Maurice

E. M. FORSTER

MAURICE

Vertaald door Theo Kars

Nieuw Amsterdam

De uitgever ontving voor deze uitgave in het kader van schwob.nl een subsidie van het Nederlands Letterenfonds

Eerste druk 1977

Heruitgave 2023

Oorspronkelijke titel Maurice

Uit het Engels vertaald door Theo Kars

© 1971 The Trustees of the late E.M. Forster, the provost and Scholars of King’s College, Cambridge, voor de Nederlandstalige rechten vertegenwoordigd door The Society of Authors, Londen

© 1973 Nederlandse vertaling Athenaeum—Polak & Van Gennep

© 2023 Nieuw Amsterdam, bewerking vertaling Lucie van Rooijen

© 2023 Voorwoord Splinter Chabot

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Dog and Pony

Omslagbeeld: Untitled (Men on beach), undated. From the Nini-Tread-well Collection © ‘Loving’ by 5 Continents Editions

Auteursfoto © Getty Images

NUR 302

ISBN 978 90 468 3110 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3109 0

Begonnen in 1913 en voltooid in 1914

Opgedragen aan een gelukkiger jaar

Voorwoord

door Splinter Chabot

Dat je deze roman in je handen hebt, is bijzonderder dan je denkt. De schrijver, E.M. Forster, heeft het zelf namelijk nooit als boek in handen gehad. Uit angst voor de maatschappelijke verontwaardiging en uit angst voor de gevolgen van dit verhaal.

Hij schreef het in 1914 en gaf zijn boek de opdracht mee: ‘opgedragen aan een gelukkiger jaar’. Vervolgens liet hij het aan enkele vrienden lezen en stopte het toen ver weg voor de buitenwereld in een kluis.

Decennialang bleef het verstopt voor het grote publiek, net zoals de gevoelens die in dit boek staan beschreven door veel mensen levenslang verborgen moesten blijven. De letters, de zinnen, de hoofdstukken, het verhaal: lange tijd mocht dit alles niet bestaan. Onbereikbaar voor die mensen die het verhaal misschien juist nodig hadden om te lezen, voor wie het boek een knuffel of een spiegel kon zijn, en onbereikbaar voor die mensen die van dit boek juist wat zouden kunnen leren.

De verzachting van de strafwetten heeft Forster niet meer mee mogen maken, althans niet zodanig dat hij zijn Maurice zelf uit de duisternis wilde halen. Daarom is deze roman pas ná zijn dood gepubliceerd. Maar sindsdien wordt het gelezen, tot op de dag van vandaag, soms stiekem, soms in het openbaar.

E.M. Forster schreef het boek dus meer dan honderd jaar geleden. En hoewel je dat soms merkt – de standenmaatschappij van die tijd bestaat niet meer, de twee wereldoorlogen moesten nog plaatsvinden, oude gebruiken en voorschriften voor diners zijn grotendeels verdwenen, de manier waarop men reisde is veranderd – er is toch één ding dwars door de tijd heen overeind gebleven. En dat zijn de emoties van schaamte, van verlangen, van verliefdheid en van angst die de hoofdpersoon voelt als hij erachter komt dat hij op mannen valt. De binnenwereld van Maurice, de twijfels die hij heeft, de vernedering en de walging die hij voelt: voor jongeren die vandaag de dag zoekende zijn, zijn de emoties vaak nog precies zo.

Die worsteling met de vlinders in je buik en of dat wel de juiste vlinders zijn en het verlangen ‘normaal’ te willen zijn, die gevoelens zijn onveranderd. Het decor heeft zich door de tijd heen aangepast, de maatschappij is niet meer zoals toen, maar blijkbaar is er toch iets dat kan tijdreizen: de emoties, die kunnen tijdreizen en zitten nog steeds in de hoofden en buiken van jongens, meisjes en jongeren van vandaag de dag. Nog steeds zijn er mensen die gedwongen verstoppertje spelen, terwijl je ze zou gunnen vrij te kunnen rondhuppelen door de wereld. Je gunt ze een hand-in-hand leven. Zoals uiteindelijk Maurice in dit boek vindt.

Want dit boek heeft, juist door de afloop, iets revolutionairs. Forster ging hiermee tegen alle voorgeschreven regels in en dwars door alle hokjes heen. Op meerdere fronten.

Hij speelt immers ook met de standenmaatschappij. Het ene landhuis is in nog slechtere staat dan het andere. Het is moeilijk in de lekkende daken niet de maatschappijkritiek te zien: die gegoede bovenlaag is in dit boek duidelijk in verval. En ook het christendom dat als een korset om de levens van vele mensen heen zit, wordt op de hak genomen.

Je voelt hoe E.M. Forster naar de maatschappij kijkt, een maatschappij die in beweging is, waar de regels die voorschreven wie of wat je was en hoe je leven er vanaf je geboorte uit zou zien, langzaam werden uitgegumd. Inmiddels is die samenleving weg: hij bestaat niet meer. Is opgelost in de tijd. En daardoor weten we dat wat E.M. Forster zag, klopte.

