DONUTECONOMIE

Kate Raworth

DONUTECONOMIE

In zeven stappen naar een economie voor de 21e eeuw

Nieuw Amsterdam

Eerste druk december 2017

Twintigste druk (geactualiseerde editie) september 2023

Vertaling Rob Hartmans

© 2017/2023 Kate Raworth

Oorspronkelijke titel Doughnut Economics.

Seven Ways to Think Like a 21st-Century Economist

Oorspronkelijke uitgever Random House Business Books © 2017 Nederlandse vertaling Rob Hartmans / Nieuw Amsterdam

© 2023 Jens Kimmel (Amsterdam op weg naar de donuteconomie)

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Leo Polak

Register Ewout van der Hoog

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Omslagbeeld wallpapertag.com

NUR 781

ISBN 978 90 468 3181 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de twintigste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3180 9

INHOUD

WIE WIL ER NU ECONOOM WORDEN?

1 VERANDER DE DOELSTELLING

Van het bbp naar de donut

2 HET GROTE PLAATJE

Van een autonome markt naar een ingebedde economie

3 STIMULEER DE MENSELĲKE NATUUR

Van de rationele homo economicus naar sociaal aanpasbare mensen

4 SNAP DE SYSTEMEN

Van een mechanisch evenwicht naar dynamische complexiteit

5 RICHT JE OP HERVERDELING

Van ‘groei zal het gelijktrekken’ naar ontworpen verdeling

6 CREËER OM TE REGENEREREN

Van ‘groei zal het wel weer opruimen’ naar regeneratief design

7 WEES AGNOST ALS HET OM GROEI GAAT

Van groeiverslaving naar groei-agnosticisme

WE ZĲN NU ALLEMAAL ECONOMEN

APPENDIX: DE DONUT EN ZĲN DATA

NAWOORD

Donuteconomie in actie

AMSTERDAM OP WEG NAAR DE DONUTECONOMIE

Jens Kimmel

AMSTERDAM DONUTPIONIER, EN HOE NU VERDER?

Kate Raworth

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Illustratieverantwoording

Over de auteur

Register

WIE WIL ER NU ECONOOM WORDEN?

In oktober 2008 arriveerde Yuan Yang in Oxford om economie te gaan studeren. Ze was geboren in China en opgegroeid in Yorkshire, en ze had de opvattingen van een wereldburger: ze maakte zich druk over de actualiteit, was bezorgd over de toekomst, en was vastbesloten om het verschil te maken. En om dat laatste te realiseren, kon ze volgens haar het beste econoom worden. Je zou kunnen zeggen dat ze juist heel graag dat type econoom wilde worden waar de eenentwintigste eeuw behoefte aan heeft.

Al spoedig raakte Yuan echter gefrustreerd. De theorie – en de wiskunde die werd gebruikt om deze te bewijzen – vond ze wat de vooronderstellingen betreft heel erg beperkt. En aangezien ze haar studie begon op het moment dat het wereldwijde financiële stelsel op het punt stond een vrije val te maken, was het onvermijdelijk dat haar dit opviel, ook al kwam dit in de collegestof niet aan de orde. ‘De kracht was een wake-upcall,’ vertelde ze. ‘Aan de ene kant kregen wij te horen dat het financiële bestel geen belangrijk onderdeel van de economie was, terwijl aan de andere kant de financiële markten duidelijk verwoestingen aanrichtten. Daarom vroegen wij: “Waarom worden deze zaken niet met elkaar verbonden?”’ Ze kwam erachter dat het een gebrek aan verbinding was dat veel verder ging dan alleen de financiële sector, en dat ook zichtbaar werd in de kloof tussen de preoccupaties van het mainstream economische denken en de toenemende crises in de werkelijke wereld, zoals de wereldwijde ongelijkheid en de klimaatverandering.

Wanneer ze vragen stelde aan haar docenten, verzekerden die haar dat het inzicht zou komen tijdens de volgende fase van haar universitaire studie. Dus gaf ze zich op voor de volgende fase – een masterstudie aan de prestigieuze London School of Economics – en wachtte tot het inzicht zou komen. In plaats hiervan werden de theorieën nog abstracter, nam het aantal vergelijkingen exponentieel toe, en werd Yuan steeds ontevredener. Maar met de examens in het vooruitzicht moest ze een keuze maken. ‘Op een gegeven moment,’ vertelde ze me, ‘besefte ik dat ik deze stof gewoon onder de knie moest krijgen, in plaats van alles ter discussie te stellen. En volgens mij is dat voor elke student een droevig moment om te beleven.’

