ZO VER HET OOG REIKT

Bettina Baltschev

Zo ver

het oog

reikt

Uit het Duits vertaald
door Mark Wildschut

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontvang voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Deze uitgave werd mede mogelijk gemaakt door ondersteuning van het Goethe-Institut

Oorspronkelijke titel Am Rande der Glückseligkeit. Über den Strand

© 2021 Bettina Baltschev

© 2023 Nederlandse vertaling Mark Wildschut /

Uitgeverij Nieuw Amsterdam

De gedichten zijn vertaald door Ard Posthuma, behalve

de gedichten op p. 229-230 en p. 233 (vertaling Hero Hokwerda)

en de gedichten op p. 241-242 en p. 245-246 (vertaling Marthe Nelissen)

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Gert Tabak/Getty Images

Foto auteur © Gert Mothes

NUR 320

ISBN 978 90 468 3131 1

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met
ISBN 978 90 468 3130 4

Si on ouvrait des gens, on trouverait des paysages.

Si on m’ouvrait moi, on trouverait des plages.¹

AGNÈS VARDA

I must down to the seas again, for the call of the running tide

Is a wild call and a clear call that may not be denied;

And all I ask is a windy day with the white clouds flying,

And the flung spray and the blown spume, and the sea-gulls crying.²

JOHN MASEFIELD

Inhoud

Proloog

1 Scheveningen

2 Brighton

3 Oostende

4 Utah Beach

5 Hiddensee

6 Ischia

7 Benidorm

8 Lesbos

Epiloog

Noten

Dankwoord

Illustratieverantwoording

Proloog

‘Zo ver het oog reikt’. Die uitdrukking moet hier verzonnen zijn. Geen hindernis belemmert mijn blik, geen huis, geen hut en geen boot, geen strandstoel, geen bord en geen paal. Dat ondanks dit uitzicht maar een paar mensen de Balg aan de oostpunt van Schiermonnikoog weten te vinden, komt doordat het een eind weg is vanaf het enige dorp. Weliswaar hobbelt driemaal daags een tractor er over het brede strand van het Waddeneiland naartoe, die een vierkante bak met een stuk of twintig mensen achter zich aan trekt, maar die blijven maar een half uur, dan fluit de bestuurder voor de terugtocht. Ik ben te voet gekomen, en hoe verder ik liep, des te rustiger werd mijn adem, hoewel de zeewind me flink in het gezicht blies en de zoute zeelucht tot diep in mijn longen doordrong. Al snel was er behalve wind en golfslag niets meer te horen, het leek wel alsof zelfs de meeuwen het hadden opgegeven. Een strandloper was mijn laatste metgezel.

Hij liet me alleen, lang voordat ik struikelde over de zwartwitte gymschoen die half begraven lag onder het zand, het leer bedekt met een roze glimmend algenvlies.

De soldaten moeten hem over het hoofd hebben gezien. Compagniegewijs waren ze aangerukt om het strand schoon te maken, dat wel een vuilnisbelt leek nadat tussen een orkaandepressie boven de Finse Golf en een hogedrukgebied boven Groot-Brittannië een zware storm had gewoed. De Noordzee was zo tekeergegaan dat huizenhoge golven hardnekkig tegen de ijzeren kolos hadden gebeukt en hij al snel slagzij begon te maken. Eerst een beetje, toen sterker, tot de eerste containers over de reling van het schip schoven, dat de reder drie jaar en vijf maanden eerder naar zijn vierjarige kleindochter Zoe had vernoemd. (Na de doop van het schip in de haven van Hamburg was ze met een knuffel in haar hand vrolijk langs de kade gerend.) Toen de containers uiteindelijk openbraken en hun vracht prijsgaven aan de zee, werd de inhoud op het ritme van de getijden op de stranden van de Waddeneilanden gespoeld. Het is maar een gymschoen, denk ik en ben toch geïrriteerd, omdat ik op deze plek niet op sporen van beschaving had gerekend en, erger nog, omdat de schoen me eraan herinnert dat ook dit strand zijn onschuld allang heeft verloren.

Nu zit ik gehurkt op het natte zand, vlak aan de rand van het water, waarvan het melkachtig blauw in de verte versmelt met de hemel, en zou willen dat ik ’s werelds loop een halt kon toeroepen, dat ik alle opgelopen averij, die van de MSC Zoe evengoed als die van mijzelf, een moment kon vergeten. Daarvoor ga je toch naar het strand, nietwaar? Om uit te waaien, zoals Nederlanders dat noemen, om te voelen hoe de zeewind in je gezicht blaast, om de kater van de vorige avond en daarmee alle zwaarmoedige gedachten en slechte stemmingen te verdrijven aan zee. En als je geluk hebt, komen je met dezelfde wind frisse ideeën, optimisme en godsvertrouwen aanwaaien. Mij lukt het op deze plek tenminste de stranden van mijn leven de revue te laten passeren. Vaag tekenen ze zich tegen de horizon van mijn herinneringen af: Binz, Zandvoort, Varengeville-sur-Mer, Cadiz, Sperlonga, Heraklion… Mijn Europa bestaat niet in de laatste plaats uit stranden.