Maar ondanks de kritiek op de maatschappij, is dit boek bovenal een sprookjesachtig liefdesverhaal. En een verhaal waarvan ik denk dat ik het graag had gelezen toen ik zelf nog op de middelbare school zat. Ja. Waarschijnlijk had ik me soms wat door de deftige taal heen moeten worstelen, maar ik weet zeker dat ik het boek op mijn nachtkastje had gelegd. Dat ik, als niemand zou kijken, als ik aan het ganglicht kon zien dat iedereen sliep, het lichtje in mijn kamer had aangedaan. Om nog een keer te lezen hoe Maurice zijn vingers liet verdwalen in het haar van Clive. Hoe je in de donkerte van de nacht iemand kan ontvangen. Hoe je in een boothuis groot geluk kunt vinden. Hoe een hoofd tegen een knie kan steunen, hoe gestoei over kan gaan in een wang die tegen een andere wang wordt gelegd. En ik zou weten: dat wat ik voelde, was niet iets dat verborgen hoefde te zijn, maar iets dat goed is. Dat wat ik voelde was niet vreemd of abnormaal, de jongens in dit boek hebben dezelfde gevoelens en dezelfde verlangens.

Soms kan een boek je minder eenzaam maken. Dit is zo’n boek.

Het werd toen niet gepubliceerd. Gelukkig heb jij het nu in handen en mag het boek overal, bij iedereen (in huis), een veilig thuis vinden.

Geniet van dit boek, wees een beetje lief voor Maurice – hij heeft het al moeilijk genoeg – en geef het boek een mooi plekje in je boekenkast, op de salontafel of op je nachtkastje. En laten we hopen dat er ooit een tijd komt dat de emoties in dit boek emoties uit een ver verleden zijn. Zodat we kunnen zeggen: ook emoties kunnen niet tijdreizen.

Op de liefde, die niet in het duister van de nacht verstopt hoeft te zijn, maar in het licht mag worden gevierd!

Veel liefs,

Splinter

DEEL 1

1

Eens in het trimester maakte de hele school een wandeling, wat inhield dat zowel de drie leraren als alle jongens eraan deelnamen. Het was meestal een plezierig uitstapje, en iedereen verheugde zich erop, vergat oud zeer en gedroeg zich ongedwongen. Opdat de orde er niet onder zou lijden, vond het kort voor de vakantie plaats, wanneer toegevendheid geen kwaad kan, en eigenlijk leek het dan ook meer op een huiselijk feestje dan op een schooluitstapje, omdat mevrouw Abrahams, de vrouw van de directeur, hen tegen theetijd met enkele vriendinnen placht op te wachten en hen gastvrij en moederlijk onthaalde.

Abrahams was een preparatory school-leraar van de oude stempel. Hersen- of spierprestaties lieten hem onverschillig, maar hij zorgde dat zijn jongens goed te eten kregen en zich niet misdroegen. De rest liet hij aan de ouders over, zonder zich af te vragen hoeveel de ouders aan hem overlieten. Onder veel wederzijdse gelukwensen gingen de jongens over naar kostschool om daar, gezond maar met een achterstand, op hun onbeschermde lichamen de eerste klappen van de wereld te krijgen. Onverschilligheid als opvoedkundig beginsel heeft zo haar voordelen, en Abrahams’ leerlingen behaalden op den duur redelijke resultaten, werden op hun beurt vader, en stuurden in sommige gevallen hun zoons naar zijn school. Read, de jongste van zijn twee ondergeschikten, was een leraar van hetzelfde soort, alleen dommer, terwijl Ducie, de oudste leraar, als prikkel fungeerde en ervoor zorgde dat de zaak niet indutte. Men mocht hem niet erg, maar wist dat hij nodig was. Ducie was een kundig man, rechtlijnig maar niet wereldvreemd of blind voor een tegenovergesteld standpunt. Hij was niet geschikt voor ouders en de jongens die traag van begrip waren, maar goed voor de hoogste klas, en door zijn aanpak had hij enkele leerlingen zelfs een beurs bezorgd. Ook was hij geen slecht organisator. Hoewel Abrahams het deed voorkomen alsof hij zelf de teugels vasthield en meer op Read was gesteld, liet hij in werkelijkheid Ducie de vrije hand en ging ten slotte een compagnonschap met hem aan.

