‘Sally Hayden tekent de indringende verhalen op van honderden migranten en humanitaire hulpverleners. Over Libische loodsen waar uitgehongerde gevangenen in verzengende temperaturen worden vastgehouden, verkracht, gemarteld, en verkocht aan smokkelaars. […] Ook onderzoekt ze hoe het kan dat westerse instellingen zoals de Europese Unie deze situatie in stand houden.’

The New Yorker

‘Schokkend, urgent en belangrijk: Haydens meeslepende boek over de migrantencrisis stelt de getuigenissen van een breed scala aan vluchtelingen centraal en onthult een onthutsend aantal gevallen van misbruik, corruptie en geweld.’

Waterstones

‘Exceptioneel […] Dit onvergetelijke boek zou verplichte lectuur moeten zijn voor politici aan alle kanten van het spectrum.’

The Guardian

‘Dit boek is zowel een bewijs als een aanklacht tegen een schuldig continent […] Ondanks haar tomeloze moed, preekt Hayden niet en reflecteert ze diep op haar verslaggeving […] Ze geeft een stem aan mensen zonder ooit het grotere plaatje uit het oog te verliezen.’

The Irish Times

‘Journalistiek van de meest urgente soort. […] Hayden geeft een menselijk gezicht aan de vluchtelingen die er alles voor over hebben om de Europese kust te bereiken, terwijl onze regeringen proberen ze buiten de deur te houden.’

The Financial Times

Vertaald door

Hans E. van Riemsdijk en Marijke Gheeraert

Nieuw Amsterdam

Oorspronkelijke titel My Fourth Time, We Drowned. Seeking Refuge on the World’s Deadliest Migration Route. 4th Estate, imprint van HarperCollinsPublishers, Londen

© 2022 Sally Hayden

© 2023 Nederlandse vertaling Hans E. van Riemsdijk en Marijke Gheeraert / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Kaarten © Martin Brown

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Shutterstock

Foto auteur © Rachel Meagher

NUR 740

ISBN 978 90 468 3125 0

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3124 3

Dit boek is opgedragen aan de mannen, vrouwen en kinderen die het leven lieten in Libië en op de Middellandse Zee, aan hun familieleden die samen met hen hebben geleden, en aan de overlevenden, die dit alles nooit zullen vergeten.

‘Drie keer pakte de Libische kustwacht me op: de eerste keer voor Castelverde aan de oostkant van Tripoli, de tweede keer voor Zawiya en de derde voor Zuara. En de vierde keer zonken we. De vijfde keer bereikte ik de veiligheid.’

Somalische vluchteling, nu in Europa

‘De echte schade wordt veroorzaakt door de miljoenen mensen die willen ‘overleven’. Door de rechtschapen mensen die gewoon met rust gelaten willen worden. Door degenen die niet willen dat hun leven wordt verstoord door iets wat groter is dan henzelf.’

Sophie Scholl, antinazistische verzetsstrijder

‘Op een dag bereik ik Europa en dan ontmoeten we elkaar. Als dat niet gebeurt, wil ik dat je een boek schrijft en mijn verhaal vertelt omdat de mensen in de wereld het moeten lezen.’

Eritrese vluchteling in Libië

Inhoud

Kaarten

Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen en relevante cijfers

Noot vooraf

Voorwoord: Deze simkaart is ons leven

1 Waar het eindigt en waar het begint

2 Soedan: Door de woestijn

3 Libië: Slavenhandel in de eenentwintigste eeuw

4 Ain Zara en Abu Salim: Een nieuw leven en een nieuwe dood

5 Libië: Ontsnappen naar de hel

6 Triq al Sikka: Levend verbrand

7 De VN: De Verdeelde Naties

8 Tunis: De laatste dagen van Rome

9 Abu Salim: De liefde vindt altijd een weg

10 Khoms Souq al Khamis: Een mensenmarkt

11 Sierra Leone: Temple Run en de achtergebleven vrouwen

12 Brussel: De vluchtelingencrisis ‘is voorbij’

13 Triq al Sikka: Ondergrondse ellende

14 Tripoli: Opnieuw oorlog

15 Qasr bin Ghashir en Zawiya: Er vallen schoten

16 Zintan: Het ‘Guantanamo’ van Libië

17 Het verzamel- en vertrekcentrum van UNHCR: ‘Het Hotel’

18 Tajoura: Oorlogsmisdaden en oorlogsslaven

19 Rwanda: Een nieuwe route naar veiligheid

20 Tripoli: Het verzamel- en vertrekcentrum gaat dicht

21 De Middellandse Zee: Fort Europa

22 Addis Abeba: Smokkelaars voor de rechter

23 Parijs en Berlijn: Europa in de beklaagdenbank

24 Europa: Thuis, dierbaar thuis

Nawoord – Luxemburg: Essey

Kanttekening van de auteur

Update door de auteur – december 2022

Opmerking over gebruikte terminologie

Lijst van afkortingen

Dankwoord

Noten en verwijzingen

Een kaart van de hoofddetentiecentra in Libië.

