© 2024 Marchien den Hertog en Dorine Hermans

© 2024 NTR, Tuvalu Media, Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Redactioneel concept Florence Tonk

Redactie Louise Koopman, Joke Jonkhoff

Beeldredactie Julia van Leeuwen

Correctie Patric Aalders, Yulia Knol

Alle rechten voorbehouden

Vormgeving omslag en binnenwerk bij Barbara, Sheila Kok

NUR 688

ISBN 9789046831656

www.nieuwamsterdam.nl

www.ntr.nl/hetverhaalvannederland

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 978 90 468 3164 9

De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten op de afbeeldingen in dit boek te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich tot de uitgever wenden.

Inhoud

Voorwoord

1 Hoe een Duitse Nassau Nederlander wordt

2 De band met de Oranjes wordt aangehaald

3 Lonken naar het koningschap

4 De laatste stadhouders

5 Weg uit Nederland, en ook weer terug

6 Drie koningen – maar steeds minder macht

7 Moeder des Vaderlands

8 Het tapijt van onze geschiedenis

Bronvermelding

Beeldverantwoording

Verantwoording

Voorwoord

Dit is een verhaal over een familie,

die als een oranje draad door onze geschiedenis loopt.

Verbonden door het ontstaan van Nederland,

waaraan ze haar bestaansrecht ontleent.

Over een vorstenhuis met helden en zwarte schapen,

verguisd door de één en door anderen op handen gedragen.

Van prinsen en prinsessen, stadhouders en koningen,

voor wie de liefde soms bekoelt en dan weer opbloeit in tijden van nood.

Over een familiebedrijf met eigen belangen,

maar ook een verplichting aan het land.

Door te luisteren en verbinden,

en boven de partijen te staan.

Over de magie van een sprookje,

en tegelijkertijd een gouden kooi.

Vier eeuwen gedeelde geschiedenis.

Dit is het verhaal van Oranje-Nassau.

Daan Schuurmans

1 Hoe een Duitse Nassau
Nederlander wordt

Met een stuurse blik tuurt Anna van Saksen naar boven. Het gouden borduursel op het baldakijn en de gordijnen van het hemelbed werken haar op de zenuwen. Gefrustreerd plukt ze aan het rode fluweel van het beddengoed. Hoe anders is het buiten haar stille kamer. Daar klinken de hoeven van zevenhonderd paarden, en het gerinkel van glas, servies en zilverbestek dat wordt uitgepakt. De geluiden overstemmen het zachte gehuil van een baby.

Het voorouderlijk slot van haar echtgenoot in het Duitse Dillenburg vult zich met bezoek, de ene gast nog prominenter dan de andere. Straks zullen ze een lange stoet vormen naar de kerk in het dal. Daar wordt haar zoon gedoopt. Als vrouw mag Anna zelf er niet bij zijn. En dat terwijl zíj hem ter wereld heeft gebracht, de spare – een tweede zoon die haar echtgenoot kan opvolgen. Maurits heet hij, de naam van haar vader, en van haar eerste overleden zoontje.

Na de doop zal het bezoek zich tegoed doen lekkernijen, midden op de tafels staan twee pauwen en vijf kapoenen als pronkstuk. Anna’s man Willem heeft alles uit de kast gehaald om indruk te maken.

Ze zijn niet erg gelukkig samen. Zal hun relatie beter worden nu er een erfgenaam is geboren? Anna heeft er een hard hoofd in. Ze heeft een hekel aan het kille Dillenburg, waar regen en mist over de kale bomen en eindeloze bossen hangen, waar ze geen eigen hofhouding mag voeren en voor alles toestemming moet vragen aan haar schoonfamilie.

Ze weet dat Willem regelmatig vreemdgaat. Daarbij schittert hij ook nog door afwezigheid in de zes jaar dat hun huwelijk nu duurt, want als een van de hoogste edellieden in de Nederlanden heeft hij overal verplichtingen. Bovendien is hij langzaam maar onherroepelijk in conflict geraakt met zijn heer, Filips de Tweede, koning van Spanje. Dat is waarom ze het doopfeest hier in Dillenburg vieren, en niet aan hun hof in Breda.