Ducie had altijd wel iets in de zin. Ditmaal betrof het Hall, een van de oudere jongens die naar kostschool zouden gaan. Hij wilde tijdens het uitstapje een ‘diepgaand gesprek’ met Hall voeren. Zijn collega’s hadden er bezwaar tegen, omdat zij hierdoor meer te doen zouden hebben, en de directeur wees hem erop dat hij al met Hall had gesproken en de jongen er waarschijnlijk de voorkeur aan zou geven zijn laatste wandeling met zijn schoolkameraden te maken. Dit was aannemelijk, maar als Ducie een goede daad te verrichten had, was hij onstuitbaar. Hij glimlachte en zweeg. Read wist waarop het ‘diepgaande gesprek’ neerkwam, omdat zij eens beroepshalve een zeker onderwerp hadden aangesneden in de tijd dat zij elkaar pas kenden. Read was het niet met hem eens geweest. ‘Glad ijs,’ had hij gezegd. De directeur was hiervan onkundig en zou er ook nooit iets over hebben willen weten. Omdat hij van zijn leerlingen scheidde als zij veertien waren, vergat hij dat zij zich tot mannen hadden ontwikkeld. Voor hem waren ze een klein, maar afgerond mensensoort, als Nieuw-Guinese pygmeeën, ‘zijn jongens’. En ze waren nog makkelijker te begrijpen dan pygmeeën, omdat zij nooit trouwden en zelden stierven. Ongehuwd en onsterfelijk trok de lange stoet aan hem voorbij, in omvang variërend van vijfentwintig tot veertig. ‘Het nut van boeken over opvoedkunde ontgaat mij. Er waren al jongens voordat de opvoedkunde werd uitgevonden.’ Ducie glimlachte dan, omdat hij een overtuigd aanhanger van de evolutieleer was.

En dan de jongens.

‘Meneer, mag ik uw hand vasthouden… Meneer, u had beloofd dat… De handen van meneer Abrahams zijn bezet en die van meneer Read zijn allemaal… O, meneer, hoort u dat? Hij denkt dat meneer Read drie handen heeft! Niet waar, ik zei “vingers”. Scheefoog! Scheefoog!’

‘Als jullie uitgepraat zijn…’

‘Meneer!’

‘Ik ga met Hall alleen een wandeling maken.’

Er klonken teleurgestelde kreten. De andere leraren zagen in dat er niets aan te doen viel. Zij riepen de jongens terug en leidden hen in een geordende rij langs de rotswand naar de heuvels. Met een triomfantelijke sprong nam Hall zijn plaats aan Ducies zijde in. Hij voelde zich te groot om diens hand te grijpen. Hall was een weldoorvoede, knappe jongen die niets opvallends bezat. Hierin leek hij op zijn vader, die vijfentwintig jaar eerder in de stoet voorbij was gekomen, naar een kostschool was verdwenen, was getrouwd, een zoon en twee dochters had verwekt en onlangs aan een longontsteking was overleden. Hall sr. was een goed, maar verre van energiek lid van de maatschappij geweest. Voorafgaand aan de wandeling had Ducie de nodige inlichtingen over hem ingewonnen.

‘Zo, Hall, je denkt nu vast dat je een zedenpreek van mij krijgt, hè?’

‘Dat weet ik niet, meneer… Ik heb er al een van meneer Abrahams gehad, samen met Those Holy Fields. Van mevrouw Abrahams heb ik manchetknopen gekregen. Van de jongens heb ik een serie postzegels uit Guatemala gekregen ter waarde van bijna twee dollar. Kijk eens, meneer! Dit is die met de papegaai op een zuil erop.’

‘Prachtig, heel mooi! Wat zei meneer Abrahams? Dat je een goddeloze nietsnut was, zeker.’

De jongen lachte. Hij begreep Ducie niet, maar wist dat deze een grapje wilde maken. Hij voelde zich op zijn gemak omdat het zijn laatste schooldag was en hij geen problemen kon krijgen, zelfs niet als hij iets verkeerd deed. Bovendien had meneer Abrahams officieel verklaard dat hij een succes was. ‘Wij zijn trots op hem; hij zal ons tot eer strekken op Sunnington.’ Hij had het begin gezien van een brief aan zijn moeder. En de jongens hadden hem overladen met cadeaus en hem dapper genoemd. Een grote vergissing – hij was niet dapper, hij was bang in het donker. Maar dat wist niemand.

‘En wat heeft meneer Abrahams nou gezegd?’ vroeg Ducie opnieuw toen zij bij het strand aankwamen. Een lang gesprek dreigde, en de jongen verlangde er meer naar op de rots bij zijn vrienden te zijn, maar hij wist dat wensen zinloos is als een jongen een volwassene tegenover zich heeft.

‘Meneer Abrahams zei dat ik een voorbeeld moest nemen aan mijn vader, meneer.’

‘En wat nog meer?’

‘Dat ik nooit iets mag doen waarvoor ik me zou schamen als mijn moeder het zag. Zo kun je nooit op het verkeerde pad raken, en op kostschool zal het heel anders zijn dan hier.’

‘Heeft meneer Abrahams verteld in welke zin?’

‘Dat je allerlei moeilijkheden krijgt, meer in het leven staat.’

‘Heeft hij verteld hoe het echte leven is?’

‘Nee.’

‘Heb je hem ernaar gevraagd?’

‘Nee, meneer.’

‘Dat was niet bijster slim van je, Hall. Als je iets niet begrijpt, moet je het uitzoeken. Meneer Abrahams en ik zijn er om antwoord op jouw vragen te geven. Hoe stel jij je het echte leven voor, het leven van volwassenen?’

‘Dat weet ik niet. Ik ben nog een jongen,’ zei hij in alle ernst. ‘Zijn ze erg onbetrouwbaar, meneer?’