Veel studenten die zich dit realiseren stoppen met economie, of accepteren de theorieën gewoon en gaan op basis van hun diploma’s aan een lucratieve carrière werken. Yuan echter niet. Ze ging op zoek naar gelijkgestemde rebelse studenten op universiteiten over de hele wereld en kwam er al snel achter dat sinds de millenniumwisseling een groeiend aantal van hen publiekelijk vraagtekens zette bij het theoretische kader dat hun werd onderwezen. In 2000 hadden economiestudenten in Parijs een open brief aan hun hoogleraren geschreven, waarin ze het dogmatische onderwijs in de mainstream economische theorie afwezen. ‘We willen ontsnappen uit denkbeeldige werelden!’ schreven ze. ‘Oproep aan docenten: word wakker voor het te laat is!’¹ Tien jaar later liep een groep Harvard-studenten massaal weg uit een college van professor Gregory Mankiw – auteur van het meestgebruikte economisch handboek ter wereld – om te protesteren tegen het beperkte en vooringenomen ideologische perspectief dat in hun ogen typerend was voor zijn werk. Ze maakten zich, zeiden ze, ‘grote zorgen dat deze vooringenomenheid invloed had op studenten, de universiteit en de maatschappij als geheel’.²

Toen de financiële crisis uitbrak, stimuleerde dat over de hele wereld het studentenverzet tegen het mainstream economische denken. Het spoorde ook Yuan en haar mederebellen aan om een netwerk op te zetten van meer dan tachtig studentengroepen in ruim dertig landen – van India en de VS tot Duitsland en Peru – die eisten dat de economische wetenschap weer aansluiting zocht bij de huidige generatie, de eeuw waarin we leven en de uitdagingen waarmee we geconfronteerd worden. ‘Niet alleen de wereldeconomie verkeert in crisis,’ verklaarden ze in 2014 in een open brief:

Het academische economieonderwijs verkeert eveneens in crisis, en deze crisis heeft gevolgen die zich uitstrekken tot ver buiten de muren van de universiteit. Wat wordt gedoceerd vormt het denken van de volgende generatie beleidsmakers en vormt daardoor de maatschappij waarin we leven […] Wij zijn ontevreden over de dramatische versmalling van het curriculum die de afgelopen decennia heeft plaatsgevonden […] Deze beknot ons vermogen om de strijd aan te gaan met de multidimensionale uitdagingen van de eenentwintigste eeuw – van financiële stabiliteit tot voedselveiligheid en klimaatverandering.³

De meer radicale vertegenwoordigers van dit studentenprotest hebben hun kritiek geuit tijdens conferenties van het economische establishment. Toen in januari 2015 de American Economic Association in het Sheraton Hotel in Boston zijn jaarlijkse bijeenkomst hield, plakten studenten van de Kick It Over-beweging in de gangen, liften en toiletten van het hotel beschuldigende plakkaten op en projecteerden ze op de gevel van het conferentiecentrum gigantische subversieve boodschappen. Ze verbijsterden de conferentiegangers echter vooral door de gezapige forumdiscussies te verstoren en vragen te stellen.⁴ ‘De economierevolutie is begonnen,’ verklaarde het manifest van de studenten.‘Campus na campus zullen we jullie, ouwe sokken, wegjagen. In de maanden en jaren hierna zullen we beginnen met het herprogrammeren van het ultieme massavernietigingswapen.’⁵

Het is een uitzonderlijke situatie. Geen andere academische discipline is erin geslaagd haar eigen studenten – uitgerekend de mensen die ervoor gekozen hebben jaren van hun leven te besteden aan het bestuderen van haar theorieën – zo te provoceren dat er wereldwijd opstand uitbrak. Hun rebellie heeft één ding duidelijk gemaakt: de economierevolutie is inderdaad begonnen. Om succesvol te zijn zal deze revolutie niet alleen de oude ideeën aan de kaak moeten stellen, maar ook met nieuwe moeten komen. Zoals de briljante twintigste-eeuwse uitvinder Buckminster Fuller ooit zei: ‘Je verandert nooit iets door de bestaande werkelijkheid te bestrijden. Om iets te veranderen, moet je een nieuw model bouwen dat het bestaande model achterhaald maakt.’