Na acht dagen is het feesten en drinken voorbij. Het vuur onder de braadspitten is gedoofd, het bezoek vertrekt. En de vrouwen die zijn ingehuurd om de was van de gasten te doen zijn weer naar huis gestuurd.

Anna krijgt nog een laatste preek van haar oom: ze moet toch echt minder opvliegend zijn. Een paar weken later hoort Willem dat al zijn bezittingen in de Nederlanden in beslag zijn genomen. Het is het begin van een conflict dat aan de basis staat van het huidige Nederland – en onze relatie met de familie Oranje-Nassau.

In de eeuwen na het huwelijk van Engelbrecht van Nassau en Johanna van Polanen in 1403 breidt het familiebezit van de Nassaus (rood) zich uit in de zeventien Nederlandse provinciën (oranje), maar ook in het Heilige Rooms-Duitse rijk.

Bij de geboorte van Willem van Nassau op 24 april 1533 is er niets wat erop wijst dat zijn verre verwant en naamgenoot Willem-Alexander bijna zes eeuwen later op de Nederlandse troon zal komen. Willem is een zoon van de Duitse graaf Willem 'de Rijke' van Nassau. Diens graafschap Nassau is een van de tientallen zo niet honderden vorsten- en hertogdommen, graafschappen, steden en kerkelijke eenheden die samen het Heilige Roomse Rijk vormen. Sinds een handige verbintenis in het begin van de vijftiende eeuw heeft de familie ook bezittingen en rechten in de Nederlanden, waaronder een huis in Brussel dat later een paleis zal worden, en een aantal heerlijkheden waarvan Breda de belangrijkste is. Zo’n heerlijkheid is geen eigendom, maar het recht om een gebied in naam van de eigenaar te besturen en er bijvoorbeeld belasting te heffen.

Door erfenissen en huwelijken heeft de familie steeds meer grond en macht in haar bezit gekregen. Groei is voor de adel min of meer een plicht, en de enige manier om de dynastie in stand te houden. Stilstand is geen optie – het is eten of gegeten worden. En dat groeien gaat de Nassaus goed af. In de zestiende eeuw zijn ze een van de rijkste en machtigste families in de Nederlanden.

Als Willem elf jaar is, erft hij van zijn volle neef René van Chalon ook nog eens een heus vorstendom: Orange, in Frankrijk. Het is piepklein en Willem zal het nooit bezoeken. Maar hij mag zich voortaan wel prins van Oranje noemen, en hij staat daarmee aan de top van de Nederlandse adel.

PORTRET

ANNA VAN SAKSEN

DWARS EN TEMPERAMENTVOL

Wanneer Anna in 1544 wordt geboren in het paleis van Dresden, staan de sterren gunstig. Haar vader is keurvorst Maurits van Saksen. Hij is een van de machtigste mannen in het Heilige Roomse Rijk, een politiek verband van een heleboel kleinere gebieden die geregeerd worden door een Duitse vorst, edelman of de Kerk.

Anna lijkt echter op de hielen gezeten door de dood. Haar broertje sterft op jonge leeftijd, en als ze acht jaar is, sneuvelt haar vader in een veldslag. Op haar tiende overlijdt haar moeder. Anna is de enige erfgename en wordt opgevoed aan het niet al te warme hof van haar oom, keurvorst August.

Anna van Saksen rond 1560.

In 1561 trouwt Anna van Saksen met Willem van Oranje. Hij heeft er dan al een jaar onderhandelen op zitten met Anna’s oom August, een van de machtigste mannen van Duitsland. Willem heeft hoop: hij is geen slechte partij. Hij is charmant en knap, en heeft een goede carrière opgebouwd. Anna heeft het temperament van haar overleden ouders geërfd – die stonden bekend om hun driftbuien. Ze weigert in eerste instantie de prins te ontmoeten. Als ze hem uiteindelijk toch ontvangt, is het volgens de overlevering van haar kant liefde op het eerste gezicht.

Van haar eerste drie kinderen met Willem van Oranje overlijden er twee

op jonge leeftijd, waardoor Anna in een diepe depressie belandt. Ze heeft zelfmoordgedachten en gaat zich te buiten aan wijn. Ze voelt zich verwaarloosd door haar man, die maîtresses heeft. Toch krijgt ze nog drie kinderen van hem, die wel in leven blijven.