Glimlachend vroeg Ducie hem welke voorbeelden van onbetrouwbaar gedrag hij had gezien. Hij antwoordde dat grote mensen vast niet onvriendelijk tegen jongens waren, maar bedrogen zij elkaar niet altijd? Hij vergat de manieren die hij op school had geleerd en begon als een kind te spreken, vrijuit en vermakelijk. Ducie ging in het zand liggen om naar zijn gebabbel te luisteren, stak zijn pijp op en staarde naar de lucht. De kleine badplaats waar zij woonden, lag nu ver achter hen; de andere scholieren lagen ver op hen voor. Het was een grijze, windstille dag, waarop er weinig verschil was tussen wolken en zon.

‘Je woont meen ik bij je moeder, hè?’ onderbrak hij de jongen, toen hij zag dat deze zich op zijn gemak voelde.

‘Ja, meneer.’

‘Heb je oudere broers?’

‘Nee, meneer… alleen Ada en Kitty.’

‘Of ooms?’

‘Nee.’

‘Dus je kent niet veel mannen?’

‘Moeder heeft een koetsier in dienst en George voor de tuin, maar u bedoelt natuurlijk mannen van standing. Moeder heeft drie meisjes in dienst voor huishoudelijk werk, maar die zijn nog te lui om Ada’s kousen te stoppen. Ada is mijn oudste zusje, maar jonger dan ik.’

‘Hoe oud ben jij?’

‘Veertien jaar en acht maanden.’

‘Zo, zo, je bent dus een onwetende ziel.’ Ze lachten. Na een korte stilte zei hij: ‘Toen ik zo oud was als jij, heeft mijn vader me iets verteld wat erg nuttig bleek te zijn en mij veel heeft geholpen.’ Dit was niet waar: zijn vader had hem nooit iets verteld. Hij had echter een aanloop nodig voor wat hij wilde zeggen.

‘Ja, meneer?’

‘Zal ik je vertellen wat hij zei?’

‘Ja, graag, meneer.’

‘Ik ga nu enkele ogenblikken met je praten alsof ik je vader ben, Maurice! En ik zal je bij je echte naam noemen.’ Vervolgens sneed hij op eenvoudige en vriendelijke toon het raadsel van de seksualiteit aan. Hij sprak over de man en de vrouw, die door God in den beginne waren geschapen om de aarde te bevolken, en over de periode waarin de man en de vrouw tot rijpheid komen. ‘Je bent nu bezig een man te worden, Maurice; dat is de reden waarom ik hierover met je spreek. Dit is niet iets wat je moeder je kan vertellen, en je moet je er tegenover haar of een andere dame niet over uitlaten, en als jongens op je nieuwe school erover beginnen, zeg dan gewoon dat zij hun mond moeten houden en dat je op de hoogte bent. Heb je hier weleens eerder over horen spreken?’

‘Nee, meneer.’

‘Helemaal nooit?’

‘Nee, meneer.’

Nog steeds pijprokend stond Ducie op, koos een glad stuk zand en maakte daar met zijn wandelstok enkele tekeningen in. ‘Dit zal de zaak vereenvoudigen,’ zei hij tegen de jongen, die lijdzaam toekeek: de kwestie had geen betrekking op zijn ervaringen. Hij schonk uiteraard wel aandacht aan wat Ducie zei, omdat hij de enige leerling in deze klas was en wist dat het een ernstig onderwerp was, dat verband hield met zijn eigen lichaam. Zelf kon hij dit verband echter niet leggen; het viel uiteen zodra Ducie het samenvoegde, als een onmogelijke som. Zijn pogingen het te begrijpen, waren tevergeefs. Zijn sluimerende brein weigerde te ontwaken. Hij was geslachtsrijp, maar zijn begripsvermogen had zich nog niet volledig ontwikkeld, en zijn manbaarheid besloop hem, zoals dit ook hoort te gebeuren: in een droomtoestand. Het heeft geen zin deze droomtoestand te verstoren, en evenmin een jongen er een beschrijving van te geven, hoe wetenschappelijk en begripvol dit ook mag gebeuren. Hij knikt, zinkt terug in zijn lethargie en ontwaakt daaruit vanzelf wanneer de tijd daar rijp voor is.

Ducie, ter zake kundig of niet, was een meelevend man. Hij voelde zelfs te veel medeleven; hij kende Maurice de gevoelens toe van een volwassene, en besefte niet dat de jongen óf niets van de zaak begreep, óf volledig overdonderd moest zijn. ‘Deze hele kwestie is ietwat pijnlijk,’ zei hij, ‘maar een mens moet nu eenmaal over die drempel heen en er moet niet geheimzinnig over worden gedaan. Daarna komen de grote dingen… de liefde, het leven.’ Hij sprak moeiteloos, omdat hij eerder op deze wijze met jongens had gesproken, en hij wist wat voor vraag zij zouden stellen. Maurice stelde die vraag niet, hij zei alleen: ‘Ja, ja, ik begrijp het, ja, ja,’ en Ducie was eerst bang dat hij het niet begreep. Hij ondervroeg hem. De antwoorden waren bevredigend. De jongen had een uitstekend geheugen en – zo merkwaardig is de menselijke geest nu eenmaal – gaf zelfs blijk van geveinsd begrip, een flauwe weerkaatsing van de lichtende gloed waarmee de man sprak. Na verloop van tijd stelde hij enkele vragen over seksualiteit, en deze waren zinnig. Ducie was hier zeer mee ingenomen. ‘Goed zo,’ zei hij, ‘nu is er geen enkele reden om hier ooit problemen of moeilijkheden van te ondervinden.’