Routes van West Afrika en Somalië/Eritrea/Ethiopië/Soedan.

Zeeroute Libië/Malta/Italië.

Tijdlijn van belangrijke gebeurtenissen en relevante cijfers

2011: Revolutie in Libië, dictator Moeammar al-Khadaffi vermoord.

November 2015: De EU lanceert het Noodtrustfonds voor Afrika, een pot met miljarden om de migratie naar Europa tegen te houden.¹

2 februari 2017: Italië en Libië ondertekenen een memorandum van overeenstemming waarin Libië akkoord gaat de kunstwacht in te zetten ‘om de toevloed van illegale migranten’ af te remmen. De EU belooft bijna 100 miljoen euro vrij te maken voor de opleiding en uitrusting van de kustwacht in de volgende jaren.²

Augustus-september 2018: Honderden vluchtelingen worden verplaatst van het detentiecentrum Ain Zara naar Abu Salim.

24 oktober 2018: Een Somalische vluchteling steekt zichzelf in brand in het detentiecentrum van Triq al Sikka en overlijdt aan zijn verwondingen.

Oktober-november 2018: Medische zorg gestaakt bij uitbraak van tuberculose in Triq al Sikka.

26 februari 2019: Bij protestacties in Triq al Sikka worden 22 mensen in kelders vastgehouden en gemarteld.

Maart 2019: De Europese Unie kondigt twee maanden voor de Europese verkiezingen ‘het einde’ van de vluchtelingencrisis aan. De EU zet de reddingspatrouilles in het midden van de Middellandse Zee volledig stop, maar blijft wel vliegtuigen en helikopters inzetten om bootjes met vluchtelingen op te sporen en hun locaties door te geven aan de Libische kustwacht.

4 april 2019: Generaal Khalifa Haftar laat het zogeheten Libische Nationale Leger oprukken naar Tripoli.

23 april 2019: Strijders van het Libische Nationale Leger vallen het detentiecentrum van Qasr bin Ghashir aan; verscheidene gedetineerden komen om.

Juni 2019: Bij een zeldzaam, gezamenlijk bezoek van een aantal VN-instanties aan het detentiecentrum van Zintan wordt de dood van 22 gedetineerden sinds september 2018 bevestigd.

2-3 juli 2019: Het detentiecentrum van Tajoura wordt gebombardeerd: tientallen gedetineerden laten het leven.

Maart 2020: Volgens de Internationale Organisatie voor Migratie zijn er sinds 2014 meer dan 20.000 mensen omgekomen op de Middellandse Zee.³

19 juni 2020: Naar aanleiding van de dood van de zesenveertigjarige George Floyd, vermoord door Amerikaanse politieagenten, neemt de EU een resolutie aan om te bekrachtigen dat ’Black lives matter’.

Juli 2020: Paus Franciscus vergelijkt de Libische detentiecentra met concentratiekampen.⁴

Oktober 2020: De strijdende partijen in Libië ondertekenen een staakthet-vuren.

Maart 2021: Een nieuwe Libische regering treedt aan.

Oktober 2021: Bij raids in Tripoli worden minstens vijfduizend vluchtelingen en migranten opgepakt en opnieuw voor onbepaalde tijd vastgezet. Bij die raids of latere vluchtpogingen komen minstens zeven mensen om.

4 oktober 2021: Een onderzoekscommissie van de Mensenrechtenraad van de VN stelt dat ‘er redelijke aanwijzingen [zijn] om aan te nemen dat moord, slavernij, marteling, opsluiting, verkrachting, vervolging en andere inhumane daden jegens migranten in Libië deel uitmaken van een systematische en wijdverbreide aanval op deze personen ter bevordering van staatsbelangen’, en dat die ‘mogelijk zijn aan te merken als misdrijven tegen de menselijkheid’.