Waarbij ik al snel merk dat de herinnering een loopje met me neemt en geen verschil maakt tussen werkelijk bestaande en fictieve stranden. Sterker nog, sommige denkbeeldige staan me zelfs scherper voor de geest, misschien omdat ik ze kan bezoeken zonder van mijn plek te hoeven komen, een greep in de boekenkast volstaat. Zo komen er meteen twee totaal verschillende strandscènes in me op. De ene speelt zich af aan de Côte d’Azur, waar de zeventienjarige Cécile met haar vader en diens jonge geliefde Elsa de zomer doorbrengt en daarbij geen enkele gedachte verspilt aan de ernst van het leven. Heerlijk! Toen ik Bonjour Tristesse van Françoise Sagan voor het eerst las, was ik bijna even oud als Cécile en was de Middellandse Zee voor mij onbereikbaar, en als ik geen plannen maakte om het land voor altijd te verlaten zou dat ook zo blijven. Maar daarvoor was ik nog te jong, in de jaren tachtig in de DDR. Des te hartstochtelijker droomde ik van Zuid-Frankrijk, zoog elke regel van deze kleine frivole roman in me op, terwijl het in de nieuwbouwwijk in Erfurt waar ik woonde niet minder zomers warm was dan aan de Côte d’Azur. Ook de hemel boven de Moskauer Straße was niet minder blauw, maar wat ontbrak was de zee, de wind, het zand, de geur van pijnbomen, er ontbrak zo veel wat de zoete zomer van Cécile uitmaakte: ‘’s Morgens vroeg dook ik al het water in, dat fris en glashelder was en waarin ik me met wilde bewegingen uitputte om alle smetten, al het stof van Parijs van me af te spoelen. Ik ging op het zand liggen, nam er een handvol van, liet het in een lichtgeel straaltje tussen mijn vingers weglopen en bedacht dat het wegstroomde als de tijd, dat dat een simpele gedachte was en dat simpele gedachten prettig waren. Het was zomer.’¹ En zomer is het ook op het strand van Travemünde, dat destijds geografisch wel een stuk dichterbij lag, maar voor mij even onbereikbaar was, zodat er niets anders opzat dan met De Buddenbrooks van Thomas Mann op reis te gaan en samen met Morten Schwarzkopf, de zoon van de loodscommandant, en Tony, de dochter van de consul, heerlijke uren door te brengen op het Oostzeestrand. Net als Cécile kan ook Tony op deze plek haar geluk niet op: ‘Het is merkwaardig dat je je aan zee niet kunt vervelen, Morten. Gaat u maar eens op een andere plaats drie of vier uur lang op uw rug liggen zonder iets te doen, zonder in ook maar één gedachte verzonken te zijn…’² Dat Morten, haar eerste en vermoedelijk enige ware liefde, vanwege standsverschillen niet haar echtgenoot mag worden en zij in plaats daarvan met twee winderige kooplieden zal trouwen, daarvan heeft de arme Tony op dat moment nog geen flauw benul.

Ik geef toe dat ik toen ik zo oud was als Cécile en Tony wat amoureuze verwikkelingen betreft nog lang niet wist wat voor variant – de tragisch-serieuze dan wel de opgewekt-speelse – ik zou verkiezen. Maar dit wist ik wel: ik wilde per se naar zee, net als zij, ik wilde simpele of helemaal geen gedachten najagen en – natuurlijk – de liefde vinden. Hoe prozaïsch zijn daarentegen de herinneringen aan mijn eerste daadwerkelijke stranden, geen liefde wijd en zijd, in plaats daarvan wind en een stapelbed. Tijdens de familievakanties op Usedom in een groot huis met witte vloertegels waaide het strand de kamer binnen en ging in onze kleren zitten. Het was geen pretje om tegen de storm in het pad omlaag naar zee te lopen. In het vakantiekamp op Rügen was het uitje naar het strand een heksentoer, die begon met de hopeloze poging honderden kinderen in de rij en in het gelid te zetten. Niettemin bereikten we vroeg of laat de zee en sprongen er in getelde groepen in, terwijl de begeleiders baden dat we voltallig en levend thuiskwamen. Toch duurde het na die zomer niet lang meer voor de stranden van Cécile en Tony voor me openlagen, al zou ik die merkwaardig genoeg nooit bezoeken, misschien om de teleurstelling te ontlopen als blijkt dat de werkelijkheid het weer eens aflegt tegen de fictie. In plaats daarvan trok ik naar het land dat zichzelf aan het strand moet hebben uitgevonden, zo veel land hebben de Nederlanders aan de zee ontrukt. Ik struinde over de stranden tussen Domburg en Texel en werd verslaafd aan de grote vage verte die ik – alleen zo kan ik het voor mezelf verklaren – de eerste jaren van mijn leven kennelijk had gemist. Waarom keer ik daar anders tot op de dag van vandaag altijd weer naar terug, in elk jaargetijde, bij weer en wind, en nog vaker sinds ik op het strand van Bergen aan Zee inderdaad de liefde ben tegengekomen (opgewekt-speels)?