Volgens de overlevering begint ze een liefdesrelatie met Jan Rubens, vader van de schilder Peter Paul Rubens. Als Willem dit te weten komt, verstoot hij Anna. Ze betaalt de hoogste prijs. Haar kinderen worden haar afgenomen. Uiteindelijk wordt ze gevangengezet in een dichtgemetseld kamertje in het voorouderlijk paleis, waar haar eten door een luikje naar binnen wordt geschoven.

Anna verliest haar verstand en sterft in 1577, tweeëndertig jaar oud, in eenzame opsluiting, waarschijnlijk aan verwaarlozing.

In de geschiedschrijving is Anna hard aangepaktvanwegehaaroverspel. ‘Mismaaktvanlichaam‚enbedorven van ziel,’ schrijft de negentiende-eeuwse historicus J.J van der Horst over haar. Maar recent onderzoek laat haar eerder zien als een sterke en onafhankelijke vrouw, die zich vanwege haar temperament onmogelijk maakte.

Hartstochtelijk katholiek

Niet alleen de Duitse gebieden, maar heel Europa is versnipperd. En ook op Europees niveau is er een dynastie die zich omhoog heeft weten te werken: de Habsburgers. In de loop van de vijftiende en zestiende eeuw erft en verwerft dit huis grote delen in Europa en overzee, waaronder de Nederlanden.

In de eerste helft van de zestiende eeuw probeert de Habsburgse heerser Karel de Vijfde in dit rijk wat orde en eenheid te scheppen. Dat doet hij door op verschillende plekken het bestuur te centraliseren. Zo zorgt hij er in 1549 voor dat zeventien Nederlandse provincies uitsluitend samen zijn over te erven, en dat ze een centraal bestuur in Brussel krijgen.

Als Karel de Vijfde (midden) in 1555 afstand doet van zijn troon, steunt hij op de schouder van Willem van Oranje.

Wanneer Willem van Nassau prins van Oranje wordt, eist Karel dat hij naar Brussel komt. Zo kan hij een oogje op de jongen houden en ervoor zorgen dat hij een degelijke katholieke opvoeding krijgt. Willems ouders zijn protestants – voor de hartstochtelijk katholieke Karel is dat een verschrikking.

In Brussel leert Willem hoe hij zijn bezittingen moet beheren en bekwaamt hij zich in schermen, paardrijden en dansen. Op zijn zestiende kan hij beschikken over zijn eigen hof in het Nassaupaleis op de Brusselse Koudenberg. Jarenlang dient hij vanuit hier zijn heer. Hij vecht voor Karel de Vijfde tegen Frankrijk en onderhandelt over vrede. De Habsburgse heerser waardeert de inzet van zijn pupil. Hun band is hecht: tijdens de plechtigheid die in 1555 wordt gehouden wanneer Karel aftreedt, steunt deze bij binnenkomst op Willems schouder.

Karels zoon en opvolger Filips de Tweede bevordert Willem in 1559 tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht. Maar hun relatie wordt al snel minder harmonieus.

KROONJUWELEN

WILLEMS WIJNPINT

Deze wijnpint bevindt zich in Museum het Zwanenbroedershuis aan de Hinthamerstraat in Den Bosch. De Zwanenbroeders vormen sinds het begin van de veertiende eeuw een elitair genootschap, waar Willem in 1566 lid van wordt. Ieder lid heeft zijn eigen wijnpint. Wijn is een statussymbool: alleen de adel, de geestelijkheid en de hoge burgerij drinken wijn. En wel dagelijks.

Willem is een groot wijnliefhebber. Aan zijn hof in Brussel nodigt hij dagelijks 160 gasten uit voor het eten. Daar gaat veel geld naartoe: hovelingen drinken gemiddeld 2,4 liter wijn per dag. Volgens ooggetuigen spuiten Willems fonteinen wijn. Zijn braspartijen verschaffen hem een groot netwerk. Iedereen wil zijn vriend zijn.

Wie zich verdiept in de Zwanenbroeders, ontdekt een Harry Potter-achtig gezelschap dat bij maar weinigen bekend is. Oorspronkelijk katholiek, bestaan de Zwanenbroeders inmiddels uit katholieke en protestantse leden, die een vooraanstaande maatschappelijke positie innemen. Koningin Juliana en haar man prins Bernhard zijn Zwanenbroeders geweest. Op dit moment voeren prinses Beatrix en koning Willem-Alexander de titel. Het is niet bekend hoe vaak zij de genootschapsbijeenkomsten bijwonen.