April 2022: De aanklager van het Internationaal Strafhof verklaart dat vooronderzoek erop duidt dat meldingen van ‘willekeurige detentie, buitenrechtelijke levensberoving, onvrijwillige verdwijning, foltering, seksueel en gendergerelateerd geweld, ontvoering met het oog op losgeld, afpersing en dwangarbeid’ toegepast of gepleegd op migranten en vluchtelingen in Libië mogelijk zijn aan te merken als misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden.

Fabrice Leggeri, directeur van het EU-grensagentschap Frontex, neemt ontslag na beschuldigingen dat het agentschap de mensenrechten aan Europa’s buitengrenzen zou schenden.

2 november 2022: Het memorandum van overeenstemming tussen Italië en Libië dat migratie een halt beoogt toe te roepen wordt met nog eens drie jaar verlengd, ondanks protesten en bezwaren van charitatieve instellingen, mensenrechtenorganisaties en de drie belangrijkste Italiaanse vakbonden.⁵

Aantal personen aangekomen in Italië over zee (van wie sommigen vanuit Tunesië)⁶

2014:170.100

2015:153.842

2016:181.436

2017:119.369

2018:23.370

2019:11.471

2020:34.154

2021:66.770

2022:105.131

2023 (tot 4 juni): 51.215

Aantal mensen onderschept/gered door de Libische kustwacht op de Middellandse Zee

2017:19.452⁷ (cijfers vanaf december 2017)

2018:14.949⁸

2019:9035⁹

2020:11.891¹⁰

2021:32.425¹¹

2022:24.684

2023 (tot 27 mei): 5784

Totaal: 118.220

Percentage mensen dat de overtocht via de Centraal-Mediterrane route heeft gewaagd¹²

2017:1 op de 51 (1,98 procent)

2018:1 op 35 (2,86 procent)

2019:1 op 21 (4,78 procent)

Aantal mensen verdronken tijdens de Centraal-Mediterrane oversteek (hoogstwaarschijnlijk een te lage schatting)¹³

2014:3165

2015:3149

2016:4581

2017:2853

2018:1314

2019:1262

2020:983

2021:1567

2022:1417

2023 (tot 31 mei): 983

Noot vooraf

Er zijn geen feitelijke bijzonderheden veranderd, wel een aantal namen om de veiligheid en privacy van mensen te beschermen. Waar nodig zijn sommige berichten wat aangepast met het oog op de duidelijkheid ervan of om de kans op identificatie te vermijden.

Een deel van de opbrengst van dit boek komt ten goede van initiatieven ten behoeve van vluchtelingen.

Voorwoord

Deze simkaart is ons leven

Op zondag 26 augustus 2018 zapte ik wat door Netflix in mijn ondergehuurde kamer in Noord-Londen, toen er een Facebook Messengerbericht binnenkwam. Hi sister Sally, we need your help, stond er. ‘Zitten in erge toestand in Libische gevangenis. Als je tijd hebt, vertel ik het hele verhaal.’

Ik snapte er niets van. Hoe kwam iemand op duizenden kilometers afstand aan mijn naam? Hoe konden ze nu een werkende telefoon hebben als ze opgesloten zaten? Ondanks mijn scepsis reageerde ik snel om te zien wat er zou gebeuren.

‘Het spijt me erg dat te horen,’ schreef ik. ‘Ja, natuurlijk heb ik tijd, al kan ik helaas niet veel doen om te helpen.’ We wisselden telefoonnummers uit zodat we elkaar ook via WhatsApp konden bereiken.

De afzender legde uit dat zijn broer mijn journalistieke werk volgde vanuit Soedan en dat hij mijn contactgegevens online had opgespoord. Naar die info was hij op zoek omdat hij met honderden andere vluchtelingen vastzat in een migrantendetentiecentrum in Ain Zara, een voorstad ten zuidoosten van de Libische hoofdstad Tripoli. Er waren gevechten uitgebroken in de omgeving en de migranten zagen rook opstijgen boven de muren. Kennelijk smeulde en brandde de hele stad.

