkerijen en slagerijen tot kruideniers- en manufacturenzaken, waren tot diep in de twintigste eeuw vooral een distributiepunt. Van daaruit bracht de middenstander zijn producten aan huis. Transportmiddelen waren dan ook enorm belangrijk. De manden en kisten die lappiespoepen en andere marskramers op hun rug droegen, waren voor groeiende zaken niet groot genoeg meer. Wanneer kleine ondernemers zich een hondenkar konden veroorloven, lieten ze zich daar vaak vol trots naast fotograferen, want het toonde hoe goed de zaken gingen. Datzelfde deden middenstanders later bij hun bakfiets of hun wagen met ket, een klein paard, en nog veel later bij hun bedrijfsauto. Je zou de naoorlogse zelfbedieningswagen, een complete winkel op wielen, als het ultieme hoogtepunt van deze ontwikkeling in bedrijfstransport kunnen zien.

Arnold en Anna kregen acht kinderen, van wie er zeven bleven leven, v.l.n.r. Jan, Nol, Frans, Annie, Jaap, Toon en Gerard.

Ook de winkel van Arnold en Anna was begin twintigste eeuw relatief klein, want alleen de mensen die in de stad woonden, haalden er hun brood. Op de marktdag was het weliswaar druk in de zaak, maar toch haalde Arnold de meeste omzet uit het dagelijks bezorgen van brood bij de boeren in de omgeving. Alleen op zondag bracht hij niets rond, dan was de winkel een paar uur open voor wie na de kerk vers brood wilde kopen.

Dochter Annie, de jongste en enige dochter die Arnold en Anna na zes zonen kregen, vertelde jaren later over de hondenkar die ze voor het rondbrengen gebruikten. Twee grote, zwarte honden in leren tuigjes trokken de kar voort. ‘Ik liep als kind altijd met een grote boog om die beesten op het plaatsje achter de bakkerij heen, maar zeuren over dat ze eng waren was er niet bij, hè. Ze waren nu eenmaal nodig voor de zaak en daar at ik ook van. Vader ging ’s middags na het eten en een kort slaapje altijd met zijn hondenkar vol wittebrood, tarwebrood en roggebrood de Wijdewormer in, een polder net onder Purmerend.’ Annie stond vaak te kijken hoe hij ’s middags op weg naar zijn klanten ging. ‘Dag vader, mooi broodjes verkopen, hè!’ riep ze hem dan na. Ze herinnerde zich hoe de grote houten wielen van de hondenkar knarsten over het harde zandpad dat tussen de weilanden liep. Boven op de as stond een grote bak, volgeladen met brood. Haar vader liep ernaast. Het ging met een slakkengangetje, maar hij hoefde tenminste niet zo’n zware rieten mand op zijn rug te sjouwen en hij kon veel meer meenemen. Later kregen ze een hondenkar waar je op kon zitten. Dat ging een stuk sneller, maar wanneer hij zo hard ging dat de kar op twee wielen door de bocht sjeesde, moest hij zich goed vasthouden, anders rolde hij eraf.

Honden waren een stuk goedkoper dan een paard, zowel in aanschaf als in onderhoud. Pas rond 1922, toen ze het wat breder kregen, hadden ze een ket, die een van de zonen voor de kettenwagen moest spannen. Daarmee konden ze nog sneller en veel meer brood bezorgen.

Toen de zonen groter werden, ging Arnold meestal met een van hen op pad, want ze hielpen allemaal mee. Frans, mijn grootvader en de oudste zoon van Arnold en Anna, was geboren in 1904 en werd op zijn tiende al van school gehaald omdat ze in de bakkerij extra handen nodig hadden. Tot verdriet van zijn onderwijzeres, want hij was een veelbelovende leerling – bij zijn vertrek deed ze hem een kinderboek over circuskinderen cadeau. Maar ‘kinderhanden zijn gratis’, had Frans zijn ouders horen zeggen, ‘en een knecht kost geld’, dus hij had niets te kiezen.