Toen restten nog de liefde en het leven, en hij ging hierop in terwijl zij verder wandelden langs de kleurloze zee. Hij sprak over de ideale man: rein en meester van zijn driften. Hij schetste een beeld van de majesteit van de vrouw. Daar hij voorbereidingen aan het treffen was om zelf te trouwen, werd hij menselijker; zijn ogen kregen meer kleur achter zijn sterke brillenglazen en een blos kwam op zijn wangen. Een hoogstaande vrouw liefhebben, haar beschermen en dienen: dat was, zo zei hij tegen de jongen, de kroon op een leven. ‘Je kunt dit nu niet begrijpen, maar die dag zal aanbreken, en wanneer je het zult begrijpen, denk dan terug aan de oude leraar die je de richting wees. Alles hangt met elkaar samen – alles – en de schepping zit werkelijk prachtig in elkaar. Man en vrouw! O, het is zoiets moois!’

‘Ik denk niet dat ik ooit zal trouwen,’ merkte Maurice op.

‘Vandaag over tien jaar… nodig ik jou en je vrouw uit om bij mij en mijn vrouw te komen eten. Voel je daar iets voor?’

‘O, meneer!’ Hij glimlachte van genoegen.

‘Afgesproken dan.’ Het was in elk geval een geschikt grapje als besluit. Maurice voelde zich gevleid en begon te mijmeren over het huwelijk. Terwijl hun gesprek een ontspannener wending nam, bleef Ducie echter staan, met een hand op zijn wang alsof al zijn tanden pijn deden. Hij draaide zich om en keek naar de lange zandstrook achter hen.

‘Ik heb die ellendige tekeningen helemaal niet uitgewist,’ zei hij langzaam.

Aan het andere einde van de baai liepen enkele mensen achter hen, eveneens langs de rand van de zee. Hun tocht zou hen precies langs de plaats voeren waar Ducie zijn seksuele afbeeldingen had getekend – en in het gezelschap bevond zich een dame. Zwetend van angst holde hij terug.

‘Meneer, het kan toch geen kwaad?’ riep Maurice. ‘De zee spoelt er nu toch overheen?’

‘Allemachtig, ja… Godzijdank… het wordt vloed.’

En plotseling, gedurende een kort ogenblik, voelde de jongen verachting voor hem. Leugenaar, dacht hij. Leugenaar, lafaard, hij heeft mij helemaal niets verteld… Toen viel de duisternis weer in, de duisternis die zo oud is als de wereld zelf, maar niet eeuwig duurt en wijkt voor zijn eigen pijnlijke dageraad.

2

Maurice’ moeder woonde niet ver van Londen, in een gerieflijk, door dennenbomen omgeven landhuis. Daar waren hij en zijn zusters geboren, en van dit huis was zijn vader iedere dag naar zijn werk gegaan, om er later weer terug te komen. Zij waren er bijna uit getrokken toen de kerk werd gebouwd, maar ze raakten eraan gewend, zoals aan alles, en vonden het na verloop van tijd zelfs praktisch. Enkel voor kerkgang hoefde mevrouw Hall haar huis te verlaten – de winkels bezorgden aan huis. Het station was evenmin ver, net als een redelijke dagschool voor de meisjes. Men was er van alle gemakken voorzien, hoefde niets te bevechten, en succes en mislukking waren niet van elkaar te onderscheiden.

Maurice hield van zijn ouderlijk huis en beschouwde zijn moeder als de onbetwiste en geniale spil. Zonder haar zouden er geen gerieflijke stoelen, voedsel of spelletjes zijn. Hij was haar dankbaar voor zo veel zorgzaamheid, en hij hield van haar. Hij was ook op zijn zusjes gesteld. Toen hij aan kwam lopen, vlogen zij naar buiten, kreten van vreugde slakend, trokken hem zijn overjas uit en lieten deze in de hal voor de bedienden op de grond liggen. Het was prettig het middelpunt van de belangstelling te zijn en op te scheppen over school. Zijn Guatemalteekse postzegels werden bewonderd, evenals Those Holy Fields en een Holbein-reproductie die hij van Ducie had gekregen. Toen na de thee het weer was opgeklaard, trok mevrouw Hall haar overschoenen aan en maakte ze met hem een wandeling over het land. Elkaar met kussen overladend en sprekend over alles wat hun inviel, liepen zij voort.

‘Morrie…’

‘Mammie…’

‘Nu moet ik zorgen dat mijn Morrie een heerlijke vakantie krijgt.’

‘Waar is George?’

‘Wat een prachtig getuigschrift van meneer Abrahams. Hij zegt dat je hem doet denken aan je arme vader… En wat zullen we deze vakantie gaan doen?’

‘Ik vind het hier het fijnst.’