Dit keer dus het strand van Schiermonnikoog, een van de grootste op het continent, dat bovendien nog steeds aangroeit, omdat de zandbanken die voor het eiland liggen zich langzaam maar gestaag verplaatsen richting land. Ik ben inmiddels niet meer alleen op de Balg, de tractor uit het dorp is gearriveerd, mensen in bontgekleurde jacks en met zware schoenen aan stappen uit de vierkante bak. Ze zwermen uit in alle richtingen, fotograferen het landschap en zichzelf erin, terwijl de bestuurder een sigaret rookt. Het is hem aan te zien dat hij zich afvraagt wat hier eigenlijk te zien valt behalve water, zand en één groot niets. En daar heeft hij ongetwijfeld gelijk in, zo’n strand heeft op zichzelf genomen bar weinig te bieden. Niets is saaier dan een eindeloze vlakte grijs, wit of geel sediment waarop kleurloze golven breken, eentonig en onafgebroken. Maar niets is inderdaad ook verleidelijker, niets biedt meer ruimte voor visioenen en verlangens dan juist deze plek, dit fluïde grensgebied tussen de elementen, waarin we zien wat we willen zien. Een strand vormt voor ons een mozaïek van herinneringen, ervaringen en verwachtingen. We zien, om met Michel Foucault te spreken, een ‘andere ruimte’, een gerealiseerde utopie, en onze verbazing over de grote lege Balg is ook zo groot omdat we een soort oerstrand ervaren. Hier ontbreekt alles wat elders de norm is geworden, alle tekens van culturele toe-eigening, alle overblijfselen van geschiedenis waaronder de stranden onmiskenbaar zijn bedolven en waardoor het schouwplaatsen zijn geworden van de moderne beschaving.

De tractorbestuurder heeft zijn sigaret opgerookt en roept zijn mensen bij elkaar, een paar willen blijven en later te voet terug naar het dorp. Of ze daar goed over hebben nagedacht, vraagt hij, maar dat hebben ze. Ook ik aanvaard de terugweg, ben voldoende uitgewaaid om een plan te maken. Van Schiermonnikoog, dit ‘eiland van de grijze monniken’, zal ik naar stranden reizen die, meer dan andere, historische plaatsen zijn geworden. Ik wil begrijpen hoe de mens het heeft klaargespeeld de kale landschappen aan de randen van Europa te veroveren en sporen achter te laten in het zand die ook de sterkste orkaan niet uitwist.

1

Scheveningen

‘Maar het was anders een nijdig stormpje’

Een jongetje in een lichtblauwe zwembroek zit op het strand. Verstrooid grijpt hij in het zand en laat het door zijn vingers glijden, waar het boven op het spits toelopende heuveltje voor hem valt. Het is een nietig gebaar, dat je bij mensen op het strand telkens weer ziet, een uitdrukking van weldadige loomheid, als handen niets anders te doen hebben dan zich tot zandlopers te vormen. Het zand in Scheveningen is daar bijzonder geschikt voor, het is fijn en licht van kleur, in droge toestand vormt het een witgrijs, licht heuvelig oppervlak, dat glinstert in de zon en waar je diep in wegzakt. Wordt het nat, door vloed of regen, dan is het zand bruin, zwaar en langs het water door getijgeulen van verschillende lengte doorsneden, waar de zee ritmisch, met elke golf opnieuw naar binnen stroomt. Waar de kleine jongen zit is het zand droog, hij kijkt niet naar zijn handen, maar nu eens naar de zee, dan weer om zich heen en is heel stil, helemaal in zichzelf gekeerd. Niemand stoort hem, niemand roept hem. Ergens tussen de bonte badgasten die op enige afstand van hem onder hun zonneschermen zitten, moeten zijn ouders zijn. Af en toe slaan ze hun ogen op om te kijken of de jongen er nog is. Maar geen zorgen, dat is hij.