De Libiërs die de leiding hadden in Ain Zara en hen al maandenlang hadden mishandeld, waren gevlucht toen het strijdgewoel naderbij kwam. Het was niet duidelijk of de bewakers – of de ‘politie’ zoals de vluchtelingen hen noemden – inderdaad op de vlucht sloegen of juist vertrokken om zich bij de strijdende partijen aan te sluiten: velen sympathiseerden met de strijders terwijl anderen gewoon bang waren. Of het waren arrogante jonge mannen die zich aanmeldden omdat ze werk nodig hadden, het prettig vonden om gewapend rond te lopen en mogelijkheden zagen om via uitbuiting flink geld te verdienen. Er zaten nog altijd kinderen en zwangere vrouwen in het gebouw. De mannelijke vluchtelingen die maandenlang opgesloten hadden gezeten in één grote loods, braken de tussendeur naar het vrouwengedeelte open. Samen, hoopten ze, zou de groep veiliger zijn.

Een van de eerste foto’s die vluchtelingen die gevangen zaten in Ain Zara me in augustus 2018 stuurden.

‘Kogels vliegen over onze hoofden en we zien zware wapens op straat,’ tikte mijn nieuwe contactpersoon, waarna hij foto’s stuurde die naar zijn zeggen diezelfde dag waren gemaakt. Op een van die foto’s, genomen door een raam, zijn voertuigen met afweergeschut te zien, die voor de muren van het detentiecentrum staan. De volgende foto is van hemzelf: een uitgemergelde man van achtentwintig die met drie jonge kinderen op de grond zit.

Iedereen in het gebouw was ongewapend en weerloos: graatmager na maanden te hebben geleefd op misschien één maaltijd per dag – sommige dagen kregen ze helemaal niets. Hun lichamen zaten onder de littekens van martelingen en van slagen toegebracht door de bewakers, die dus net waren gevlucht, of door de smokkelaars die hen maanden of jaren hadden vastgehouden voordat ze in Ain Zara terechtkwamen. De oorlog die buiten woedde zat er al tijden aan te komen en deze mensen hadden hulp nodig – hulp in welke vorm ook, ook al kwam die uit een ver land van een journalist die weinig te bieden had.

‘Als er een VN-vluchtelingeninstantie of mensenrechtenorganisatie bij jou in de buurt is, neem daar contact mee op. Sinds gisteren hebben we niet meer gegeten,’ luidde het bericht van de man. ‘Als je een pagina op sociale media hebt, post daar dan iets op over deze situatie.’ Hij zei dat hij uit Eritrea kwam, een repressief land in de Hoorn van Afrika waar de dictatuur burgers verplicht tot eindeloze militaire dienst. Hij was twee grenzen overgestoken, had ontvoeringen door smokkelaars overleefd en bijna drieduizend kilometer gereisd om Libië te bereiken.

Zoals iedereen daar, had hij vervolgens geprobeerd de Middellandse Zee over te steken om Europa te bereiken, maar hij was opgepakt en gevangengezet. Nu zaten ze in de problemen. Ze hadden één telefoon voor honderden gedetineerden die ze maandenlang verborgen hadden gehouden. Hij schreef dat hij die telefoon had gekregen van een smokkelaar toen hij aan boord ging van de rubberboot, zodat hij alarm kon slaan wanneer de boot (onvermijdelijk) begon te zinken. De Europese Unie was verantwoordelijk voor de situatie waarin ze nu verkeerden – Europa had ze teruggedreven.

De volgende vierentwintig uur deed ik er alles aan om zijn verhaal na te trekken.

Ik vroeg om foto’s van zijn omgeving, video’s, selfies, gps-locaties en contactgegevens van familieleden. Mensen die ik kende in Libië bevestigden dat er gevechten plaatshadden in de voorstad die de man had genoemd.

Ik belde hem vele malen. Ik vroeg de man met wie ik in gesprek was om steeds meer details. Voor de gevechten escaleerden, vertelde hij, werden de gedetineerden geregeld gedwongen als slaven te werken in de huizen van rijke Libiërs. Vrouwen werden verkracht. Vooral christenen moesten het ontgelden: gewelddadig werden ze aangerand en gemolesteerd waarbij de kruisjes van hun nek werden gerukt. Soms dreven de gewapende Libische bewakers honderden gedetineerden om drie uur ’s nachts naar buiten om ‘geteld’ te worden, en schepten ze er een sadistisch genoegen in om hen uren in de kou te laten staan. Ze beseften het waarschijnlijk niet, maar deze beproeving riep herinneringen op aan de Appellplatz in de concentratiekampen, waar de nazi’s in alle vroegte een voor een de namen afriepen – een boosaardig ritueel om gevangenen te intimideren en te vernederen.

