Ruimtevaarder

Ivo Bonthuis

Ruimtevaarder

Nieuw Amsterdam

De auteur ontving voor het schrijven van dit boek
een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

© 2023 Ivo Bonthuis

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Dog and Pony

Foto auteur © Keke Keukelaar

NUR 301

ISBN 978 90 468 3127 4

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met
ISBN 978 90 468 3126 7

Voor Boris

i.m.

Maarten Blaauw

1974-1999

Wees meervoudig als het universum!

Fernando Pessoa

Laat de doden hun doden begraven en laten wij
gauw gaan lunchen.

André Gide

I

Jij was altijd al streng geweest

ik kreeg vaak straf,

maar het was goede strengheid

een tedere vorm.

En ik leerde van de straf

en jij leerde van het straffen

en de plekken die ik kreeg

hadden mooie kleuren

die we samen bekeken,

opgewonden,

om zo veel tekenen op mijn huid.

Ja, we hielden ervan

van de straf, de plekken, de kleuren en elkaar.

En ik hoor nog vaak

de mooi geschreeuwde woorden

die jij snerpte

als jij sloeg:

Leef! Leef de dingen! Leef!

Een theater in het noorden van een vlak, donker koninkrijk. De kleine zaal. Een technicus plakte stukken tape op de podiumvloer. Willem zat op de eerste rij, zijn dochter naderde van opzij, haar blauwe lippen glommen in het schelle zaallicht; Heerejezus, wat glommen die lippen, en wat waren ze blauw. Marineblauw gestifte, dwaas glimmende lippen. Ze was net de Nederlandse vlag, zijn dochter: roodgeverfd haar, wit gezichtje, en dan die lippen. Ze ging zeggen dat hij hier niet zo vooraan moest zitten, zo levend en zichtbaar, beter achterin, straks, als ze moest spelen, en ze zou herhalen dat hij een enorme penis was dat hij de trein had gemist, juist vandaag, dat hij te laat was gekomen op de eerste dag van haar grote avontuur.

Ze was al zo dichtbij dat hij haar geur rook, een geur die waarschijnlijk niemand rook behalve hij. Zout. De zee op een warme dag, van afstand, wanneer je op een duintop staat. Een geur die hem ooit had afgestoten maar hem nu aantrok, die hem zin gaf een duik te wagen.

Hij kwam te laat omdat hij met pensioen was en zich niet meer wilde haasten. Vroeger zette hij een sprint in wanneer hij een trein dreigde te missen, tegenwoordig liet hij hem rustig vertrekken. Er zouden andere treinen komen. Zelfs op deze voor haar zo belangrijke auditiedag. Die auditie vond ook hij belangrijk, want haar geluk was zijn geluk, maar dat deed niets af aan de importantie van een goed ontbijt, of brunch in dit geval, een late brunch (de nacht was onrustig geweest, zijn hotelkamer vol spoken uit het verleden). Eerst nam hij thee, een croissant, een kiwi, yoghurt, koffie, bolletjes bruin en wit met roomboter – en daarna riep het vlees. Bacon. Rosbief. Chorizo. Zoals de stukjes spier bleven steken tussen je tanden. Zo openbaarde zich een goede chorizo. Om het af te ronden rookte hij een sigaar, dronk hij een glas melk (goed voor de maag) en een borrel: even voelde hij zich de koning te rijk. In Nederland was al dit heerlijks uit alle windstreken in elk behoorlijk hotel voor iedere betalende gast beschikbaar, en daarvan wenste hij uitgebreid te genieten. Eindelijk kwam de eetlust terug die hem in Lissabon had verlaten.

Aangezien dit wel eens zijn voorlopig laatste aldus in alle rust genoten onbekrompen brunch kon zijn, liet hij zich niet opjagen. De eitjes kwamen laat ter tafel; de vertraging was welbeschouwd zijn schuld niet.

Vela klapte het zitvlak van de stoel naast hem naar beneden, nam uitbundig plaats, haar voeten hoepla in de lucht om ze op de rand van het podium te leggen – maar het wilde niet, haar benen waren te kort. Ze zette haar ellebogen op de leuningen en strekte zich in heel haar lengte uit: zo wist ze zich nog net met haar tenen aan de bühne vast te klampen, bleef ze moeizaam hangen tussen fauteuil en toneel, de hoeken van haar blauwe lippen mooi tragikomisch opgetrokken. Een bekwame clown. Met een glazuren stemmetje zei ze: ‘Ik dacht hij komt sowieso een uur te laat dus ik vraag hem wat eerder en toen schoot ik een beetje uit met dat eerder. Maar dat verandert niks aan het feit dat je gewoon op tijd had moeten komen, en het is toch wel interessant om mee te maken, dit allemaal?’

Vanuit haar plankpositie maakte ze een zeeleeuwgelijk gebaar dat heel het theater moest omvatten: de zaal, het podium, de witte billen van de bukkende technicus.

‘Natuurlijk, schat,’ zei hij. ‘Vanaf vandaag hebben jij en ik alle tijd van de wereld.’

Ze begon te hoesten, liet zich zakken in haar stoel. Stak een middelvinger onder zijn neus.

‘Akkoord, excuseer,’ zei hij.