In januari 2015 maakten rebellerende studenten zich meester van het welkomstbord van het Sheraton Hotel in Boston om de deelnemers aan de jaarlijkse conferentie van de American Economic Association te confronteren met hun kritiek.

Dit boek neemt deze uitdaging aan en presenteert zeven innovatieve manieren waarop we allemaal kunnen leren denken als een eenentwintigste-eeuwse econoom. Door de oude ideeën waarin we gevangen zitten te ontmaskeren en ze te vervangen door nieuwe ideeën die ons kunnen inspireren, komt Donut-economie met een nieuw economisch verhaal, dat minstens evenzeer in beelden als in woorden wordt verteld.

De uitdaging van de eenentwintigste eeuw

Het woord ‘economie’ is gemunt door de Griekse filosoof Xenophon. Door het woord oikos (huishouden) te combineren met nomos (regels of normen), vond hij de huishoudkunde uit, en dit idee is vandaag de dag relevanter dan ooit. In deze eeuw hebben we behoefte aan behoorlijk begripvolle leiders die het huishouden van onze planeet kunnen sturen, en die bereid zijn aandacht te besteden aan de behoeften van al haar bewoners.

De afgelopen zestig jaar is er uitzonderlijk veel vooruitgang geboekt waar het gaat om het welzijn van mensen. Een kind dat in 1950 op de planeet aarde werd geboren, had een gemiddelde levensverwachting van 48 jaar; tegenwoordig is dat 71 jaar.⁶ Alleen al sinds 1990 is het aantal mensen dat in extreme armoede leeft – met minder dan 1,90 dollar per dag – met meer dan de helft afgenomen. Meer dan 2 miljard mensen heeft voor het eerst de beschikking gekregen over goed drinkwater en sanitaire voorzieningen. En dit allemaal terwijl de wereldbevolking met bijna 40 procent is gegroeid.⁷

Dat was het goede nieuws. Uiteraard is de rest van het verhaal tot nog toe minder rooskleurig geweest. Miljoenen mensen leven nog steeds in extreme armoede. Wereldwijd heeft een op de negen mensen niet voldoende te eten.⁸ In 2015 stierven 6 miljoen kinderen jonger dan vijf jaar, van wie meer dan de helft aan eenvoudig te genezen aandoeningen als diarree en malaria.⁹ 2 miljard mensen moesten het doen met minder dan 3 dollar per dag en meer dan 70 miljoen jonge vrouwen en mannen waren niet in staat werk te vinden.¹⁰ Dit soort deprivatie wordt verergerd door toenemende onzekerheid en ongelijkheid. De financiële crisis van 2008 veroorzaakte in de wereldeconomie grote schokgolven, die miljoenen mensen beroofden van hun baan, huis, spaargeld en zekerheden. Ondertussen is de ongelijkheid in de wereld enorm toegenomen: in 2015 bezat de 1 procent rijkste mensen meer dan de overige 99 procent bij elkaar.¹¹

Bij deze extreme verschillen tussen mensen komt nog eens de verdere achteruitgang van onze planeet. Menselijke activiteiten oefenen een niet eerder vertoonde druk uit op de levenwekkende systemen van de aarde. De gemiddelde temperatuur is reeds gestegen met 0,8 graden Celsius en we zijn op weg naar een stijging van bijna 4 graden in 2100, wat dreigt te leiden tot overstromingen, droogtes, stormen en een stijging van de zeewaterspiegel van een omvang en intensiteit die de mensheid nog niet eerder heeft meegemaakt.¹² Rond de 40 procent van het wereldwijde landbouwareaal is inmiddels ernstig aangetast en tegen 2025 zal twee van de drie mensen leven in gebieden waar een ernstig watertekort is.¹³ Ondertussen wordt 80 procent van de visgronden overbevist en belandt elke minuut een hoeveelheid plastic in de oceaan die gelijkstaat aan de lading van een vuilniswagen: in dit tempo zal er rond 2050 in de zee meer plastic dan vis zijn.¹⁴