Ondanks een verklaring van de VN dat medewerkers de centra geregeld konden bezoeken, bleek dat niet waar te zijn. Veel gedetineerden die oorlogen of dictaturen waren ontvlucht waren niet eens geregistreerd als vluchteling, wat betekende dat hun namen op geen enkele lijst stonden. Die mensen waren als de dood dat ze doorverkocht zouden worden aan smokkelaars die migranten martelden om hun families forse sommen losgeld afhandig te maken. Ze smeekten te worden gered.

Bij toeval was ik gestuit op een rampzalige schending van de mensenrechten, op misstanden die enorme proporties hadden aangenomen.

In de groep van Ain Zara zaten acht zwangere vrouwen en zo’n twintig baby’s en peuters. Terwijl ik met de man aan de telefoon sprak, ontploften er dichtbij bommen en hoorde ik hen gillen.

Nu is iedereen bang, het wordt erger en erger (…) Kijk naar de vrouwen en kinderen. Post deze video maar, zodat Europese mensen het weten.

Ik zocht verwoed naar een oplossing, nam contact op met de VN en internationale hulporganisaties in Libië, maar ik kreeg te horen dat het voor hun medewerkers te gevaarlijk was om actie te ondernemen (‘In Libië loopt iedereen vandaag gevaar, geen gemakkelijke situatie dus,’ antwoordde een hulpverlener met hetzelfde harteloze pragmatisme waar ik keer op keer op zou stuiten). Ik mailde hoofdredacties met het verzoek een reportage te publiceren, maar ik ben freelancer, en – zoals zo vaak – liet antwoord lang op zich wachten.

Omdat ik me machteloos en hulpeloos voelde, begon ik screenshots van mijn chats met de vluchtelingen op Twitter te posten. Die tweets werden snel gedeeld en weldra werden ze door tienduizenden en zelfs honderdduizenden gelezen en bekeken. In de loop van een paar maanden zouden hun woorden miljoenen gebruikers bereiken.

Er is geen eten, geen water. De kinderen huilen. We lijden, vooral de kinderen. We hebben al twee dagen niet geslapen. We wachten op een of ander wonder. Zeg tegen ze dat de mensen hier doodgaan.

Vanaf dat moment braken voor mij slapeloze nachten en zenuwslopende dagen aan die in het teken stonden van de ellende en het gevaar waarmee de mensen in dat detentiecentrum voortdurend werden geconfronteerd. Ik verliet de schaars gemeubileerde kamer die ik onderhuurde nauwelijks, tenzij een taxi me kwam ophalen voor een tv- of radio-interview nadat producers van de BBC mijn berichten op Twitter hadden gespot. Online zag ik een tsunami van retweets en likes, maar in Ain Zara veranderde er niets. De vluchtelingen zetten de telefoon uit om de batterij te sparen en bij elke nieuwe ontwikkeling onderbrak een vlaag berichten even de stilte. Uiteindelijk arriveerden er bussen. Was dit hun redding? In het begin wisten we niet of de chauffeurs mensensmokkelaars of Libische functionarissen waren (later zou ik ontdekken dat het verschil tussen de twee vaak klein is). Gewapende mannen in uniform zeiden dat ze de gedetineerden naar een andere plek zouden brengen die – op dat ogenblik althans – verder van de frontlinie lag.

En toen, zo’n vijftig uur nadat ik de eerste boodschap had ontvangen, volgde ik op WhatsApp via de gps-locatie op de telefoon van de man hun bustocht door de stad. Zo kon ik de vluchtelingen vertellen waar ze waren. ‘Links van je zie je straks de universiteit van Tripoli,’ herinner ik me te hebben getikt, en ze antwoordden opgewonden toen ze de moderne façade in beeld kregen. Veel passagiers aan boord zagen de stad voor het eerst bij daglicht.

De bussen en hun inzittenden bereikten een ander kamp. Bang dat ze waren overgebracht naar een smokkelaarsnest, vroeg mijn belangrijkste contactpersoon of het een detentiecentrum onder toezicht van de Libische regering in Tripoli was. Ik mailde op mijn beurt mijn nieuwe bronnen bij de VN die dat bevestigden. Er zaten al zo’n zeventig andere gedetineerden die van elders waren overgebracht. Medewerkers van de Internationale Organisatie voor Migratie van de VN – met fluorescerende hesjes met daarop duidelijk IOM gedrukt – doken op om water uit te delen. Later ontving ik ook van deze medewerkers berichten dat alles onder controle was.