Hij schaamde zich voor zijn onhandige cliché. ‘Alle tijd van de wereld.’ Voordat hij naar Portugal vertrok vergaf ze hem zulke slordigheden, nu werd hij onmiddellijk gestraft. Hij was te lang weg geweest. Dat viel niet te ontkennen. Tijdens zijn verzuim van drie hele jaren spraken ze elkaar enkel telefonisch. Wekelijks, dat wel, dat was ongetwijfeld (volgens zijn Engelse psychiater) een onbewust voortbrengsel van hun vroegere symbiose. Hij bleef op afstand heus aanwezig. Maar dit keer bleek het onvoldoende, was ze het er duidelijk niet mee eens geweest. Hij kreeg dan ook steeds vaker Freule Bokje aan de telefoon. Freule Bokje was een van haar alterniemen: ‘alterniem’ was zijn woord, bij gebrek aan beter, voor haar alternatieve karakters. Het hield het midden tussen alter ego en heteroniem; het ging zowel om meerdere ikken die de oorspronkelijke zeer na waren als om volkomen onafhankelijke personages in spraak en geschrift.

‘Hoe gaat het met je?’ vroeg hij dan.

En Freule Bokje antwoordde (de stem van een brutaal kind dat hoognodig logopedie behoefde): ‘Hebbu nog meer saaie frage?’

‘Dag Freule. Ik zou graag mijn dochter spreken.’

‘Ja, da’s jammer, die isser dus effe nie.’

‘Hou eens op, Vela.’

‘Houttu self maar op. Moettu niet gaan frijen ofso, met iemand? Een friendin? Hebbu eigelijk wel eens een friendin?’

‘Eet je genoeg?’

‘Ik fin ete fies fandaag…’ En ze hing op.

Zo ongeveer verliepen die gesprekken. Vroeger sprak hij de Freule enkel in levenden lijve, nooit aan de telefoon, Vela zal begrepen hebben dat hun beltijd kostbaar was. Het afgelopen jaar kon haar dat klaarblijkelijk niets meer schelen. Ze deed niet langer een poging de afstand te overbruggen.

Willem was tot de conclusie gekomen dat het mogelijk aan hem lag. Zoals een dictator alomtegenwoordig moest zijn om zijn onderdanen niet de kans te geven op elkaar te vertrouwen in plaats van op hun leider, zo moest een vader steeds zorgen dat hij, groot en sterk, zichtbaar was, opdat zijn kinderen aan hun eigen kracht bleven twijfelen. Met kinderen die niet twijfelden liep het slecht af. Daarom was het zo goed dat hij had besloten niet meer van haar zijde te wijken. Nooit meer.

‘Wel lief,’ zei ze, ‘dat je mijn overhemd hebt gestreken.’

In de kleedkamer stond een strijkplank, hij wilde zien of hij het nog kon. En zijn vertraging goedmaken natuurlijk. Hij had het strijken niet verleerd; toen ze het overhemd aantrok, voelde hij tot zijn eigen verbazing iets van trots.

‘Ik heb er straks een oranje vlinderdas bij,’ zei ze. ‘Die kan ik alleen niet vinden. Moet ergens in een tas zitten. Wil jij die even zoeken zo?’

‘Is er voetbal vanavond?’ vroeg hij.

‘Waarom?’

Ineens een beeld: haar schminken voor carnaval op school. Wit gezichtje, rode lippen. Een bolhoed. Vlinderstrikje.

‘Zomaar.’

De technicus zat te bidden. Of hij was in slaap gevallen.

‘Ik ken vrijwel niemand op de lijst,’ zei ze, ‘behalve Claudette, die ook bij Cameretten was in Rotterdam en in elk liedje snikkend laat weten vreselijk begaan te zijn met dier en kind, en Michel, een bleek mannetje dat uitblinkt in piemelgrappen.’

Ze kwam overeind en trok een pen en een piepklein notitieboekje uit de linkerzak van haar krappe jeans, die ze droeg, naar hij dacht, om de rondingen te tonen die ze met veel moeite op haar lichaam had veroverd.

De zitting van haar stoel kwam omhoog geklapt. Agressief, de veren te strak aangespannen, zoals alles in dit land. Ze bleef een ogenblik stilstaan. Haar bovenrug zwoegde alsof ze net had gerend. Gecontroleerd, nauwelijks waarneembaar, maar hij was een zeer geoefende waarnemer. In deelnemen was hij slecht, waarnemen kon hij als de beste. Daarom was hij ook zo goed in zijn vak geweest. Hij prefereerde de Duitse benaming voor zijn functie boven de Franse: Botschafter was het juiste woord, veel meer dan boodschapper was hij nooit geweest, hij keek om zich heen en deed verslag van wat hij zag.

Moeizaam bracht Vela de zitting opnieuw naar beneden. Traag, plotseling slapjes. Ze ging zitten. Ze nam de pen in haar rechterhand en hield het boekje in haar linkerhand; om erin te kunnen schrijven draaide ze haar pols. Een pleister bedekte grotendeels een infuusnaald die in haar vlees stak.

Hij wilde vragen, vroeg niets. Hadden ze haar de dag daarvoor, wilde hij vragen, inderdaad ontslagen uit het ziekenhuis, zoals ze hem had verteld, of was ze voor de zoveelste keer uit ongeduld vertrokken? Hij begreep niet waarom de verpleging die naald in haar pols zou laten zitten.

Gelukkig was hij er nu, om op haar te letten, om haar af te remmen.

‘Ik heb de mail gelezen die je me vannacht hebt gestuurd,’ zei hij. ‘Kon je weer niet slapen?’

De technicus staakte zijn gewijde activiteiten, verliet mompelend het podium.

‘Vond je het een mooi gedicht?’ vroeg ze.

‘Ik begrijp het niet zo goed, geloof ik. Ging het over ons? Dat ik streng was?’

‘Doe niet zo letterlijk. Het is een gedicht.’