Dit zijn op zich al overweldigende feiten, maar de uitdagingen waarmee we worden geconfronteerd worden nog versterkt door bepaalde groeicijfers. De wereldbevolking telt momenteel 7,3 miljard mensen, en verwacht wordt dat dit rond 2050 zal zijn gestegen tot bijna 10 miljard, waarna de groei afvlakt en er in 2100 zo’n 11 miljard zullen zijn.¹⁵ Wanneer je uitgaat van de gebruikelijke cijfers wordt verwacht dat de wereldwijde economische productie vanaf nu tot 2050 zal stijgen met 3 procent per jaar, waardoor de totale economie in 2037 zal zijn verdubbeld, en in 2050 verdrievoudigd.¹⁶ Wereldwijd zullen de middenklassen – de mensen die per dag tussen de 10 en 100 dollar uitgeven – snel stijgen, van 2 miljard nu tot 5 miljard in 2030, waardoor de vraag naar bouwmaterialen en consumptiegoederen enorm zal stijgen.¹⁷ Dit zijn de trends die aan het begin van de eenentwintigste eeuw de vooruitzichten van de mensheid bepalen. De vraag is dus: wat voor soort denken hebben we nodig tijdens de reis die ons te wachten staat?

Het gezag van de economische wetenschap

Hoe we deze met elkaar verbonden problemen ook oplossen, één ding is duidelijk: economische theorieën zullen een doorslaggevende rol spelen. Economie is de moedertaal van de politiek, de grammatica van het publieke debat en het denkkader dat vorm geeft aan de maatschappij. ‘In deze eerste decennia van de eenentwintigste eeuw gaat het belangrijkste verhaal over economie: economische overtuigingen, waarden en veronderstellingen bepalen hoe we denken, voelen en handelen,’ schrijft F.S. Michaels in haar boek Monoculture: How One Story is Changing Everything.¹⁸

Misschien is dit de reden dat aan economen een zeker gezag wordt toegekend. In de internationale arena waar het beleid bepaald wordt – van de Wereldbank tot de Wereldhandelsorganisatie – zitten zij als deskundigen op de voorste rijen en vinden zij meestal gemakkelijk gehoor bij de machthebbers. In de Verenigde Staten is bijvoorbeeld de Council of Economic Advisers van de president met afstand het invloedrijkste en belangrijkste adviesorgaan van het Witte Huis, terwijl soortgelijke adviesraden op het gebied van milieu of wetenschap en technologie buiten de regeringskringen in Washington nauwelijks bekendheid genieten. In 1968 kwam er naast de prestigieuze Nobelprijzen voor wetenschappen als natuurkunde, scheikunde en geneeskunde een nieuwe, nogal controversiële prijs. De centrale bank van Zweden had succesvol gelobbyd voor een Nobelprijs voor economie, en sindsdien zijn de winnaars hiervan academische sterren geworden.

Niet alle economen hebben zich op hun gemak gevoeld met dit schijnbare gezag. Al in de jaren dertig van de vorige eeuw maakte John Maynard Keynes – de Engelsman wiens ideeën de naoorlogse economie volledig zouden veranderen – zich zorgen over de rol die zijn beroepsgroep speelde. ‘De ideeën van economen en politiek filosofen zijn, ongeacht of ze nu juist zijn of niet, machtiger dan men over het algemeen denkt. Sterker nog, de wereld wordt door weinig anders geregeerd,’ aldus een bekende uitspraak van hem. ‘Mannen van de praktijk, die zelf denken dat ze zo goed als geen last hebben van intellectuele invloeden, zijn meestal de slaven van een of andere overleden econoom.’¹⁹ De Oostenrijkse econoom Friedrich Hayek, die vooral bekend is als de man die in de jaren veertig de grondslag legde voor het neoliberalisme, was het hartgrondig oneens met Keynes over vrijwel alle theoretische en politieke vraagstukken, maar op dit punt vonden zij elkaar. Toen Hayek in 1974 de Nobelprijs voor de Economie kreeg, aanvaardde hij die met de opmerkingen dat wanneer men hem bij de instelling van de prijs om advies had gevraagd, hij het zou hebben afgeraden. Waarom? Omdat, vertelde hij de aanwezigen, ‘de Nobelprijs een persoon een mate van gezag verleent die niemand in de economische wetenschap zou moeten bezitten’. Dit was vooral, zo legde hij uit, omdat ‘de invloed van de econoom die er voornamelijk toe doet, de invloed op leken is: politici, journalisten, ambtenaren en het publiek in het algemeen’.²⁰