Rond middernacht kregen de gedetineerde vluchtelingen taart en yoghurt: hun eerste voedsel sinds dagen. ‘Ga slapen, het is voor jou ook genoeg geweest. Je was de hele tijd bij ons,’ was het laatste bericht die nacht. ‘De mannen danken je hartelijk. Ze zeggen: “Gun haar wat rust”. God zegene je.’

Wat betekent een telefoon voor jou? Is het een middel om met vrienden te chatten of door datingapps te swipen? Neem je selfies, stuur je spraakberichten of snapchat je liever? Is het een onmisbare bron van informatie? Heeft je telefoon je leven gered?

Wat zou diezelfde telefoon betekenen als je opgesloten zat, met het schermpje als je enige venster op de buitenwereld? Hoe zou het zijn om maanden of jaren in hetzelfde gebouw te zitten zonder mobiel? Zou je een telefoon kunnen delen met vijfhonderd anderen? Zou je martelingen riskeren om het ding te behouden of jezelf eten ontzeggen om data te kunnen kopen, in de wetenschap dat je honger zult lijden als je niet eet, maar voorgoed zou kunnen verdwijnen als je geen alarm kunt slaan?

Hoe is het om via Facebook Messenger te zien hoe onschuldige mensen worden doodgeschoten? Hoe voelt het als je naar hun trillende stemmen luistert terwijl ze geestelijk en lichamelijk wegkwijnen? Dat zou ik allemaal nog ontdekken.

In het begin meende ik nog dat deze eerste contacten in Libië een uitzondering waren, geïsoleerde slachtoffers van een toevallige vergissing. Nu deze mensen hulp hadden gekregen zat mijn taak er weer op, dacht ik. Ik had het mis. Binnen een paar dagen meldden zich steeds meer gedetineerde vluchtelingen bij mij. Ze hadden mijn nummer van vrienden gekregen of mijn posts gezien. Via Twitter en WhatsApp stuurden ze me berichten. En hun verhalen waren griezelig vergelijkbaar.

Ik ontdekte dat op dat moment zo’n zesduizend mensen voor onbepaalde tijd vastzaten in meer dan twintig ‘officiële’ detentiecentra voor migranten in Libië. Die centra stonden zogenaamd onder leiding van DCIM, de dienst ter bestrijding van illegale migratie van de door de VN gesteunde Regering van Nationaal Akkoord (GNA) in Tripoli – een van twee regeringen die om de macht streden in het onrustige Noord-Afrikaanse land. In werkelijkheid was de regering in Tripoli zwak, gesteund door een aantal milities die straffeloos opereerden.

De meeste mensen die vastzaten hadden al geprobeerd Europa te bereiken, maar waren onderschept op de Middellandse Zee. Ik deed verder onderzoek en ontdekte dat de EU, in een poging de migratie over zee in te perken, bijna honderd miljoen euro had uitgetrokken voor de Libische kustwacht.¹ Libische zeelui – vaak voormalige mensensmokkelaars – werden aangemoedigd te patrouilleren op de Middellandse Zee om bootjes met vluchtelingen te onderscheppen. Zo kon de EU internationale rechtsregels omzeilen die bepalen dat mensen niet mogen worden teruggestuurd naar landen waar hun leven gevaar loopt. Tussen 2017 en medio 2022 werden meer dan honderdduizend mannen, vrouwen en kinderen op zee opgepakt en terug naar Libië gebracht. De meesten van hen werden vervolgens opgesloten omdat ze zogenaamd illegaal in dat land verbleven, maar ze werden nooit formeel aangeklaagd en hadden geen enkele mogelijkheid om hun detentie aan te vechten.

Gevangenen hadden vrienden zien ontsnappen uit detentiecentra en hen vervolgens op straat gedood zien worden door patrouillerende milities. Anderen werden al bij een vluchtpoging zelf neergeschoten. Ze vertelden hoe mensen stierven aan tuberculose en roerloos op de grond lagen door gebrek aan voedsel. Ze beschreven gedetineerden die stopten met spreken omdat stress en wanhoop hun van hun verstand had beroofd; met hun handen strak om hun knieën geklemd bewogen ze alleen nog van voren naar achteren. Ze stuurden me video’s van familieleden die werden gemarteld terwijl genadeloze smokkelaars losgeld voor hen eisten. Ze voelden zich in de steek gelaten door de VN en spuugden op de EU die vluchtelingen niet als mensen erkende.