‘Ik heb altijd moeite met poëzie. Voor dichters moet je uitkijken, die verzinnen alles bij elkaar. Fabulanten zijn het, te lui om een echt boek te schrijven.’

‘Ik vind het fijn om de dingen te zeggen in een paar zinnen. Liefst in één woord.’

‘Uitstekend. Maar precies die ambitie verraadt de wrede natuur van de dichter. Dictators willen dat ook, de veelkantige werkelijkheid vangen in een paar eenvoudige woorden.’

Iemand knipte het zaallicht uit, zette het podium in een zachtpaarse gloed.

Ze zuchtte. ‘Moet ik nu vragen hoe je dat weet, welke dictators je hebt gekend? Ga je dan die anekdote met Castro en dat zeebanket voor de zestigste keer herhalen? Dat was trouwens nogal een kletskous, die Castro. Niet bepaald iemand die urenlang zocht naar le mot juste. Je moet zulke dingen niet zeggen over dichters. Ik ben niet wreed.’

‘Jij bent gelukkig ook geen echte dichter. Wat je niet kent, herken je niet. Jij ontbeert elk grammetje wreedheid, dus ben je blind voor wreedheid in de ander.’

Zijn zin was nog niet ten einde of hij bedacht dat hij haar vroeger regelmatig wreed had gevonden, maar dat nu wenste te vergeten omdat hij had besloten lief tegen haar te zijn. Het Benjamin Franklin-effect heette dat. Wanneer wij iemand helpen, zijn wij geneigd positief over hem of haar te oordelen, meer nog dan wanneer iemand ons helpt. Zijn Engelse psychiater in Lissabon had hem erover verteld: ‘We hebben de neiging mensen die we goed behandelen aardig te vinden en mensen die we slecht behandelen onaardig.’

‘Moet je niet even slapen, lieve schat?’ vroeg hij aan Vela. ‘Je ziet zo bleek.’

‘Dat is schmink. Trouwens: wil jij straks wat verder achter in de zaal gaan zitten? Ik heb geen behoefte aan critici op rij één.’

Ze legde haar hand, met de pen, op zijn linkerknie – vonkjes in zijn ruggengraat, hij schrok altijd wanneer hij onverwachts werd aangeraakt, zelfs door zijn dochter, of juist door haar, dit was de eerste spontane aanraking sinds zijn terugkomst –, en ze kneep hard: ‘Ik moet dit winnen, papa. Dit moet ik echt winnen nu. Als ik dit win, dan is het goed.’

‘Als jij echt wilt winnen, dan help ik je winnen,’ zei hij.

Een sissend geluid klonk. Witte rook dreef in het paarse licht van de podiumlampen.

‘Habemus papam,’ zei zij.

Hij lachte.

Een groene spot ging aan, uit, aan.

‘Test, twee, drie,’ spraken de speakers aan weerszijden van het podium. Groen en paars werden weggedraaid, rood daalde over hen neer, de technicus kwam op met een microfoonstandaard.

Vela krabbelde in haar notitieboekje totdat haar arm zwaar werd en haar buik onrustig, misschien door het drukkend rood dat over haar was gekomen, misschien omdat de mufzoete geur van podiumrook zich vermengde met de suikervette walm die van Willem kwam; vanillesigaartjes, en iets boterigs, vlezigs. Zo rook hij vroeger niet. Vroeger rook hij naar wijn en Gauloises en geen gekke dingen verder. (Vroeger zei hij dat ze niet zo moest zeuren over stank. Hij rookte nooit binnenshuis en zij vond volgens hem sowieso alles stinken. Hij had gelijk. Ze vond de wereld stinken, kon ze niks aan doen. Het enige wat ze niet vond stinken was haar moeder. Moeders stinken niet, zelfs al roken ze dertig Camels per dag.) Hij was ook wat vadsig geworden, nog lang niet dik maar voller in het gezicht en boven zijn riem begon hij wat op te bollen, alsof hij een gewone tweepersoonsbankpapa was en niet Zijne Excellentie Jonkheer Willem Bosch van Vossestein, buitengewoon en gevolmachtigd Ambassadeur der Nederlanden – tot voor kort dan.

Ze borg haar pen en boekje op. Voor een ander was dat simpel, voor haar een heel gedoe: opstaan, opkomende stoel ontwijken, uithijgen, spullen in haar zakken wurmen, adem zoeken, adem vinden, stoel in positie brengen, spieren in haar bovenrug ontspannen en weer gaan zitten, liefst gracieus. Er waren dagen waarop het beter ging, waarop ze bijna vergat dat er iets mis was met haar, dan had ze de neiging een paar keer op en neer te springen omdat ze zich niet meer kon voorstellen dat ze daarvan buiten adem raakte. Maar elke keer was het toch zo. Die enthousiaste opkomst zonet, bijvoorbeeld, haar voeten op het podium, leuk doen voor papa, had haar zeker een uur aan kracht gekost.

Vandaag was geen goede dag. Vandaag moest ze steeds voordat ze ergens aan begon de handeling mentaal opdelen in kleine stukjes om te kunnen voorzien waaraan ze de meeste energie zou verliezen, en of ze dat verlies kon beperken.

In stilte sprak ze haar lichaam toe. Ze droeg het op zich behoorlijk te gedragen. Straks ga ik optreden, zei ze, en nooit zal ik scherper en grappiger zijn dan vanavond.