In de eeuwenoude statuten staat dat de broederschap de ‘onderlinge christelijke saamhorigheid en de broederlijke band’ wil bevorderen, maar ook dat ze ‘daarbij steeds oog houdt voor de ontwikkelingen en problemen in de moderne tijd’.

Het kasteel van Breda, waar Willem van Oranje en Anna van Egmond in de beginjaren van hun huwelijk wonen.

EEN WIRWAR AAN TITELS

Adellijke titels zijn in de tijd van Willem van Oranje van levensbelang. Ze bepalen wie je bent, en wat het aanzien is van jouw dynastie. Een titel geldt in heel Europa – en is daarmee belangrijker dan een nationale identiteit, die in deze periode nog nauwelijks ontwikkeld is.

Titels vormen een ondoordringbare hiërarchie. Een prins kijkt neer op een hertog, een hertog op een markies, een markies op een graaf, een graaf op een burggraaf, een burggraaf op een baron, een baron op een ridder, en die weer op de laatste in adellijke rang: de jonkheer. Gelukkig voor die jonkheer heeft hij een geheel titelloos volk om op neer te kijken.

Willem van Oranje kan neerkijken op iedereen. Hij zwemt in de titels. De belangrijkste is die van prins, weliswaar van een piepklein prinsdom, maar toch: een prins, en wel de enige in de Nederlanden. Dat betekent dat hij aan niemand verantwoording hoeft af te leggen, behalve aan de koning van Spanje, Filips de Tweede, die ook heerser is over de Nederlanden.

Verder is Willem graaf van Nassau, van Katzelnbogen, Vianden, Dietz, Buren, Lingen en Leerdam. Ook is hij markies, van Veere en Bergen op Zoom. Hij is burggraaf van Antwerpen, en ten slotte baron van Breda en IJsselstein, Diest en Cuyck. Hij zou op zijn lauweren kunnen rusten, maar hij doet dat niet.

STADHOUDER EN VORST

In de vroege geschiedenis van de Nederlanden zijn er een paar essentiële begrippen waarvan de lading nu niet meteen duidelijk is; ‘soeverein vorst’ en ‘stadhouder’ bijvoorbeeld. Een soeverein vorst of landsheer is iemand die onafhankelijk de macht uitoefent over een gebied. Hij hoeft niemand te gehoorzamen. Over de Lage Landen heersen eerst de hertogen van Bourgondië en vanaf 1482 de Habsburgers. Beide dynastieën krijgen steeds meer gebied in handen.

Om het makkelijker te maken grote gebieden te besturen, kan een landsheer ervoor kiezen om iemand te benoemen die in zijn plaats in een bepaald domein het gezag uitoefent: een stadhouder. Het woord stadhouder betekent letterlijk ‘plaatsvervanger’. Filips de Tweede benoemt Willem van Oranje in 1559 tot stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht – de andere gewesten hebben een andere stadhouder. Maar omdat Willem in 1544 het onafhankelijke prinsdom Orange heeft geerfd mag hij zich ook soeverein vorst noemen. Deze titel, prins van Oranje, is daarom heel belangrijk voor de familie.

Gewesten

De stadhouder wordt dus benoemd door de vorst, maar raakt uiteraard ook verbonden met het specifieke gebied dat hij bestuurt. Die gebieden heten in de Nederlanden gewesten. De Nederlanden tellen halverwege de zestiende eeuw zeventien gewesten, ook wel provinciën genoemd.

Tijdens de opstand tegen Spanje en de Habsburgers scheiden de zeven noordelijke gewesten zich in 1581 af van de zuidelijke, die later ook wel de Zuidelijke Nederlanden of Katholieke Nederlanden worden genoemd. Dit zijn Friesland, Groningen, Holland, Zeeland, Gelderland, Utrecht en Overijssel/Drenthe. Al in 1572 heeft het gewest Holland zelfstandig Willem van Oranje tot stadhouder benoemd – voorheen mocht alleen de vorst dat doen. De andere gewesten volgen.