‘Och, lieve schat…’ Ze omhelsde hem, inniger dan ooit tevoren. ‘Zoals iedereen weet, gaat er niets boven thuis. Ja, tomaten…’ Zij hield ervan de namen van groenten op te sommen. ‘Tomaten, radijzen, broccoli, uien…’

‘Tomaten, broccoli, uien, rode aardappelen, witte aardappelen,’ dreunde de jongen op.

‘Raapstelen…’

‘Moeder, waar is George?’

‘Die is vorige week vertrokken.’

‘Waarom?’ vroeg hij.

‘Hij werd te oud. Howell neemt altijd om het jaar een nieuwe jongen.’

‘O.’

‘Raapstelen,’ vervolgde zij, ‘nog eens aardappelen, rode biet… Morrie, wat zou je ervan vinden om grootvader en tante Ida op te zoeken als zij ons uitnodigen? Ik wil dat je het heel erg naar je zin hebt deze vakantie… je hebt zo hard je best gedaan, maar meneer Abrahams is ook wel een bijzondere man; je vader heeft immers ook bij hem schoolgegaan, en we sturen je naar Sunnington, de oude kostschool van je vader, zodat je in alle opzichten zult opgroeien als je lieve vader.’

Een snik onderbrak haar.

‘Morrie, lieverd toch…’

De jongen was in tranen.

‘Mijn liefke toch, wat is er?’

‘Ik weet het niet… ik weet het niet…’

‘Toe, Maurice…’

Hij schudde zijn hoofd. Zij was verdrietig omdat zij niet in staat was geweest hem gelukkig te maken, en begon eveneens te huilen.

‘Moeder, wat is er met Maurice?’ riepen de meisjes, die naar buiten kwamen hollen.

‘O, laat me met rust,’ snikte hij luid. ‘Kitty, ga weg.’

‘Hij is oververmoeid,’ zei mevrouw Hall, haar verklaring voor alles.

‘Ik ben oververmoeid.’

‘Kom, Morrie, dan gaan we naar je kamer… O, schat, dit is werkelijk afschuwelijk.’

‘Nee… Het gaat wel.’ Hij klemde zijn kaken op elkaar, en het immense verdriet dat hem zo plotseling had overvallen, begon weer te zakken. Hij kon het diep in zijn hart voelen wegzinken, tot hij zich er niet meer bewust van was. ‘Het gaat wel weer.’ Flink keek hij om zich heen, en hij droogde zijn tranen. ‘Ik ga halma spelen, ja, daar heb ik zin in.’ Nog voordat de stukken opgesteld stonden, praatte hij alweer als voorheen; de kinderlijke inzinking was voorbij.

Hij won van Ada, die hem verafgoodde, en van Kitty, die dit niet deed, en rende vervolgens de tuin weer in om met de koetsier te spreken.

‘Hoe is het met u, Howell? En met mevrouw Howell? Hoe gaat het met u, mevrouw Howell?’ enz. Hij sprak op minzame, neerbuigende toon, anders dan wanneer hij het woord tot mensen van goeden huize richtte. Daarna vroeg hij, terugvallend in zijn eerdere wijze van spreken: ‘Er is een nieuwe tuinjongen, geloof ik, hè?’

‘Ja, meneer Maurice.’

‘Was George te oud?’

‘Nee, meneer Maurice. Hij wilde hogerop.’

‘O, u bedoelt dat hij ontslag heeft genomen.’

‘Ja.’

‘Moeder zei dat hij te oud was en dat u hem had ontslagen.’

‘Nee, dat is niet zo, meneer Maurice.’

‘Mijn arme houtmijten zullen blij zijn,’ zei mevrouw Howell. Maurice en de vroegere tuinjongen hadden er vaak in gespeeld.

‘De houtmijten zijn van moeder, niet van u,’ zei Maurice, en hij ging naar binnen. De Howells waren niet beledigd, al deden zij tegen elkaar alsof ze dat wel waren. Zij waren hun hele leven bedienden geweest, en vonden het prettig als een aristocraat zich arrogant gedroeg.

‘Hij kan al aardig zijn zegje doen,’ vertelden zij de kok. ‘Hij heeft meer van zijn vader.’

De Barry’s, die kwamen dineren, waren dezelfde mening toegedaan. Dokter Barry was een oude vriend, of beter gezegd buur, van de familie, en stelde in bescheiden mate belang in hen. Niemand kon ooit hevig geïnteresseerd raken in de Halls. Hij was op Kitty gesteld – zij gaf blijk van karakter – maar de meisjes lagen in bed, en na afloop zei hij tegen zijn vrouw dat Maurice daar ook in had horen te liggen. ‘En daar zou hij zijn leven lang moeten blijven – wat ook zal gebeuren. Net als zijn vader. Wat heeft dat soort mensen nou voor nut?’