De laatste flarden rook losten op in de leegte. Op het toneel gebeurde even helemaal niets. De technicus had vooraan een standaard met microfoon geplaatst en was afgegaan. Nu stond dat ding daar maar stom te zijn. Dood. Niets doder dan een microfoon zonder stem. En niets zo leeg als een leeg podium, dacht ze – jazeker, kijk eens aan, dat was een mooie bewering voor een interview: ‘Waarom ik theater maak? Niets is zo leeg als een leeg podium.’ Zei de grote cabaretier Vela Bosch…

Het was een mooie bewering, als ze er vervolgens een beetje op wist voort te borduren. Daarom zei ze tot zichzelf (soms sprak ze tot zichzelf en keek ze naar zichzelf, maar soms ook sprak ze tot zichzelf juist om zichzelf te wijzen op iets wat buiten haar lag, en dat laatste deed ze nu, want het was goed om de wereld te lezen en niet haar ingewanden, om wat prettige algemene theorieën te verkondigen waarmee ze vervolgens van harte kon instemmen): ‘Onze verwondering over de afwezigheid van leven is het grootst daar waar we het meeste rumoer verwachten. Theater, lieve mensen, is niets minder dan een doelbewuste verheviging van het leven om gezamenlijk in een roes te geraken, een collectieve roes waarin alles mag bestaan, waarin wij en de ander één zijn, waarin de laagste instincten en de hoogste idealen gezusterlijk en gebroederlijk worden herkend, gevierd en weggelachen.’

Jawel, zeer zeker, viel ze zichzelf bij, wat zei ze dat goed, en zelfs al was het geklets, dan luchtte het toch op; het soepige buikgevoel verdween, ruimte groeide in haar borst; als ze zich niet vergiste was ze alweer een stapje dichter bij de winst.

Op het podium zag ze bloemen verschijnen. Grote bossen waarin ook de duurdere soorten niet ontbraken. Ze zag zichzelf buigen als een diva: met opeengeklemde lippen sloot ze haar ogen en hief ze haar armen ten hemel, waarna ze als een marionet haar bovenlijf voorover liet klappen, in totale overgave aan het hooggeëerd publiek.

Ze keek opzij. Willem bestudeerde zijn handen. Alles had zich weer eens afgespeeld in de beslotenheid van haar lichaam, gezamenlijk beleefd was hier niets; haar vader, slechts een armleuning van haar verwijderd, had dus net zo goed nog in een van zijn verre landen kunnen wonen, waar hij ook onwetend bleef van haar nederlagen en overwinningen. Als kind geloofde ze – vrij lang nog eigenlijk, tot een paar jaar geleden – dat mits intensief genoeg ervaren haar innerlijke avonturen zomaar konden doorsijpelen in het bewustzijn van haar vader; idioot bijgeloof, en toch hoopte ze vanmiddag opnieuw, tegen beter weten in, op een bevestiging van ontvangst, een glimlach of grinnik die betekende: wat denk jij leuke dingen, lieverd.

Ze bestudeerde hem eens goed en kon niet anders dan concluderen dat hij sliep. Willem sliep, overdag, hij snurkte zelfs zachtjes. Zijn kin rustte op zijn borst, een lange grijze lok die direct links van zijn scheiding uit zijn nog dikbehaarde hoofd ontsproot hing over zijn bril en reikte naar zijn mondhoek.

Zo, met hun kin op hun borst, sliepen alleen kleine kinderen en oudjes. Ze bekeek hem aandachtig – de roestvlekjes naast zijn slapen, een wratje boven zijn rechterwenkbrauw –, en vond het pijnlijk om te zien dat de ouderdom zelfs hem had getroffen. Wie had dat ooit gedacht? Zij nauwelijks, hij zeker niet.

Ze twijfelde of ze vanavond het gedicht over de geit zou voorlezen (ze had maar tien minuten om indruk te maken, daarna ging ze door naar de volgende ronde of was ze voor altijd af):

De Geit

‘Vertel nog eens over de geit,’ riepen we.

‘Nou goed,’ zei vader,

‘vroeger hadden we een geit

die stond in een wei,

at dingen

en deed verder de hele dag niets.’

Met tranen van ontroering

luisterden we naar vader.

Hij kon het precies zo vertellen als het was.

Ze schreef het gedicht op een zondagavond in april, de vierde april, bijna een jaar voor deze selectieronde van het Noordelijk Cabaretfestival. Aan het einde van een lange voorjaarsdag waarop ze had geprobeerd een serieus poëem op papier te krijgen, stond ze voor het keukenraam en keek uit over de polder. Aan de sloot graasde een haar vooralsnog onbekende geit. Ze hield erg veel van geiten. Ze zei: ‘Oké. Dan schrijf ik over jou.’

Ze liep naar de lessenaar in de woonkamer, waaraan haar vader vroeger toespraken oefende en waaraan zij schreef, staande, zoals ze altijd deed wanneer ze enigszins kon. Toen het gedicht af was en ze het herlas aan de keukentafel besefte ze twee dingen: ten eerste had ze niet over de geit geschreven, maar over haar ideale vader, Henk of zo, tegelzetter, of Harm, leraar Maatschappijleer; over de eenvoudige, vervelende, doodnormale vader, kortom, die ze had willen hebben in plaats van de altijd afwezige Zijne Excellentie Jonkheer Willem, en ten tweede was dit het eerste gedicht van haar hand dat ze zelf leuk vond om te lezen. In plaats van moeite te doen, begreep ze, en bewust te lijden voor de kunst, kon ze beter simpelweg zichzelf vermaken, want lijden deed ze toch al. Ze ging weer aan de lessenaar staan en schreef tot de ochtend kwam, ze schreef in een roes, en bemerkte dat, nu ze zich niet langer inspande maar haar stemmen liet spreken, de ene tekst na de andere uit haar Bic vloeide. Nog een gedicht, over een vliegtuig, en nog een over een huil, en als laatste een fragment over een ruimtevaarder, dat erom vroeg te worden voorgedragen, wat ze dan ook deed, om zeven uur ’s ochtends, op de tuintafel, met als publiek de bomen, de vogels, de zon.