Staten

Alle gewesten hebben hun eigen Statenvergadering. Hierin komen afgevaardigden van de verschillende standen (adel, burgerij en geestelijkheid) en steden bij elkaar. De Staten kunnen onderhandelen met de landsheer over inspraak en bepaalde voorrechten (privileges), zeker als hij geld nodig heeft. Dat is vaak de reden dat de vorst de afzonderlijke Staten bij elkaar roept in een grote vergadering, die de Staten-Generaal wordt genoemd. De eerste keer is dat in 1464.

Wanneer de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden onafhankelijk wordt en doorgaat zonder vorst, benoemen de Staten voortaan de stadhouder. Ze hebben een stadhouder nodig omdat deze ook militair leider is en de Republiek nog in

oorlog is met Spanje. In dit boek beschrijven we hoe keer op keer wordt gekozen voor een lid van de familie Oranje-Nassau.

Willem van Oranje in 1555.

Filips de Tweede rond 1550.

Technisch gezien is de stadhouder niet soeverein; hij is in dienst van de Staten, een soort ambtenaar dus. En die Staten zijn niet blij als hij te veel macht naar zich toe trekt. Dat gaat in de loop van de tijd wringen. Het stadhouderschap is een vreemde eend in de bijt: in de rest van Europa vindt men het maar een onduidelijk fenomeen. De Oranjes willen dan ook het liefst bij de Europese vorstenhuizen gaan horen. Dat proberen ze door gunstige huwelijken te sluiten met die vorstenhuizen, en door te proberen om de functie van stadhouder erfelijk te maken.

Keiharde opstelling

In de zestiende eeuw worden grote delen van Europa nog op middeleeuwse wijze geregeerd. De adel krijgt van de regerend vorst gebieden in leen en mag daar belasting heffen en pachtgelden innen. Zo voorzien de edellieden in hun levensonderhoud. In ruil vechten ze voor hun vorst als dat nodig is – waarbij ze meestal hun eigen manschappen en wapenuitrusting moeten betalen.

De koning is de baas, maar heeft zijn edellieden wel nodig. Deze wederzijdse afhankelijkheid begint in de loop van de zestiende eeuw te schuren. Om zijn dure oorlogen te kunnen bekostigen, vraagt de Spaanse koning regelmatig geld aan de Nederlandse gewesten. Zij besluiten hierover in hun eigen Staten – vergaderingen waar de verschillende standen bijeenkomen. In ruil voor hun bijdrage vragen de gewesten allerlei rechten en privileges, zoals eigen rechtspraak.

Voor Filips is dit elke keer een hoop gedoe. Hij heft liever een vaste belasting, zodat hij een constante bron van inkomsten heeft. Maar daar maakt hij zich niet populair mee. Daarom voert landvoogd Alva de Tiende Penning in. Deze belasting op roerende goederen, een soort btw, is nieuw in de Nederlanden, en het geld verdwijnt rechtstreeks richting het Spaanse leger.

Kettervervolging: de doopsgezinde Anneken Hendriks wordt in 1571 op de Dam verbrand.

Wat de Nederlanders verder dwarszit, is Filips’ keiharde opstelling tegenover het groeiende protestantisme. Hervormer Maarten Luther heeft aanhangers in de Nederlanden, maar vooral de ideeën van de veel radicalere Johannes Calvijn krijgen hier voet aan de grond. Filips vindt dat de protestanten genadeloos moeten worden aangepakt. Een bestuurlijke eenheid met verschillende godsdiensten kan naar zijn mening niet functioneren. Maar zijn wrede behandeling van ketters omzeilt de lokale Nederlandse rechtsspraak en stuit veel mensen tegen de borst.

HET PALEIS

DILLENBURG

Het oerkasteel van de familie Nassau – en daarmee van de Oranjes – is Slot Dillenburg. Het is een van de sterkste burchten van Duitsland, rond 1130 gebouwd op een steile heuvel, om zo de dalen in het Westerwald te beheersen. Aan de voet van de heuvel ontstaat het stadje Dillenburg. In de vijftiende eeuw wordt er een uitgebreid ondergronds gangenstelsel gegraven dat het slot omgeeft.

De vader van Willem van Oranje, Willem de Rijke, laat rondom het slot een metershoge hoge muur bouwen van 300 meter lang. In oorlogstijd kunnen er 3000 manschappen in het slot worden gelegerd.