Zoals overal aan de Hollandse kust ligt het strand van Scheveningen breed en vlak tegen de promenade, ook bij vloed blijft er genoeg ruimte over voor alle mogelijke bezoekers, zowel voor hen die langs de waterlijn willen wandelen als voor hen die komen omdat ze juist niet meer willen wandelen. Jongelui zitten op handdoeken, ouderen op meegebrachte klapstoeltjes, hele gezinnen of mensen in hun eentje of met zijn tweeën, altijd naar de Noordzee toegekeerd, die in grijsgroene golven vreedzaam tegen de oever klotst. Helemaal vooraan graaft een groepje kleuters uiterst geconcentreerd een halfrond kanaal, allemaal dragen ze lichtgevende vestjes en mutsen opdat geen kind zoekraakt. De meeste mensen zijn niet ver van het Kurhaus en van de Pier gaan zitten, die twee verdiepingen telt, zich presenteert als food court en waarop aan het uiteinde een reuzenrad draait. Ook de strandtenten zijn hier niet ver. Ze wedijveren om de titel van bekendste Beachclub, met exotische namen, veel hout, metaal en zachte kussens met naden waarin het zand zich verzamelt. De bonte drankjes die hier worden geserveerd fonkelen in de zon, het ruikt naar wiet, barbecue en patat. Maar dat lijkt de kleine jongen allemaal niet te interesseren, zijn zandheuveltje groeit gestaag, en ik zou maar wat graag willen weten waar hij op dit moment aan denkt. Hij stelt zich vast geen grote vragen, die hem uit zijn zelfvergetelheid konden halen. Zal ik me deze dag aan het strand later herinneren? Waarom zit ik hier zo zorgeloos aan het strand? Wat is eigenlijk een strand?

Alleen het antwoord op deze laatste vraag is al eenvoudig en gecompliceerd tegelijk. Eenvoudig als je hem aan een geoloog stelt, die nuchter zal uitleggen dat een strand niet meer is dan een vlak terrein tussen het vasteland en de zee (om meteen daarna aan een gedetailleerde voordracht te beginnen, die meerdere boeken in beslag neemt). Het wordt al gecompliceerder als men de vraag voorlegt aan een antropoloog, want zoals overal vormt ook op het strand de mens het probleem. Omdat hij er nu eenmaal niet alleen fysiek overheen wandelt of zich met handdoek en zonnescherm in het zand posteert, maar omdat hij zijn psychische en emotionele gesteldheid, zijn complexe en egocentrische ideeën over de wereld meebrengt. Daarmee wordt het strand, zoals de Franse cultuursocioloog Jean-Didier Urbain schrijft, een geprivilegieerde plek ‘waar de samenleving zich laat zien, met haar riten en symbolen, haar feestelijke gebruiken en conventies, haar verlangens en normen, haar regels en overtredingen van de regels, haar strategieën van co-existentie en codes van wie waar gaat zitten, met haar organisatielogica en ten slotte met haar hele gevoelsspectrum’.¹

Ik laat me zuidwaarts waaien, naar het vissersdorp dat Scheveningen lang was. In gedachten kauw ik op het woord: strand, strand, strand, strand. Je hoeft het maar vaak genoeg uit te spreken of het krijgt een merkwaardig vreemde klank en je begint je af te vragen wat dat eigenlijk voor een woord is, waarbij je al aan het begin struikelt over drie medeklinkers en dat, als je eerlijk bent, niet tot de mooiste woorden behoort. Het is in elk geval geen toeval dat het in bijna alle Germaanse talen hetzelfde wordt geschreven, maar overal een beetje anders wordt uitgesproken. Want terwijl de Duitsers sj-trand zeggen, spreken bijvoorbeeld Nederlanders en Zweden het precies uit zoals het er staat: s-trand, terwijl men in IJsland naar het s-trönd gaat. En eenmaal in gedachten in het Hoge Noorden aangekomen, heeft men het wat de herkomst van het woord betreft al helemaal bij het rechte eind, want matrozen brengen het in de dertiende eeuw mee van hun reizen naar Scandinavië. Hier bij ons spreekt men in die tijd eerder van waterkant of oever, maar het woord strand doet al snel de ronde en duikt korte tijd later ook in geschreven teksten op. In de Pruisische landskroniek van Nikolaus von Jeroschin heet het in het begin van de veertiende eeuw in fraai Oostmiddelduits: ‘bi einem wazzirvlize na / daz ist genant di Treidera, / uf des meris strande’ (‘bij een rivier genaamd de Treidera, op het zeestrand’). De Romaanse en Slavische talen leiden hun benamingen voor het strand daarentegen af van plaga, het Latijnse woord voor vlakte of streek, dat in het Frans plage, in het Spaans playa, in het Italiaans spiaggia en in het Russisch pljasch is geworden. En dan is er nog het Engelse beach, dat zich allang in alle talen van de wereld heeft genesteld. Beach duidt oorspronkelijk niet zozeer op de vaste oever als wel op de nattigheid daarvóór, want het kan tot het Oudengelse bece herleid worden, dat ‘stroompje’ betekent en verwant is met het Duitse Bach of het Nederlandse beek. Weliswaar bestaat in het Engels ook het woord strand, maar dat wordt alleen in Ierland gebruikt voor de zandstrook langs de zee. Engelsen denken bij Strand vermoedelijk eerst aan een straat in Londen, die in de Middeleeuwen de City of London verbond met de City of Westminster en langs de oever van de nog niet ingedijkte Theems liep. Ook dit ‘Strand’ heeft zijn plek in de literatuurgeschiedenis, omdat hier in de negentiende eeuw tientallen boekhandelaars en uitgevers te vinden waren, die de kopstukken van de literaire wereld aantrokken, onder wie George Eliot, die hier woonde, en Virginia Woolf, die hier kwam flaneren. En als Benjamin Bass, een immigrant uit Litouwen, in 1927 in de East Village in New York een boekhandel opent, noemt hij die naar die legendarische straat in Londen: Strand Bookstore. Een boekhandel die met de langste boekenrekken van de stad inmiddels zelf een legende is geworden.

Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan, een kleine zesduizend kilometer ten noordoosten van New York, worden, hoe zuidelijker ik kom, de huizen langs de boulevard van Scheveningen allengs kleiner, hoekige betonbouw maakt plaats voor eind negentiende-eeuwse zeevilla’s, en eensklaps duikt het oude Scheveningen op. Onderweg op de promenade, die hier gewoon ‘Strandweg’ heet, herinneren om de paar honderd meter grote borden met historische foto’s eraan hoe het vissersdorp is uitgegroeid tot een badplaats. Feest aan zee. 200 jaar badplaats Scheveningen Den Haag staat daarop, maar de borden zijn niet meer helemaal nieuw. Men is begonnen met tellen na 1818, toen hier het eerste badhuis werd geopend, precies op de plek waar tegenwoordig het Kurhaus staat, een rood-wit paleis, de laatste getuige van een mondain verleden. Men viert de geschiedenis van de badplaats, maar de geschiedenis van het strand, dat wil zeggen die waarin de mens opduikt in het landschap, is net als overal veel ouder. Daar zijn allereerst de vissers uit het dorp, voor wie de zandstrook aan zee de plek is waar zij hun dagelijks werk doen. Net als hun voorvaderen halen ze uit de Noordzee wat je maar kunt opeten, en omdat er geen haven is, zijn het hoofdzakelijk boomschuiten, voor deze streek typische zeilboten met een bijzonder platte bodem, die de vissers als ze terug zijn van zee op het strand trekken, om meteen ter plekke hun vangst te verkopen. Maar er komen ook avonturiers op dit strand, die het niet zozeer opzoeken voor de zee als wel vanwege de weidse lege vlakte en de wind. Zo beleeft Scheveningen al meer dan tweehonderd jaar voor de bouw van het eerste badhuis een soort voorspel op het strand en wordt het de coulisse van een opzienbarend spektakel, dat de aanwezige toeschouwers een indruk geeft van wat de toekomst zou brengen.

De eerste tocht van de zeilwagen van Simon Stevin in 1602.

In 1602 laten een dertigtal mannen zich op een zeilwagen met een voor begin zeventiende eeuw hels aandoende snelheid van veertig kilometer per uur over het strand blazen, om twee uur later Petten te bereiken, een dorp dat rond negentig kilometer ten noorden van Scheveningen ligt. Deze zeilwagen werd gebouwd door de Vlaming Simon Stevin, natuurwetenschapper, ingenieur en uitvinder in één persoon. Dat hij zijn avant-gardistische vaartuig juist in Scheveningen mag uitproberen, heeft hij te danken aan zijn vriend, de stadhouder prins Maurits van Nassau, later beter bekend als Maurits van Oranje. Die heeft genoeg vertrouwen in Simon Stevin om bij de maidentrip zelf in de zeilwagen plaats te nemen, vergezeld van een paar onverschrokken Europese diplomaten en de filosoof en volkenrechtsgeleerde Hugo de Groot. Die is op dat moment weliswaar pas negentien jaar oud, maar heeft al naam gemaakt als wonderkind, dat op elfjarige leeftijd aan de universiteit van Leiden studeert en niet veel later al elegante gedichten schrijft in het Latijn. Dus men moet zich voorstellen hoe een nooit eerder gezien gevaarte vol edelen langs netten knopende vissers en hun klanten over het Hollandse strand raast. Er zullen wel de nodige kruisjes zijn geslagen en schietgebedjes gedaan. God zij met ons! Maar tegen alle verwachtingen in komen de zeilers inderdaad heelhuids in Petten aan. De zeiltocht over land wordt een triomf, het nieuws verspreidt zich tot ver buiten de landsgrenzen en blijft – misschien ook omdat het een keer goed nieuws is – lang in het collectieve geheugen hangen. Zelfs in 1760 laat Laurence Sterne in zijn Tristram Shandy oom Toby het gesprek op Simon Stevin brengen en een discussie beginnen of het niet handig zou zijn ook in Engeland zulke wagens te bouwen, ‘want met de wind mee – zou het niet alleen onnoemelijk praktisch zijn, wanneer je met spoed wordt ontboden, waar het zwakke geslacht een handje van heeft – maar ook goed voor het huishoudboekje, liever de wind uit te baten, die niets kost en niets eet, dan paarden die (de Duivel mag ze halen) bar veel kosten en bar veel eten’.² Maar het voorstel van oom Toby valt niet in goede aarde, Tristrams vader spreekt zijn broer fel tegen, tenslotte waren het toch juist ‘consumptie’ en niet uitsluitend ‘fabricage’ die de handel moesten aanzwengelen. Het plan paarden te vervangen door zeilwagens was, zo luidt zijn eindoordeel, geen knip voor de neus waard. In Holland daarentegen is men trots op de uitvinding. Willem Issaacz. van Swanenburgh legt haar vast op een prachtige kopergravure, die hij met een lang gedicht van de jonge Hugo de Groot omlijst: aen den doorluchtichste Vorst Maurits van Nassauwen. En Hugo de Groot laat het niet bij een gedicht, maar pakt het thema telkens opnieuw op, in talloze verzen, waarvan de kwintessens in vier regels luidt dat hij zou wensen ooit op zo’n wagen rond de aarde te worden gedragen:

Door de winden voortgedragen

Langs de golven, op den grond,

Geef my enkel zulk een wagen,

En ik vaer den aerdbol rond.

De imposante rit van Stevins zeilwagen is zo succesvol, dat de wagen de volgende tweehonderd jaar telkens opnieuw wordt ingezet. Terwijl ik de archiefbeelden van het Rijksmuseum in Amsterdam bestudeer, vraag ik me af tot hoever de fantasie van Simon Stevin gereikt zal hebben. Had hij zich in zijn tijd kunnen voorstellen hoe vierhonderd jaar na zijn avontuur duizenden strandzeilers over het Hollandse zand jagen, met snelheden waarbij het zelfs de onverschrokken ingenieur zou duizelen?

Stevins jongste passagier laat zich intussen niet alleen door technische wonderen inspireren, maar ook door de wonderen van de natuur. Zo maakt Hugo de Groot in een van zijn zeilwagengedichten melding van een walvis die op zekere dag op het strand van Katwijk aanspoelt en daar ‘lagh so groot schier als het strandt’. Al eerder, in 1598, had Hugo de Groot een gestrande potvis gezien en daarbij opgemerkt dat dit voor het gewone volk wel een teken moest zijn voor naderend onheil. In hoeverre dat zijn eigen interpretatie is, waarmee hij zich vooral tegen zijn tijdgenoten probeert af te zetten, kunnen we in het midden laten, maar natuurlijk heeft de aanblik van zo’n reusachtig dier zijn uitwerking niet gemist. Op een kopergravure van Jacob Matham lijkt de nieuwsgierigheid van de mensen het echter ruimschoots te winnen van de vrees. Mannen met hoeden op en meetlinten in de hand beklimmen de walvis, een van hen onderzoekt de reusachtige tanden, toeschouwers verdringen zich rond het dier, onder wie veel vrouwen en kinderen, er heerst een ware feeststemming. Tenslotte kan een walvis voor de gelovige alleen gevaarlijk worden als hij levend en wel in staat is de mens te verslinden, zoals Jonas, die zijn ontrouw tegen God met drie bange dagen in de buik van een ‘grote vis’ moet bekopen.

Wat Hugo de Groot betreft is het een treurige speling van het lot dat uitgerekend de man die zich op de zeilwagen van Simon Stevin waagt, die gedichten maakt over walvissen en die in zijn veel belangrijkere geschriften over het volkenrecht onder andere zijn gedachten laat gaan over de vraag aan wie na een schipbreuk aan het strand gespoelde vracht toebehoort, sterft aan de gevolgen van zo’n ongeluk. In augustus 1645 komt zijn schip op weg van Zweden naar Frankrijk in een zware storm terecht en strandt voor de kust van Pommeren. Hoewel bemanning en passagiers gered kunnen worden, loopt de al door ziekte verzwakte Hugo de Groot daarbij zo’n shock op, dat hij zijn reis weliswaar voortzet, maar op 28 augustus 1645 in Rostock aan hartfalen overlijdt. Daardoor mist hij ook de gelegenheid het strand waar hij overheen is gereden en waar hij heeft gewandeld op de doeken van zijn landgenoten te bewonderen.

Want slechts een paar jaar na de dood van Hugo de Groot ontdekken de Hollandse schilders van de Gouden Eeuw het strand als dankbaar motief. Zij stellen hun schildersezels al op tussen de duinen als er voor dit landschap buiten de visserij nauwelijks enige menselijke, laat staan artistieke belangstelling bestaat. Hoe idyllisch de schilderijen van Jan van Goyen, Adriaen van de Velde of Jacob van Ruisdael ons vandaag de dag ook toeschijnen, in de ogen van hun tijdgenoten moeten ze revolutionair hebben geleken. Tot dan toe kregen ze immers vooral zeestukken voorgeschoteld, met onstuimige golven en schipbreuken, het pathos van de elementen. Nu dus grote rustige landschappen met rivieren en bomen, zand en kabbelende golven, je reinste contemplatie.