Daarna sliep ze twee hele dagen. Maar die nacht van zondag 4 april op maandag 5 april was een triomf: het teken waarop ze jaren had gewacht, was gekomen. Zo veel stemmen in één nacht, dat was het teken dat ze definitief mocht stoppen met doen alsof. Doen alsof ze net als iedereen een diploma zou halen, een baan zoeken, een serieuze volwassene worden, zich aan zou passen aan de willekeurige wetten van de wereld waarin ze toevallig was geboren. Die paasnacht had de laatste akte aangekondigd, en de laatste akte zou er een van vrij spel zijn, van luchthartige, ernstige improvisatie.

Ze beëindigde haar slepende rechtenstudie, vroeg haar beste vriendin – enigszins bevreesd om het antwoord, Lise was onlangs cum laude afgestudeerd aan het Rotterdams Conservatorium – haar te begeleiden in iets wat een soort cabaretvoorstelling moest worden en zo kwam het dat ze een jaar later, op zaterdag 14 mei, in een kleine theaterzaal naast haar slapende vader zat te wachten tot ze het podium mocht beklimmen.

Opnieuw beschouwde ze de vader. De snurkende vader. Oud ineens. Wilde hij bij haar zijn uit vaderliefde of verveling? Misschien wist hij niet meer wat te doen met zijn tijd? Misschien voelde hij zich, terug in Nederland, misplaatst, een vreemdeling? Allemaal goede vragen. Vragen die ze stellen zou als ook maar de geringste kans bestond dat hij ze wilde beantwoorden.

Toen hij belde van Schiphol met de mededeling dat hij terug was, dit keer voorgoed, antwoordde Freule Bokje – Vela ging met haar telefoon aan haar oor op de grond liggen, trok haar knieën op en zocht naar zuurstof, maar de Freule wist precies wat ze moest zeggen –: ‘Hebbu dat net fandaag bedacht? Fela is jammer genoeg effe niet thuis, dus u sult ergens anders moete slape. Dagdag.’ En de Freule hing op.

Hij belde nog drie keer, ze drukte hem weg. Pas toen ze de volgende dag in het ziekenhuis was gearriveerd voor een onderhoudsbeurt stond ze hem te woord. Dit keer in hoogsteigen persoon. Ze zei dat hij de week daarop naar haar auditie mocht komen kijken, als hij wilde. In het noorden van het land. Over het ziekenhuis vertelde ze niets, dat kwam wel als het achter de rug was.

‘Maar waarom,’ vroeg ze tegen beter weten in, ‘ben je teruggekomen?’

Volgde een lange, geestig bedoelde anekdote over stierenballen hem voorgezet door een stamoudste in het hoge noorden van Portugal, over een onstilbaar verlangen naar volkorenbrood en boerenkool.

Ze veinsde een lachje en zei: ‘Oké, tot gauw.’

Een serieus antwoord had ze nauwelijks verwacht, zelfs niet na drie jaar afwezigheid. Willems waarheid was altijd diffuus en veelkantig en hij beantwoordde geen persoonlijke vragen. Liever vertelde hij onzin. Dat had ze misschien van hem. Al had hij wat vlak geklonken dit keer, alsof zijn eigen geouwehoer hem vermoeide.

In de week voor de audities werd ze steeds nerveuzer over zijn komst. Ze lag aan het infuus, kon nergens heen, wilde pertinent niet aan hem denken dus dacht de hele tijd aan hem. Uiteindelijk mailde ze haar vader met een gedicht, en met instructies: hij diende op tijd te komen en natuurlijk met niemand te praten over haar conditie.

Aan die laatste afspraak hield hij zich voorlopig. Hij snurkte. Het had bijna iets vertederends, dat hij zich zo liet gaan in een publieke ruimte. Zou hij zachter zijn geworden? Bij het grote weerzien vond ze hem verbazingwekkend welwillend en mild. Hij kwam dan wel te laat, hij rook dan wel naar zoete drank, maar hij streek haar overhemd, hij informeerde naar haar nachtrust. Zo attent was hij deze eeuw niet meer voor haar geweest.

Niet vergeten, waarschuwde ze zichzelf, dat dit nooit lang kan duren. Hij kan elk moment opstaan en vertrekken, dat weet je best. Om arme kindertjes te redden in een ver land. Waar alles veel erger is. ‘In Nederland mogen zelfs de zieken niet klagen,’ zei hij vroeger altijd. Laat hem snurken, laat hem smakken, laat hem blijven of juist gaan, hij is niet relevant, nooit geweest ook, en als je wint (en je zult winnen) is het ondanks Willem, zoals je altijd ondanks Willem toch gewonnen hebt. Kijk, kijk daar, richt je blik naar buiten – een wezen kwam uit de coulissen geschuifeld, een kopvoeter in een courgettegroen kostuum, hij droeg een zwarte tas, die hij plaatste naast de pianokruk. Hij bewoog naar de curve van de babyvleugel, opende de vleugelklep, verhief zich op zijn tenen, wierp een blik in het binnenste van het instrument. De technicus hielp hem de steun te schragen. Hij schuifelde terug naar zijn tas. Haalde er een stemsleutel uit. Schoof de kruk dichter naar het klavier. Werkte zich erop. Legde de sleutel in zijn schoot en begon energiek op het instrument in te beuken.