Terwijl Willem in de Nederlanden is, blijft zijn broer Jan in Dillenburg om de Duitse belangen van de Nassaus te behartigen. Wel wordt tussen 1567 en 1572 vanuit Dillenburg de opstand van de Noordelijke Nederlanden tegen Spanje georganiseerd. Willem van Oranje zoekt zijn toevlucht in het ouderlijk kasteel als het leger van de hertog van Alva in aantocht is. Schuin voor de ingang staat een monument voor hem, dat in 2000 door koningin Beatrix is onthuld.

Continu failliet

De Nederlandse edelen beginnen te mopperen. Ze hebben het idee dat er steeds meer achter hun rug om wordt besloten door de Spaanse ambtenaren in Brussel. Het is het begin van het conflict dat de geschiedenis in zal gaan als de Tachtigjarige Oorlog, ook wel bekend als de Opstand.

Willem van Oranje wordt de leider van deze rebellie tegen Spanje. Hij krijgt later met terugwerkende kracht een heldenstatus, als vechter tegen intolerantie en als idealistische grondlegger van Nederland. Maar in werkelijkheid is het conflict niet zo zwart-wit. De keuzes die Willem maakt zijn in veel gevallen gebaseerd op eigenbelang, of het zijn ad-hocbesluiten die door de omstandigheden worden ingegeven. Ook is hij zeker niet een van de radicaalste rebellen. Er zijn edelen die zich geuzen noemen en die later veel geweld zullen gebruiken tegen de Spanjaarden – iets waar Willem mordicus op tegen is.

De spanningen tussen de Nederlandse adel en Spanje lopen uit de hand wanneer Filips de Tweede de ‘IJzeren Hertog’ Alva naar de Nederlanden stuurt, met een leger om orde op zaken te stellen. Dit is het sein voor Willem om halsoverkop te vluchten, terug naar Slot Dillenburg. Daar wordt op 11 januari 1568 zijn zoon Maurits gedoopt. En daar hoort hij een paar weken later dat hij zal worden vervolgd, en dat al zijn Nederlandse bezittingen in beslag zijn genomen.

Willem voelt zich genoodzaakt de wapens op te nemen. Met hulp van zijn broers Adolf en Lodewijk valt hij op verschillende plekken de Nederlanden binnen.

Er volgen rusteloze jaren van oorlog voeren en van steeds maar onderweg zijn, op zoek naar militaire steun, maar vooral naar geld. Uit zijn heerlijkheden komen geen inkomsten meer binnen, en daardoor is Willem eigenlijk continu min of meer failliet. Hij kan zijn hofhouding niet in stijl voeren, wat wel van hem wordt verwacht. Hij kan zijn soldaten niet op tijd betalen, waardoor ze gaan muiten en plunderen. Willem leent waar hij maar kan en broer Jan verpandt zijn Duitse bezittingen om door te kunnen gaan met vechten – het tafelzilver van Dillenburg bijvoorbeeld, dat alleen voor de doop van Maurits even wordt teruggehaald.

Willem van Oranje rond 1579.

Een hagenpreek bij Antwerpen in 1566. Omdat protestanten hun geloof niet mogen uitoefenen houden ze hun diensten in de buitenlucht.

OPPORTUNIST OF NIET?

Tegenwoordig herinneren we ons Willem van Oranje als strijder voor godsdienstvrijheid. Maar in werkelijkheid is zijn geloof vooral een politieke troefkaart geweest, die hij speelt als dat nodig is. Zijn ouders zijn luthers protestant, maar Willem wordt in 1544 katholiek, een voorwaarde van Karel de Vijfde om de erfenis van zijn neef te mogen accepteren. In 1573 neemt hij voor het eerst deel aan een calvinistische dienst, om zich van de steun van deze hardliners te verzekeren. Om een geloofwaardige rebellenleider te zijn moet hij protestant worden, ook al is het nog steeds onduidelijk hoe protestants Willem van Oranje nou was.