Ondanks deze twijfels van de twee invloedrijkste economen van de twintigste eeuw is de manier waarop economen naar de wereld kijken alleen maar dominanter geworden, zelfs als het gaat om de taal waarin over de maatschappij wordt gesproken. In ziekenhuizen en klinieken over de hele wereld worden patiënten en artsen tegenwoordig gezien als cliënten en dienstverleners. Op elk continent kijken economen naar bossen en velden en berekenen ze de geldwaarde van ‘natuurlijk kapitaal’ en ‘ecosysteemdiensten’, variërend van de economische waarde van de moerasgebieden op aarde (die naar verluidt 3,4 miljard dollar per jaar opleveren) tot de totale waarde van de bestuiving die plaatsvindt door insecten (en die 160 miljard dollar per jaar schijnt te zijn).²¹ Ondertussen wordt het belang van de financiële sector door de media steeds bevestigd, aangezien kranten en radiozenders dagelijks berichten over de laatste bedrijfskwartaalcijfers, terwijl tijdens de tv-journaals in de VS de hele tijd onder in beeld de aandelenkoersen voorbijkomen.

Aangezien economie in de maatschappij zo dominant aanwezig is, verbaast het niet dat zo veel studenten, wanneer ze de kans krijgen, het vak als onderdeel van hun studie kiezen. Elk jaar studeren alleen al in de Verenigde Staten zo’n 5 miljoen studenten af met minimaal economie als bijvak. Een standaardcursus Inleiding in de Economie die afkomstig is uit de vs – en algemeen bekendstaat als Econ 101 – wordt nu overal ter wereld gedoceerd, zodat studenten van China tot Chili college krijgen met behulp van vertalingen van dezelfde handboeken als die in Chicago en Cambridge, Massachusetts, worden gebruikt. Voor al deze studenten is Econ 101 een essentieel onderdeel geworden van een algemene opleiding, ongeacht of ze nu later ondernemer of arts, journalist of politiek activist worden. Op deze manier dringen de taal en begrippen van Econ 101 door tot het publieke debat, zodat zelfs degenen die nooit economie gestudeerd hebben op dezelfde manier over economie denken: wat economie is, hoe het werkt en waar het toe dient.

En dat is het hem juist. De tocht die de mensheid in de eenentwintigste eeuw onderneemt, zal worden aangevoerd door de beleidsmakers, ondernemers, docenten, journalisten, opbouwwerkers, activisten en kiezers die vandaag worden opgeleid. Deze burgers van 2050 worden echter onderwezen in een economisch denkkader dat stamt uit de handboeken van 1950, die op hun beurt weer gebaseerd waren op de theorieën van 1850. Aangezien het kenmerk van de eenentwintigste eeuw is dat alles heel snel verandert, moet dit wel rampzalig uitpakken. Uiteraard liet de twintigste eeuw de opkomst zien van nieuwe, baanbrekende economische denkbeelden, vooral in de ideeënstrijd tussen Keynes en Hayek. Maar hoewel deze iconische denkers tegenovergestelde perspectieven hanteerden, erfden ze wel onjuiste vooronderstellingen en blinde vlekken waarover niet werd nagedacht, maar die wel invloed hadden op hun meningsverschillen. De context van de eenentwintigste eeuw eist dat we deze vooronderstellingen nauwgezet omschrijven en deze blinde vlekken zichtbaar maken, zodat we wederom op een geheel nieuwe manier over economie kunnen gaan denken.

Economie de rug toekeren – en weer terugkomen

In de jaren tachtig probeerde ik als tiener de wereld te begrijpen door ’s avonds naar het journaal te kijken. De tv-beelden die dagelijks onze woonkamer binnenkwamen voerden me ver weg van het leven van een Londens schoolmeisje, en die beelden bleven hangen. Rijen menselijke lichamen die als lucifers omver waren geblazen door de giframp in Bhopal. Een paars gekleurd gat in de ozonlaag. Een enorme olievlek die uit de Exxon Valdez stroomde en de ongerepte zee bij Alaska vervuilde. Tegen het einde van dat decennium wist ik gewoon dat ik voor een organisatie als Oxfam of Greenpeace wilde werken – en ik dacht dat de beste voorbereiding hierop een studie economie was, een studie die me de instrumenten zou leveren om me voor dergelijke zaken in te zetten.

Dus ging ik naar de University of Oxford om de vaardigheden te leren die ik voor die taak nodig had. De economische theorie die daar werd aangeboden leverde echter vooral frustraties op, omdat die uitging van knullige vooronderstellingen over hoe de wereld werkte, terwijl aan de onderwerpen die mij het meest ter harte gingen nauwelijks aandacht werd besteed. Ik had het geluk dat ik inspirerende en ruimdenkende docenten had, maar ook zij werden ingeperkt door de stof die ze moesten doceren en die wij ons eigen moesten maken. Zodoende besloot ik na vier jaar te stoppen met het vak economie en geneerde ik me zelfs om me ‘econoom’ te noemen. In plaats daarvan ging ik me bezighouden met de economische problemen in de echte wereld.