Hij was een ogenblik ingedommeld toen hij wakker schrok van een hels lawaai. Iemand hamerde op een klavier alsof het straf verdiende. Het duurde even voordat hij goed en wel was ontwaakt en besefte dat hij zo hardhandig uit zijn droom was gerukt door de dwergachtige op de pianokruk. Naast de kruk stond een leren dokterstas waaruit houten handvatten staken: had hij hier te maken met een soundcheckende cabaretier of met een baldadige pianostemmer?

Misschien hield de man ervan het instrument waaraan hij moest werken eerst eens flink te ontstemmen, zodat daarna aan zijn arbeid meer eer te behalen viel. Dat begreep Willem wel. Zelf had hij iets dergelijks geprobeerd in Luxemburg. Nooit had hij zich zo nutteloos gevoeld als tijdens zijn maanden als waarnemend ambassadeur in het Groothertogdom Luxemburg. Je kunt in je leven maar zo veel pruimentaart eten en moezelwijn drinken. Toen hij, misselijk van verveling, een Luxemburgse medewerkster mee uit slapen nam, hoopte hij op ten minste een klein, lokaal schandaal: hij kuste haar opzichtig boven langoustines in sterrenrestaurant Clairefontaine, koos een hotel waar vaak diplomaten verbleven. Het mocht niet baten. Men roddelde wat maar liet hen begaan. Willem was immers een man alleen, en Luxemburg was Moskou niet. De dame in kwestie verkeerde vervolgens in de veronderstelling dat ze hun affaire vrolijk konden voortzetten, ze had niet begrepen dat hij aan een doodnormale, onopvallende verhouding geen enkele behoefte had; kort daarvoor was hij vanwege een paar ongelukkige opmerkingen in de pers door Chávez Venezuela uit gezet – ‘Kan een systeem eigenlijk corrupt worden genoemd als corruptie het systeem is?’ – en hij leed nog altijd aan een adrenalinetekort. Hij wilde weerstand, ophef, heisa.

Geestig, vond hij al die verlangens, al die onrust, nu hij erop terugkeek, en wist wat hij destijds niet wist: dat hij zich in de luwte voor de storm had bevonden, dat een overplaatsing aanstaande was die hem zou doen snakken naar Luxemburgse gezapigheid. Of misschien was geestig ook eigenlijk het woord niet, behalve als je God was en genoot van al dat gespartel.

De man met dwerggroei, of hoe noemde je dat, een klein mens, sloeg inderdaad aan het stemmen, welhaast op de toetsen gezeten om de dingetjes tussen de snaren te kunnen steken die hij daartussen blijkbaar steken moest. Goed dat die man een taak had, dacht Willem. Elk mens had een taak nodig, en gelukkig wist hij sinds kort ook weer wat de zijne was, nu de koningin zijn hulp niet langer apprecieerde. Zijn taak was zijn dochter. Eindelijk was hij klaar om die serieus te vervullen.

Ze kwam overeind, zijn dochter. Ze krabde kort met haar blauwe nagels langs de randen van de pleister die de infuusnaald op zijn plek hield. Hij bestudeerde haar bewegingen. Gek, ze was precies dezelfde als altijd (die knieën bijvoorbeeld, in Lissabon passeerde hij weleens meisjes met dezelfde knobbelknieën, die hem niet altijd begrepen wanneer hij hen vol melancholisch verlangen nakeek), en toch was ze anders, iets ouder natuurlijk, uiterlijk al iets minder lentefris, maar vooral – nog los van de make-up – was het alsof ze zich een tweede huid had aangemeten, een onzichtbaar kostuum; hoe ze Lise begroette, haar vriendin en muzikaal begeleider, die een kop groter was dan zij; hoe ze hoofdschuddend het boordje van dier witkanten blouse in orde bracht – hoe ze dit allemaal deed als iemand die exact wist hoe Vela het zou doen.

Lise stak hem haar slanke vingers toe: ‘Hoe maakt u het, Excellentie.’

Ze rook zoet, naar suikerwerk.

‘Uitstekend,’ zei hij, ‘dank u, en uzelf?’

‘Super. Speelt u nog wel genoeg?’

‘Wat denkt u? Een oude vos verliest zijn streken niet. Uw moeder, Jeanne, is nog altijd in topvorm, hoop ik?’

Hij vond haar meteen weer aardig, Lise, hij dacht aan de laatste keer dat ze elkaar ontmoetten, op een koude avond in de interlude tussen Luxemburg en Lissabon. Het was bij Vela thuis geweest, als hij het zich goed herinnerde, ze wilde toen zo nodig zelfstandig wonen en verhuisde steeds naar andere kamers, omdat de eerste tochtig was en de tweede benauwd, en van de derde beviel haar uiteindelijk de vorm niet, hoe dan ook: dit was op een zolder waar hij sommige van haar spullen herkende – het blauwe hondje waarmee ze sliep toen ze voor het eerst in het ziekenhuis lag, een portret van haar moeder – maar hij wist eigenlijk niet meer precies of ze daar gewoon veel was of echt woonde, het kon dus ook de zolder van Lise zijn geweest, daar wilde hij vanaf wezen, daar had hij destijds misschien niet eens naar gevraagd. Wel naar de moeder van Lise, natuurlijk. Uit gewoonte. Als diplomaat leer je vragen naar de familie van anderen en onthoud je die namen de rest van je leven terwijl je de adressen van je eigen kinderen keer op keer vergeet.