Maakt hem dat een opportunist? Het lijkt erop dat het Willem niet veel uitmaakt of iemand katholiek, luthers of calvinistisch is. Zelf heeft hij eerder een algemeen christelijke overtuiging; rituelen vindt hij minder belangrijk. Dat de verschillende richtingen elkaar naar het leven staan, vindt hij ten koste gaan van de kern van het geloof. Zijn pleidooien voor religieuze tolerantie lijken pragmatisch – maar zijn wel oprecht. Al op 31 december 1564 zegt hij in een oudejaarsrede: ‘Ik kan niet goedkeuren dat vorsten over het geweten van hun onderdanen willen heersen en hun de vrijheid van geloof en godsdienst willen ontnemen.’

KROONJUWELEN

DE BEVELHEBBERSSTAF

De bevelhebbersstaf van Willem van Oranje, een staf waaraan je een legeraanvoerder kunt herkennen, is door de Spanjaarden buitgemaakt tijdens de Slag op de Mookerheide, op 14 april 1574. Na omzwervingen is hij terechtgekomen bij de jezuïeten in Madrid. Door diplomatieke inspanningen van onder anderen prins

Jaime de Bourbon de Parme is de staf in 2017 aan koning Willem-Alexander geschonken. De koning heeft het topstuk aan het Nationaal Militair Museum gegeven.

Dat Willem van Oranje de staf niet zelf heeft gebruikt, geeft extra voedsel aan geruchten dat hij liever niet op het slagveld aanwezig is, maar graag het bevel voert vanuit een van zijn veilige kastelen. Het heeft hem de naam bezorgd geen goede legerleider te zijn, anders dan zijn broer Lodewijk.

Toch is Willem op zijn tweeëntwintigste al opperbevelhebber van het veldleger van de Spaanse koning. Die functie krijg je alleen door overwinningen op het slagveld. Willem trotseert wel degelijk gevaren en laat tijdens de oorlog tegen Spanje drie keer een krijgstestament opmaken voor het geval hij zou sneuvelen.

DE POLITIEK VAN HET HUWELIJK

Voor de Europese adel zijn huwelijken een kwestie van strategie – niet van liefde. Ontelbare ware romances zijn opgeofferd voor status en/of rijkdom. Privé en politiek zijn niet te scheiden, huwelijken zijn van levensbelang voor het voortbestaan van de dynastieën. Daarom bemoeit iedereen binnen een familie zich met de te nemen keuzes, tot opa’s en oudtantes aan toe.

Een huwelijk is als een fusie tussen twee familiebedrijven. Er wordt flink onderhandeld en het is geven en nemen. Zo kan een hoger geplaatste edele trouwen met iemand van lagere afkomst als dat kan worden gecompenseerd met geld en bezittingen.

Het belangrijkste huwelijk aller tijden voor de familie Nassau vindt plaats in 1403. Dan trouwt de drieëndertigjarige Engelbrecht de Eerste van Nassau met Johanna van Polanen, een elfjarig kind nog, maar wel een van de rijkste erfgenamen in de Nederlanden. Met deze verbintenis begint de opkomst van het huis Nassau in de Nederlanden. Het paar bezit heerlijkheden en ridderhofsteden, verspreid over Holland, Brabant, Utrecht en Henegouwen.

FEESTEN EN PARTIJEN

DE BRUILOFT

Leipzig,24augustus1561.Vijfduizend paarden wringen zich door nauwe straatjes naar het marktplein, waar het huwelijk van het decennium wordt gesloten: dat tussen prins Willem van Oranje en Anna, hertogin van Saksen. Juichende burgers hangen uit de ramen. De bruidsstoet is zorgvuldig samengesteld, rekening houdend met de pikorde binnen de hoge adel. Aan het hoofd rijdt de bruidegom. Bij het raadhuis wacht zijn zestienjarige bruid hem op, gekleed in kostbare stoffen en getooid met de duurste juwelen.

Deze dag is maandenlang voorbereid, van de gastenlijsten tot de tafelschikking, van de vraag welke dansen zullen worden uitgevoerd tot de keuze van het toetje. Een bruiloft is niet zozeer een feest als wel een politieke bijeenkomst. De wereld moet op de hoogte worden gebracht van het dynastieke verbond dat hier wordt gesloten.

Vanwege die politieke lading zijn Nederlandse edelen deze keer niet van de partij. Filips de Tweede heeft ze verboden het huwelijk bij te wonen van de (nu nog) katholieke Willem van Oranje met een ‘ketterse’ vrouw – Anna is luthers. Met dit verbond probeert Willem onafhankelijker te worden van Filips de Tweede en zoekt hij steun bij de Duitse adel. Die is dan ook rijkelijk aanwezig. Helaas zullen ze Willem nauwelijks helpen als hij ze echt nodig heeft in zijn strijd tegen Spanje.