Jan van Goyen schildert het strand van Scheveningen meteen meerdere keren, vanuit Den Haag, waar hij woont, is het een kippeneindje. Zijn strandgezichten zijn opvallend levendig, het wemelt van de vissers en handelaren, paarden en honden, wagens en boten. Of het ochtend is of avond kun je zien aan het licht, dat het landschap nu eens grijs, dan weer goud kleurt. Adriaen van de Velde komt in 1658 uit Amsterdam naar Scheveningen en legt een zomers strandlandschap onder lichte wolken vast, vrouwen en kinderen staan op blote voeten bij vissers, boomschuiten liggen in het zand, een ruiter galoppeert van links het beeld in, rechts staat een meneer in zijn eentje en tuurt over de zee. Het is een aangename scenery, waarvan de betekenis echter pas echt tot ons doordringt als we het politieke tijdsgewricht bij onze overwegingen betrekken. Het was immers nog maar tien jaar voor het ontstaan van dit schilderij dat de Vrede van Westfalen een eind had gemaakt aan de Tachtigjarige Oorlog en daarmee aan de Spaanse overheersing over de Nederlanden. Na tientallen jaren vol oorlogshandelingen en voortdurend gevaar van een aanval over zee kan de Republiek van de Zeven Verenigde Nederlanden op verhaal komen en zich bezinnen op haar nationale eigenaardigheden. Het vlakke Hollandse strandlandschap, de wijde blik over land en zee maken daar beslist deel van uit en wijzen in overdrachtelijke zin op het zelfbeeld van een tolerante samenleving, waarin alle standen evenveel waard zijn. ‘De focus van de schilderkunst verschuift naar strand, hemel, zon en prachtige wolkenluchten. Het strandgezicht krijgt als taak het Nederlandse ideaal van een in vrijheid, gelijkheid en harmonie met elkaar levende maatschappij uit te beelden en tegelijk de schoonheid van het land te vieren,’ schrijft de kunsthistorica Susan Müller-Wusterwitz.³ De Hollandse landschapsschilders van de zeventiende eeuw wijden zich zo gedetailleerd aan de wijde hemel met zijn wolkenformaties, dat geologische onderzoekers in Potsdam vierhonderd jaar later denken dat ze daarin de weersomstandigheden van de Kleine IJstijd kunnen herkennen. Vooral Jacob van Ruisdael is in hun ogen een virtuoos van de werkelijkheidsgetrouwe weergave van meteorologische verschijnselen. En inderdaad is de grijsblauwe wolkenpartij op Ruisdaels schilderij Strand bij Scheveningen bijzonder imposant. Misschien is het een herfstdag, de zee is onstuimig, de mensen op het strand dragen warme kleren. Ze staan bij elkaar en kijken naar de zee waarop een zeilboot ligt te deinen. Een rustig fraai tafereel, dat verre van politieke en meteorologische interpretaties ook een beeld is vol godsvertrouwen, dat in die tijd op deze nog altijd tamelijk onberekenbare strook zand beslist nog niet vanzelfsprekend is, aangezien hier niet alleen een geografische en geologische grens loopt, maar ook een theologische, want in een leven zonder God is in de Gouden Eeuw niet voorzien.