Het mooiste aan Lise vond hij haar lippen. Ze waren breed en roze en plakten wanneer ze praatte in haar mondhoeken een beetje aan elkaar, waardoor ze altijd iets minzaams had, en iets traags, hoewel hij vermoedde dat ze zeer warm kon zijn en doortastend als dat haar beliefde. Ze droeg een blauwe strik in haar rode krullen en haar lichaam, haar ranke lichaam, was werkelijk – een Russische ballerina, een prinses uit Tolstoj, dat was Lise.

Met haar moeder ging alles uitstekend, zei ze, al kwam ze het huis niet veel meer uit sinds de dood van pap afgelopen februari.

Ach, dat was de treurnis die in haar ogen zweemde. Hij stond op en nam haar handen in de zijne. ‘Hij heeft niet al te veel geleden, hoop ik?’

‘Jawel, hoor,’ zei Vela, die zich even klein had gemaakt maar zich nu verhief op haar tenen, ‘anderhalf jaar chemo en kotsen, hardcore, maar hij had God en hij had ons, hè, Lies?’

‘Vela heeft ons enorm gesteund,’ zei Lise. ‘Ze is er bijna de hele tijd bij geweest. Pap werd altijd blij van haar. “Zij is de enige die niet doet alsof ik al dood ben,” zei hij dan, “Vela zegt de dingen gewoon zoals ze zijn.”’

‘Jaja,’ zei Vela, ‘zo is dat. Nu bijvoorbeeld zeg ik: wij gaan even naar achteren, Lies, eerst wil ik je even likken en daarna nemen we dat lied nog eens door over je-weet-wel. Ik heb twee zinnen veranderd.’

Lise zei: ‘Tuurlijk, darling,’ en ze lachte weer, met die lippen, maar, en dat beviel hem, ze lachte niet geheel zonder gêne.

Hij geloofde er niets van. Het verlangen dat zijn dochter uitsprak was wellicht oprecht – nooit werd een Bosch van Vossestein geboren zonder goede smaak – maar hij geloofde er niets van dat de delicate Lise Romein iets dergelijks met zich liet doen. Niet door zijn dochter, althans. Vela hield ervan de dingen te zeggen zoals ze waren, daar had de vader van Lise gelijk in, maar ze hield er ook van de dingen te zeggen zoals ze in het geheel niet waren, als ze daar toevallig meer zin in had.

‘Dag, papáh,’ zei ze, en ze dreef haar begeleider voor zich uit, in de richting van de kleedkamers. Willem vond het prettig te merken dat ze haar vermoeidheid had overwonnen. Het speelse was terug. Dan was Vela inderdaad een mens van wie je vaak blij werd, ook dat had de vader op zijn sterfbed goed gezien. Maar het was vreemd dat ze hem destijds helemaal niets had verteld over dat verdrietige gebeuren. Of had hij de informatie over die arme meneer Romein – gelukkig ouder dan hij, minstens vijf, tien jaar, als hij zich niet vergiste – geclassificeerd als irrelevant en zodoende niet opgeslagen?

Heel goed denkbaar. Hij klapte zijn stoel naar beneden en nam plaats. Mogelijk had hij haar aan dat ziekbed weinig gesteund. Daar hoefde hij zich dan nog niet meteen lullig over te voelen, want zoals Socrates al zei: een opvoeding was voltooid wanneer je een volwassene had gevormd die onzelfzuchtig wist lief te hebben. En dat had hij dus maar mooi gedaan. (Of was het Gandhi? Martin Luther King? Hij had een soortgelijke zin ooit in een toespraak gebruikt, het stond hem vaag bij hem toen te hebben toegeschreven aan Socrates. Misschien had hij hem zelf wel bedacht, hij schreef wel vaker zelfverzonnen zinnen toe aan oude Grieken om het publiek het gevoel te geven dat het iets van hem leerde.)

Zijn Vela had, ondanks haar eigen bekommernissen, een stervende man blijdschap gebracht – dan kon men toch niet anders dan concluderen dat haar opvoeding was geslaagd? Van hem werd dat vroeger overigens ook gezegd. Dat hij blijdschap bracht waar hij ook ging. In zijn aanwezigheid voelden mensen zich net iets mooier, intelligenter, levendiger dan wanneer ze bijvoorbeeld met hun collega’s verkeerden, of met hun partner thuis. Iedereen was graag bij hem in de buurt, van medewerker tot wereldleider. Zelfs de chauffeurs, de bodes, de bedienden.

De pianostemmer rommelde wat rond in het middelste octaaf en dook weer met zijn stemsleutel de vleugel in. Willem wilde wedden dat als hij twee jaar geleden een praatje met dat mannetje had gemaakt, hij hem onder zijn ogen zo tien centimeter had zien groeien. Hij zou een technische vraag hebben gesteld, dat werkte bij ambachtsmannen altijd het best: ‘Ik heb wel eens gehoord dat een vleugel nimmer helemaal zuiver is gestemd, maar ik heb nooit goed begrepen hoe dat komt. U kunt me dat vast uitleggen.’ De arme vent zou dan van wal steken over de welgetemperde en gelijkzwevende stemming en reine kwinten en wat dies meer zij, en Willem zou niet zozeer naar de uiteenzetting luisteren als wel al zijn naastenliefde samenballen in de blik waarmee hij hem uitnodigde meer te vertellen, en de herinnering aan hun ontmoeting zou maanden later zo nu en dan nog opgloeien in ’s mans hart.