De bruidsstoet is een prestigeslag die ruim wordt gewonnen door Anna’s voogd, keurvorst August van Saksen. Hij levert vierduizend paarden, Willem van Oranje maar duizend. Dat geeft de verhoudingen goed weer. Het duurt anderhalf uur voordat al die dieren zich door de nauwe straatjes een weg hebben gebaand naar het stadhuis. Vanwege de complicatie van twee geloven op één kussen, wordt het huwelijk daar gesloten in plaats van in een kerk.

Na de uitwisseling van de huwelijksgeloften geeft de lutherse predikant het bruidspaar de zegen. Daarna wordt het naar de raadzaal geleid, naar een verguld bed met zware goudgestikte gordijnen. De aanwezigen krijgen kruidenwijn en snoepgoed uitgedeeld en de gordijnen worden eventjes dichtgedaan. Kort maar – het gaat om de symboliek. Nu is het verbond in alle opzichten gesloten.

Terwijl de gasten zich omkleden, wordt de grote raadzaal veranderd in een feestzaal. Ronde tafels zijn gedekt met zwart fluweel, elk met plaats voor tien personen. Het diner wordt begeleid door muzikanten. Daarna worden de tafels weggeruimd en wordt er gedanst.

En dan is het tijd voor de echte huwelijksnacht. Twee keurvorsten leiden Anna naar het huwelijksbed. Daar wacht Willem op haar. Of het een spannende nacht is geworden is de vraag. Misschien vielen de twee wel onmiddellijk in slaap, vanwege de vermoeienissen van de dag. En ze moeten nog heel wat festiviteiten af – van banketten tot steekspelen en toernooien. Het feest duurt tot vrijdag 1 september. Dan neemt Willem Anna mee naar de Nederlanden, waar haar een gemengde ontvangst wacht.

Internationaal familiebedrijf

Willem wil de eer en het aanzien van zijn familie terug – en haar eigendommen. Maar zijn privé-oorlog tegen Spanje raakt verbonden met de strijd van de Nederlandse gewesten en de steden, die steeds machtiger worden. Zij willen meer vrijheden en zelfstandigheid. In de loop van de jaren zeventig komt daar, overigens tegen de zin van Willem, ook nog het streven van de calvinisten bij, die vechten om hun geloof in vrijheid te kunnen beoefenen.

Willem is oprecht tegenstander van de kettervervolging, maar zijn conflict met Spanje is in eerste instantie een oorlog van de familie Nassau. Je zou de familie kunnen beschouwen als een internationaal opererend familiebedrijf, met Duitse, Franse en Nederlandse belangen. Het belang van de dynastie gaat boven alles, en dat zal eeuwenlang zo blijven. Niet voor niets is het familiedevies Je maintiendrai – ‘Ik zal handhaven’. Maar het Duitse huis van Nassau raakt steeds meer verknoopt met de strijd in de Nederlanden. Willem kan niet meer terug. Het hele vermogen van zijn familie is in de oorlog gaan zitten, hij verliest drie broers op het slagveld. Hij heeft de steun van de opstandelingen nodig.

Willem is geen Nederlander, eerder een Europeaan – hij spreekt zelfs geen Nederlands, alleen Frans en Duits. Maar hij heeft wel verstand van propaganda. In toespraken, pamfletten en liedjes laat hij zich steeds meer neerzetten als de man die de rechtmatige wensen van de Nederlandse opstandelingen in zich verenigt. Hij gebruikt woorden als ‘wij’, ‘ons’ en ‘vaderland’. En in 1571 valt in een pamflet voor het eerst de term ‘Vader des Vaderlands’.

Willem heeft de opstandige Nederlanden nodig, maar dat is omgekeerd ook zo. Hij is de grote verbinder. Hij moet hun strijd vorm geven. Willem wordt de spreekbuis van de boze gewesten en de protestanten. Het lukt hem om al die verschillende interesses samen met die van hemzelf te verbinden en te framen als één gemeenschappelijk belang: een strijd voor vrijheid, tegen de Spaanse dwingelandij.