Tijdens al die gebeurtenissen verborgen mijn contacten zorgvuldig hun telefoons, vroegen ze vrienden elders om hun beltegoed aan te vullen zodat ze op internet konden. Op de zeldzame momenten dat er elektriciteit was laadden ze stiekem hun batterijen op. ‘Deze simkaart is ons leven,’ legde een man uit. Groepen van tien of zelfs honderden mensen verdrongen zich rond een telefoon om berichten op te stellen, aandachtig overleggend hoe ze hun situatie het best konden beschrijven. Elk woord dat ze verstuurden was een kostbare roep om hulp. De buitenwereld bewust maken van hun benarde toestand was misschien het enige waar ze hoop uit konden putten.

In de loop van mijn berichtgeving vond ik allerlei manieren om bevestigd te krijgen wat me werd verteld, en ik ben iedereen dankbaar die me heeft geholpen, maar die ik hier niet bij naam kan noemen. Mettertijd heb ik in elk detentiecentrum veel bronnen ontwikkeld. Dit boek is gebaseerd op interviews met honderden vluchtelingen en migranten die vast zijn komen te zitten in Libië sinds de EU in 2017 onderscheppingen begon te financieren. Ik heb ook een groot netwerk opgebouwd van contacten bij internationale en lokale hulporganisaties die bereid waren te praten, maar anoniem moesten blijven om hun werk te kunnen blijven doen. Veel van wat ze vertelden kon niet onmiddellijk worden gepubliceerd omdat het hen in gevaar zou kunnen brengen. In plaats daarvan werd het mijn taak om informatie uit te wisselen tussen de gevangen vluchtelingen en de hulporganisaties of VN-instanties die hen zouden moeten bijstaan. Tegen de verwachting in was het feit dat ik op grote afstand van Libië zat juist de reden dat vluchtelingen me die taak toevertrouwden.

Het eerste wat ik altijd zeg tegen mensen die contact met me opnemen is dat ik hen niet direct kan helpen. Ik ben maar een journalist; mijn macht beperkt zich tot verslaggeven. Het verbaasde me hoe positief daarop werd gereageerd. Nieuwe bronnen zeggen dat ze dat best begrijpen, maar ze willen wel dat ik hun verhalen vertel. Ze hopen dat de rest van de wereld beseft dat zij bestaan, dat ze nog leven en het waard zijn gered te worden.

Jaren na dat eerste bericht in augustus 2018 had ik elke dag contact met vluchtelingen en migranten in verschillende Libische detentiecentra.² Ik stelde me het netwerk van telefoons – de verbinding tussen hen en mij, tussen hen en hun families of vrienden – voor als levenslijnen, als slagaders die bloed rondpompten. De moed van de mensen met wie ik sprak, kon ik niet bevatten. We bespraken hoe gevaarlijk het voor hen was om zaken openbaar te maken, maar als een bron dat risico toch wilde nemen, dan respecteerde ik die beslissing. Sommigen werden geslagen of gemarteld omdat ze ervan werden verdacht informatie te hebben verstuurd. Telefoons werden geregeld in beslag genomen.

Nog steeds ontvang ik video’s, foto’s en audiofragmenten die ik niet kan delen. Vermiste personen en bewijzen van gruweldaden stapelen zich op in de fotobestanden op mijn telefoon en nestelen zich tussen kiekjes van herfstlandschappen en baby’s van vrienden. Ik heb WhatsApp zo ingesteld dat mediaberichten automatisch worden opgeslagen omdat gevangen vluchtelingen me video’s sturen die ze uit veiligheidsoverwegingen niet kunnen bewaren, en ik wil niet het risico lopen dat ze niet worden gedownload. Ik kreeg op zeker moment zoveel berichten dat het bijna onmogelijk was ze allemaal te lezen.

Al die beelden benadrukken eens te meer de groeiende ongelijkheid in de wereld. Mensen kunnen op bredere schaal communiceren dan ooit en toch worden de wegen naar veiligheid afgesloten. Burgers in het Westen kunnen wegkijken ondanks de vele vensters – telefoonschermpjes, tv-uitzendingen, online video’s – die uitzicht bieden op de enorme ongelijkheid. Iedereen die toch de ogen opent kan getuige worden van mensenrechtenschendingen op duizenden kilometers afstand, zonder in staat te zijn daar iets aan te doen.