Toen Maurice eindelijk naar bed ging, deed hij dit met tegenzin. Die kamer had hem altijd angst ingeboezemd. Hij had zich de hele avond zo volwassen gedragen, maar het oude gevoel bekroop hem weer zodra zijn moeder hem een nachtzoen had gegeven. Het probleem was de spiegel. Hij vond het niet erg zijn gezicht erin te zien en het stoorde hem evenmin als de spiegel een schaduw op het plafond wierp, maar hij kon er niet tegen als zijn schaduw op het plafond in het spiegelglas weerkaatste. Gewoonlijk stelde hij de kaars zo op dat deze combinatie werd vermeden, en daagde hij zichzelf vervolgens uit hem terug te zetten, om dan door angst te worden bevangen. Hij wist wat het was, het deed hem niet aan iets afschuwelijks denken. En toch was hij bang. Ten slotte doofde hij dan de kaars en schoot in zijn bed. Volslagen duisternis kon hij verdragen, maar deze kamer had bovendien het nadeel dat hij zich tegenover een straatlantaarn bevond. Op goede nachten drong het licht niet op angstaanjagende wijze door de gordijnen, maar soms vielen er lichtvlekken in de vorm van schedels op het meubilair. Zijn hart bonsde hevig, en hij lag verstijfd van angst in zijn bed, hoewel alle gezinsleden zich vlak bij hem bevonden.

Toen hij zijn ogen opende om te zien of de vlekken kleiner waren geworden, dacht hij weer aan George. Ergens in de onpeilbare diepten van zijn hart roerde zich iets. ‘George, George,’ fluisterde hij. Wie was George? Niemand, gewoon een knecht. Moeder, Ada en Kitty waren veel belangrijker. Hij was echter te jong om zo te redeneren. Hij wist zelfs niet dat, toen hij zich overgaf aan zijn verdriet, de spookbeelden hun greep op hem verloren en hij in slaap viel.

3

Sunnington was de volgende fase in Maurice’ carrière. Hij doorliep deze periode zonder de aandacht op zich te vestigen. Hij was een matige leerling, zij het beter dan hij voorgaf, en ook in sport blonk hij niet uit. Als mensen hem opmerkten, mochten zij hem omdat hij een open, vriendelijk gezicht had en reageerde wanneer er aandacht aan hem werd geschonken, maar er waren zo veel jongens van zijn slag; zij vormden de ruggengraat van de school en men kan nu eenmaal niet van iedere wervel notitie nemen. Hij deed de gebruikelijke dingen – moest schoolblijven, kreeg eenmaal stokslagen, klom aan de alfakant van klas naar klas op tot de zesde, waar hij zich onzeker aan vastklampte; hij werd zaalmonitor, en later schoolmonitor en lid van de eerste rugbyploeg. Hij was weliswaar traag, maar ook sterk en fysiek onverschrokken. Cricket speelde hij lang niet zo goed. Aangezien hij zelf als pas aangekomen scholier was geplaagd, plaagde hij anderen als zij een ongelukkige of zwakke indruk maakten, niet omdat hij van nature wreed was, maar omdat dit nu eenmaal zo hoorde. Hij was kortom een middelmatige leerling op een middelmatige school, en liet een vage, gunstige indruk achter. ‘Hall? Wacht eens, Hall, wie was dat toch? O ja, ik weet het weer; die deed het niet gek.’

Onder dit alles ging een verbijsterde ziel schuil. Hij beschikte niet meer over de vroegwijze helderheid van geest waarmee een kind de wereld herschept en verklaart, en antwoorden geeft die van wonderbaarlijk veel inzicht en schoonheid getuigen. ‘Uit de mond van kinderen en zuigelingen…’ Maar niet uit de mond van een zestienjarige jongen. Maurice vergat dat hij ooit geslachtsloos was geweest, en pas op rijpere leeftijd drong tot hem door hoe juist en duidelijk de gewaarwordingen uit zijn vroegste jeugd moesten zijn geweest. Daar verwijderde hij zich nu verre van, omdat hij in het dal van de schaduw des levens afdaalde. Het ligt tussen de lage en hoge bergen in, en niemand kan voort zonder de nevelen ervan te hebben ingeademd. Hij dwaalde er langer in rond dan de meeste jongens.

Als alles duister is en het besef ontbreekt, geeft een droom de beste uitleg. Maurice kreeg twee dromen op school; deze verklaren hem.

In de eerste droom was hij erg boos. Hij speelde rugby tegen een onduidelijke verschijning, wiens aanwezigheid hem irriteerde. Hij trachtte zich te concentreren, waarop de onduidelijke verschijning veranderde in George, de tuinjongen. Hij moest echter oppassen, anders zou de gedaante terugkomen. George liep over het veld naar hem toe, naakt en springend over de houtmijten. ‘Ik word gek als hij nu iets verkeerds doet,’ zei Maurice, wat ook precies gebeurde op het ogenblik dat zij elkaar raakten, en hij werd wakker door een wrede ontgoocheling. Hij bracht deze niet in verband met Ducies zedenles, en nog minder met zijn tweede droom, maar dacht eerst dat hij ziek werd, en daarna dat het een straf was voor iets wat hij had gedaan.