Maar al wagen de mensen in Noord- en Zuid-Holland zich misschien al vroeg op hun vlakke, brede, makkelijk toegankelijke stranden, elders overheersen nog vrees en respect voor het niemandsland, waar eigen wetten gelden, bijvoorbeeld op de Friese Waddenzee. ‘Rond 1600 werden de lijken van duivelskunstenaars, ketters of eerloze soldaten in de rivier gegooid, op het wad of in dijken begraven, vermoedelijk ook om te verhinderen dat hun dolende zielen komen spoken onder de levenden. Boze geesten, die de gemeenschap der levenden waren binnengedrongen, werden verbannen door ze naar de uiterwaarden of naar de rand van de zee te drijven,’ schrijft de Nederlandse historicus Otto S. Knottnerus.⁴ Daarbij maken de kustbewoners nauwelijks onderscheid tussen natuurlijke en bovennatuurlijke gevaren, de angst voor ziektes, stormen en overstromingen is immers even groot als die voor zeemonsters en voor de straf van God. Bovendien staat het al genoemde verhaal van Jonas in de buik van de ‘grote vis’ elk christenmens even duidelijk voor de geest als dat van de zondvloed, met als belangrijk verschil dat die laatste inderdaad elk mens kan treffen: ‘Want zie, ik ga een watervloed over de aarde brengen om al wat leeft, waarin een levensgeest is, van onder den hemel te verdelgen; alles wat op aarde is, zal omkomen.’⁵ Hoe makkelijk op basis van die twee zinnen een angstcomplex kan worden opgetuigd dat eeuwenlang staat als een huis, bewijzen Luthers Tischreden, waarin gewag wordt gemaakt van een ‘zeemonster’ dat ooit aan de paus werd aangeboden. Toen het wezen niet wilde eten of drinken, liet de paus het teruggooien in het water. Op het gejubel van de paus hoe ‘wonderbaarlijk’ God was ‘onder de creaturen op aarde’, antwoordt het wezen: ‘Veel wonderbaarlijker in het water!’ Het commentaar van Martin Luther laat er geen twijfel over bestaan: ‘Dat is de duivel geweest, want die woont in de wateren en grote bossen. Zeemonsters heeft men vaker gezien, en het zijn ongetwijfeld duivels.’⁶ We kunnen er rustig van uitgaan dat Luther zijn leven lang geen voet heeft gezet op enig zeestrand. Wat overigens ook niemand van hem verwacht, want hij is driehonderd kilometer van de kust ter wereld gekomen en heeft dus ook geen reden zich vrijwillig bloot te stellen aan duivelse gevaren. De arme mensen die door geboorte aan de Noordzee terecht waren gekomen krijgen daarentegen vaak genoeg een indruk hoe een duivelse, pardon, een goddelijke zondvloed aanvoelt. In de zeventiende en achttiende eeuw gaat er immers nauwelijks een decennium voorbij waarin de ‘blanke Hans’ niet als een derwisj tekeergaat. Alleen al tijdens de zogenaamde Kerstvloed van 24 op 25 december 1717 breken langs de hele Noordzeekust, van Denemarken tot de Noordelijke Nederlanden, overal de dijken door, een stormvloed die leidt tot de grootste overstromingsramp in de moderne geschiedenis van Europa. Meer dan elfduizend mensen sterven, bij de overlevenden zorgt de dood van ontelbare koeien, paarden, varkens en schapen voor hongersnood. Als de Friese geestelijke Conrad Joachim Ummen in 1718 verslag doet van de gebeurtenissen, spreekt alleen al de titel van zijn geschrift boekdelen: Die Mit Thränen verknüpfte Weynachts-Freude Jeverlandes. Oder Eine ausführliche Nachricht der hohen Wasser-Fluht, ‘De met tranen verbonden kerstvreugde van het Jeverland. Oftewel een uitvoerig verslag van de grote overstroming.’ Waarop lange klagende verzen vol verbijstering volgen:

‘Dit – ach! – mijn Jeverland verkeert in grote noden!

Ach dat dit golfgedruis mijn landkaart niet ontziet!

Het ganse volk in vrees, bij meer dan duizend doden!

Ach, vijand, rusteloos – gij telt de doden niet!

Zonnig-geluk verdween, de welvaart ging verloren,

en nergens hoort men meer een stem die licht doet gloren.’f1

Maar hoe diep de pijn bij Ummen ook zit, er is ook hoop, troost en een vingerwijzing hoe men zich met de vijand zou kunnen verzoenen. Slechts vier jaar na de rampzalige Kerstvloed verschijnt het eerste deel van de meer dan 5500 pagina’s tellende dichtbundel Irdisches Vergnügen in Gott van Barthold Heinrich Brockes, een mammoetwerk, een groots opgezette missie ter verbreding van het, om met Jean-Didier Urbain te spreken, menselijke gevoelsspectrum tegenover de christelijke Schepper. Want die, zo is de grondgedachte, ontmoeten we niet alleen in stormvloeden, maar in alle natuurlijke dingen, reden waarom we hem niet angstig maar vol ontzag tegemoet mogen en moeten treden. Zo klinkt het gedicht Gottes Größe in den Wassern al een stuk vriendelijker en optimistischer dan de versregels van de terneergeslagen Conrad Joachim Ummen:

‘Ach, God! Oneindig Al, de bron van alle dingen,

dat ik nog andermaal wat U beweegt mag zingen

van ’t vochtig element! Het zij, oh God, de zee,

de spiegel andermaal van ieders wel en wee.’f2

Er volgen talloze verzen waarin de zee in eerste instantie weliswaar ook wordt beschreven als een plaats vol gruwelen, vol ‘wonderdieren’ en ‘legers walvissen’, maar een paar gedichten later onderbreekt de wijze dichter deze klaagzang en vraagt zich af of er niet toch een wezen was dat groter en sterker is dan elk zeemonster en dat ons niet alleen het schuimen, huilen, brullen van de zee ten deel doet vallen, maar inderdaad ook zijn spiegelgladde, in het zonlicht badende glans. Een glans die overslaat naar het land vóór de zee, waar Brockes tot slot ook op het strand goddelijke sporen ontdekt:

‘De zandkorreltjes zelf zijn deel van onze aarde,

zijn eveneens werkelijk creaturen,

waarin, als wij de geest met onze blik verbinden,

wij menigmaal vergenoegen vinden, (…)

Het komt mij voor alsof

elk korreltje de schakel is

van onze moeder aarde.’f3