Dit is geen verhaal over mijzelf, al moet ik toegeven dat ik na die eerste berichten totaal niet heb stilgestaan bij eventuele persoonlijke gevolgen van mijn berichtgeving over deze crisis. In de jaren die hierop volgden werd mijn leven bedreigd in Noord-Afrika en zag ik in Europa mijn vrijheid in het gedrang komen. Op zoek naar aanwijzingen reisde ik door drie continenten, bracht ik weken door op een schip op de Middellandse Zee en stond ik oog in oog met mensensmokkelaars die ervan worden beschuldigd mensen doodgemarteld te hebben. Ik legde corruptie, leugens en grote nalatigheid bloot en werd door propagandakanalen van regeringen zwartgemaakt. In mensenrechtenrapporten, rechtszaken en een petitie aan het Internationaal Strafhof die opriep EU-functionarissen aan te klagen voor misdrijven tegen de menselijkheid werd naar mijn berichtgeving verwezen. Ik werd geïnterviewd door het gezaghebbende actualiteitenprogramma Nieuwsuur op de Nederlandse televisie en door tal van andere mediakanalen wereldwijd. Mijn berichtgeving en uiteindelijk dit boek bereikten ook het Openbaar Ministerie in Nederland, dat in de strijd om gerechtigheid een voorname rol zou gaan spelen bij het verzamelen van getuigenissen van slachtoffers.

Ik heb dit boek geschreven omdat ik de gevolgen van het Europese migratiebeleid wilde documenteren vanaf het moment dat Europa onomstotelijk ethisch laakbaar handelt: als vluchtelingen met geweld worden teruggedreven. Tot ik het begon te schrijven, besefte ik niet hoe klein een boek kan zijn. Ik heb veel moeten weglaten, maar wat er wél staat laat hoop ik zien in welke mate wij verantwoordelijk zijn. Het advies van een literair agent om de namen van detentiecentra niet te vermelden – dat zou te verwarrend worden voor de lezers – heb ik naast me neergelegd. Het voelt belangrijk om de plekken waar zoveel mensen hebben geleden specifiek en met name te noemen. Wegens ruimtegebrek heb ik niet alle centra waar ik contact had met gedetineerden kunnen vermelden, maar allemaal waren ze op hun eigen manier de hel op aarde.

Zeventig jaar na het ontstaan van een internationaal vluchtelingenbeleid sluiten we mensen op omdat ze veiligheid zoeken. We duwen hen uit beeld en versterken de systemen om hen gemakkelijker te kunnen vergeten. Sommigen sterven in gevangenschap, anderen zijn getraumatiseerd voor het leven.

Bronnen in Libië beschrijven me alle manieren waarop mensen op de vlucht als dieren worden behandeld. Afgeranseld, verkocht, bijeengedreven zijn ze; in loodsen, kamertjes en zelfs kooien gepropt. Die mensen walgen van elkaars lichaamsgeur. Hun verstand verdwijnt omdat ze al zolang niet meer de kans krijgen helder te denken. Ze worden kneedbaar, vergeten hun doelen en waarden. Ze vrezen dat ze nooit meer vertrouwen kunnen hebben in wie of wat ook.

Wat je niet kunt zien bij deze vorm van berichtgeving is de tijd die erin kruipt. Het merendeel van die tijd ben ik gewoon met mensen aan het chatten over henzelf en hun verleden, over kleine dagelijkse beslommeringen. Zoals de foto’s op mijn telefoon ontwikkelen hun berichten zich van alledaagse zaken tot heuse nachtmerries.

In dit boek citeer ik een aantal van de duizenden berichten die ik ontving van vluchtelingen in Libië, die veelal niet bij naam worden genoemd, in de vorm van cursieve inzetjes. Die berichten heb ik met opzet niet grondig geredigeerd; ik wil hun stem zo ongefilterd mogelijk laten klinken.

Dit boek vertelt het verhaal van mensen en biedt ook een beetje inzicht in het systemisch vernietigen van levens door nalatigheid, corruptie, apathie, ongelijkheid. Het is niet een compleet relaas van alles wat er gebeurt met mensen die Europa proberen te bereiken, of zelfs maar van degenen die de Libische kustwacht oppakt – elke dag zien we nieuwe aanrandingen, nieuwe vernederingen – maar ik hoop dat het een rol zal spelen in de zoektocht naar de mensen en instanties die zich ooit zullen moeten verantwoorden.