De tweede droom is moeilijker te beschrijven. Er gebeurde niets. Amper zag hij een gezicht en hoorde hij een stem zeggen: ‘Dat is je vriend,’ of het was alweer voorbij. De droom had hem een overweldigende schoonheid laten ervaren en laten kennismaken met tederheid. Hij zou voor zo’n vriend zijn leven willen geven, hij zou willen dat zo’n vriend zijn leven voor hem gaf; ze zouden alles voor elkaar opofferen, en de wereld zou voor hen niet meetellen – noch de dood, noch afstand, noch onmin zou hen kunnen scheiden, want ‘dat is mijn vriend’. Kort hierna deed hij zijn vormsel en hij trachtte zichzelf ervan te overtuigen dat de vriend Jezus moest zijn. Jezus heeft echter een vlassige baard. Was het dan een Griekse god, zoals stond afgebeeld in het woordenboek der klassieke oudheid? Dit was aannemelijker, maar het aannemelijkst leek hem toch dat het gewoon een man was. Maurice zag ervan af zijn droom verder te preciseren. Hij had hem zo krachtig opgeroepen als mogelijk was. Hij zou deze man nooit ontmoeten en deze stem nooit meer horen, en toch werden ze reëler voor hem dan alles wat hij kende. Het overkwam hem herhaaldelijk dat ze hem…

‘Hall! Zit je weer te dromen! Honderd regels!’

‘O… Meneer! Dativus absolutus.’

‘Je zit weer te dromen. Te laat.’

… dat ze hem op klaarlichte dag overvielen en een gordijn rondom hem neerlieten. Dan zoog hij het gezicht en de vier woorden weer in zich op, en wanneer hij uit deze roes ontwaakte, hunkerde hij naar tederheid. Dan trachtte hij tegen iedereen aardig te zijn omdat zijn vriend dat graag wilde, en een goed mens te zijn, opdat de genegenheid die zijn vriend voor hem voelde nog zou toenemen. Al dit geluk ging gepaard met een vaag gevoel van verdriet. Het leek even zeker dat hij geen vriend had als dat hij er wel een had, en hij zocht vaak een eenzame plaats op teneinde tranen te vergieten, die hij weet aan de honderd regels strafwerk.

Maurice’ verborgen leven kan men nu begrijpen; het was deels aards, deels verheven, zoals zijn dromen.

Toen zijn lichaam zich ontwikkelde, begon hij van zichzelf te walgen. Hij vermoedde dat hij te lijden had onder een speciale vervloeking, maar hij kon er niets tegen doen, want zelfs als hij de heilige communie ontving, doemden er obscene gedachten in hem op. Op de school regeerde zuiverheid, althans: kort voor zijn aankomst was er een verschrikkelijk schandaal geweest. De zwarte schapen waren van school gestuurd, de overige leerlingen werden de hele dag onder straffe discipline gehouden en stonden ’s nachts onder toezicht. Hij had dus het geluk of ongeluk om weinig gelegenheid te hebben ervaringen uit te wisselen met zijn schoolkameraden. Hij hunkerde naar vuilbekkerij, maar ving er weinig van op en droeg er nog minder toe bij, en zijn voornaamste oneerbare ervaringen deed hij in eenzaamheid op. Wat boeken betreft: de schoolbibliotheek was smetteloos, maar in de studeerkamer van zijn grootvader stuitte hij eens bij toeval op een ongekuiste Martialis, waar hij zich jachtig en met rode oren doorheen werkte. Wat gedachten betreft: daarvan bezat hij een kleine, vuile verzameling. Wat handelingen betreft: hij onthield zich ervan toen het nieuwe eraf was, omdat hij ondervond dat zij hem meer vermoeidheid dan genot opleverden.

Dit alles vond plaats in een soort droomtoestand, zoals men zal begrijpen. Maurice was in slaap gevallen in het dal van de schaduw, ver onder de toppen van beide bergruggen, zonder zich hiervan bewust te zijn, net zomin als hij wist dat zijn schoolkameraden in dezelfde slaaptoestand verkeerden.

De andere helft van zijn leven leek oneindig ver van onzedelijkheid verwijderd. Toen hij in de hogere klassen kwam, begon hij soms een jongen te aanbidden. Als deze jongen, hetzij ouder, hetzij jonger dan hij, in de buurt was, lachte hij luid, kraamde hij onzin uit en was hij niet in staat te werken. Hij durfde niet aardig te zijn – dat deed men eenvoudigweg niet – en nog minder zijn bewondering in woorden uit te drukken. En de aanbedene schudde hem steeds na korte tijd van zich af, zodat hem niets anders restte dan te pruilen. Er waren echter momenten waarop hij revanche kon nemen. Soms werd hij door andere jongens geadoreerd, en als hij dit merkte, schudde hij hen van zich af. In één geval was de verering wederzijds; beiden hunkerden zij naar iets onbestemds, maar het liep hetzelfde af als anders. Binnen enkele dagen hadden zij ruzie. Het enige wat de chaos opleverde, waren de twee sensaties van schoonheid en tederheid die hij voor het eerst in een droom had ervaren. Zij groeiden ieder jaar, gedijend als planten die alleen uit bladeren bestaan en geen spoor van bloei vertonen. Kort voor hij zijn schooltijd in Sunnington afsloot, kwam er een einde aan de groei. Het gecompliceerde proces hield plotseling op, kwam tot stilstand, en de jongeman begon schuchter om zich heen te kijken.