Zo was dat vroeger gegaan. Vandaag durfde hij hem niet eens te groeten. Hij zou vast de verkeerde toon aanslaan. Ergens onderweg had hij zijn vermogen vrolijkheid te brengen verloren.

Vlak voor zijn definitieve vertrek uit Portugal bezocht hij een dorpje in de bergen, in een streek waar de tijd had stilgestaan. Hij liep er rond met wat Nederlanders die deden in zonnepanelen. Uiteindelijk deed hij een klein fabriekje aan, erg proper, zonnig, opgeruimd, men vervaardigde er keramiek. Alles ging er nog met de hand, handen veelal van gespierde, gebruinde mannen even voorbij middelbaar, en die kerels zagen er topfit uit, gezonder dan de buikige zakenmannen die hem vergezelden. Eén ding echter verraadde hun achterstand op de Noord-Europeanen: ze misten vrijwel allemaal meerdere tanden, sommigen waren zelfs geheel tandeloos. Nu had hij deze observatie, juist deze observatie, normaal gesproken gelaten voor wat zij was, om gauw de arbeiders te vragen naar hun materialen, naar de herkomst van de patronen die zij aanbrachten: welk verhaal zat er achter al die kleurenpracht? Maar die middag vroeg hij aan een man achter een tafel die iets deed met een roller en klei: ‘Is er hier nou helemaal geen tandarts in de buurt?’ De aanwezige tolk vertaalde de zin voordat hij hem kon terugnemen.

De arbeider rolde de klei uit. Hield zijn ogen op zijn werk gericht. Willem keek toe, besloot dat alles wat hij zei het erger zou maken. Hij mompelde een woord van dank en liep weg. Het treurigste vond hij, op de terugweg, naast een wonderschone kniehoge vaas op de achterbank van een Landrover, dat die man hem niet één keer had aangekeken. Ook de andere arbeiders vermeden zijn blik, zelfs al vóórdat hij die achterlijke vraag stelde. Hij was het dus onherroepelijk kwijt, zijn charme, zijn je-ne-sais-quoi, zijn magie. Zijn aanwezigheid was altijd voldoende geweest om de hoofden te doen draaien, een glimlach uit te lokken. Op die woensdagmiddag in de bergen beantwoordden de dorpelingen zijn vragen, die verder uiterst beleefd en vriendelijk waren, slechts met dof gemompel.

De pianostemmer zette een walsje in. Chopin, de Grande Valse Brillante. Hij bewoog koddig met zijn bovenlichaam op de maat heen en weer, tevreden met zijn werk, naar Willem aannam, en terwijl hij vroeger toch zeker had moeten grinniken wanneer hij onverwachts was geconfronteerd met een dwerg die dat tekenfilmmuziekje speelde, hoorde hij nu slechts de mineur in het stuk, en klonk het niet, zoals hij het eerder altijd had begrepen, als de muzikale uitbeelding van een schitterend bal, maar als de muzikale uitbeelding van iemand die zich jaren nadien een schitterend bal herinnert.

Hij wilde opstaan en de zaal verlaten, Lise vinden en zijn dochter, zien of ze nog ergens hulp bij nodig hadden. Maar voordat hij overeind kon komen verscheen voor hem een vrouw. Ze hield een clipboard tegen haar boezem gedrukt.

‘Ach, wat leuk!’ riep ze. ‘U bent een van de kandidaten van vanavond? U bent vroeg!’

Hij wist niet wat het was met dat theater daar in het noordelijke niets, maar steeds ontging hem de exacte betekenis der dingen: ach, wat leuk? Ze sprak op een toon die men doorgaans voor kleuters bewaart, en op een volume dat in het geheel niet werd gerechtvaardigd door het thans tamelijk ingetogen spel van de dwerg.

Ze reikte hem haar hand, riep haar naam, ‘Christa!’, en herhaalde dat het leuk was. ‘Wat leuk!’ Daarbij boog ze zich net iets te ver voorover: niet, zo voelde hij, om haar toch al overdreven borstpartij te tonen maar in een poging met hem op gelijke hoogte te komen, en ineens begreep hij wat er leuk was; het was leuk, vond ze, dat een van de kandidaten van vanavond een oude grijze man was, een bejaarde. Ze bezag hem zoals hij zojuist de korte man achter de piano had bezien: als een koddige verschijning.

‘Willem,’ zei hij. ‘Enchanté. Wat leuk. Ik ben inderdaad gekomen om auditie te doen. Maar je moest je aanmelden via internet en alles, en nu weet ik dus niet helemaal zeker of dat is gelukt. Wil jij eens even kijken, Christa, of ik voor vanavond wel netjes op de lijst sta?’

Uit een plooi in haar jurk haalde ze een telefoon, waarmee ze licht wierp op haar plankje. Het podium baadde momenteel in blauw. Vooravondblauw. In de weerschijn van het schijnsel van haar scherm op het papier kon hij haar donkere ogen langs de namen zien gaan: geen Willem.

‘Helaas,’ riep ze, ‘daar is inderdaad iets niet helemaal goed gegaan! Maar dat geeft niks, hoor! Dan zetten we uw naam er gewoon nog even bij! Uw naam was… Willem, en dan…?’

De pianostemmer besloot zijn niet onverdienstelijke, ingekorte versie van de wals met een aarzeling, alsof hij zich het einde niet meer herinnerde, een weifeling die hij overwon met vijf donderslagen: bam-bada-bam-boem! Willem vond het buitengewoon lelijk, hij applaudisseerde. Een knappe vlucht vooruit wist hij immer te waarderen.

‘Willem van Vossestein,’ zei hij, wetende dat Vela zich altijd beperkte tot Bosch.