Drie jaar lang werkte ik met ongeschoeide ondernemers in de dorpen op Zanzibar, vol ontzag voor de vrouwen die hun eigen microhandeltjes dreven terwijl ze kinderen grootbrachten zonder stromend water, elektriciteit of scholen. Vervolgens verhuisde ik naar een volkomen ander eiland, Manhattan, waar ik vier jaar voor de Verenigde Naties werkte op de afdeling die jaarlijks het vermaarde Human Development Report schrijft, terwijl ik er getuige van was hoe tijdens internationale onderhandelingen onverhulde machtspolitieke spelletjes elke vooruitgang blokkeerden. Ik vertrok om een oude ambitie te verwezenlijken en werkte ruim tien jaar voor Oxfam. Daar zag ik hoe hachelijk het bestaan is van vrouwen die – van Bangladesh tot Birmingham – aan de verkeerde kant van de wereldwijde handelsketens werken. Ik onderzocht welke consequenties klimaatverandering heeft voor de mensenrechten en sprak van India tot Zambia met boeren wier akkers als gevolg van extreme droogte waren veranderd in een barre woestenij. Toen werd ik moeder – en meteen van een tweeling – en nam ik een jaar ouderschapsverlof, zodat ik volledig opging in de blotebillen-economie van de babyverzorging. Toen ik weer ging werken begreep ik beter dan voorheen aan welke druk ouders blootstaan die werk en zorg voor hun gezin combineren.

Door dit alles besefte ik geleidelijk wat in feite voor de hand lag: dat ik de economie niet eenvoudigweg de rug kon toekeren. Deze bepaalt immers de wereld waarin we leven en het denkkader ervan heeft, hoezeer ik het ook afwees, ook mij gevormd. Daarom besloot ik terug te keren naar de economische wetenschap en deze op haar kop te zetten. Wat als we in de economie nu eens niet begonnen met de gevestigde theorieën, maar met de langetermijndoelen van de mensheid, en van daaruit op zoek gingen naar het economische denken dat ons in staat zou stellen die doelen te verwezenlijken? Ik probeerde die doelstellingen in een tekening te vatten, en hoe belachelijk het ook klinkt, het resultaat leek op een donut – ja, zo’n Amerikaanse donut, met een gat in het midden. De volledige tekening wordt in het volgende hoofdstuk gepresenteerd, maar in wezen gaat het om twee concentrische cirkels. Binnen de binnenste cirkel – het sociale fundament – bevindt zich menselijke ellende zoals honger en analfabetisme. Buiten de buitenste ring – het ecologische plafond – bevindt zich de aantasting van de planeet, door bijvoorbeeld klimaatverandering en afnemende biodiversiteit. Tussen deze twee cirkels in bevindt zich de donut, de ruimte waarin we, binnen de mogelijkheden van de planeet, kunnen voorzien in de behoeften van iedereen.

Suikerzoete, gefrituurde donuts lijken een weinig geschikte metafoor voor het streven van de mensheid, maar het beeld had iets dat mij en anderen raakte, en zodoende bleef het hangen. Bovendien wierp het een bijzonder uitdagende vraag op:

Als het in de eenentwintigste eeuw ons doel is om binnen de donut te komen, welke economische mentaliteit biedt ons dan de grootste kans om dat te bereiken?

Met de donut in mijn hand schoof ik mijn oude economieboeken terzijde en ging ik op zoek naar de beste nieuwe ideeën die er waren en onderzocht ik nieuwe economische denkbeelden, samen met onbevangen studenten, progressieve ondernemers, innovatieve academici en mensen uit de praktijk die hun nek durfden uit te steken. Dit boek presenteert de belangrijkste inzichten die ik onderweg heb opgedaan – voorbeelden van manieren van denken die ik graag was tegengekomen toen ik aan mijn studie economie begon, en die volgens mij deel uit horen te maken van de gereedschapskist van elke hedendaagse econoom. Deze denkbeelden zijn ontleend aan zeer uiteenlopende denkrichtingen, zoals de systeemtheorie en de takken van de economische wetenschap die zich bezighouden met ecologie, feminisme, instituties en gedrag. Al deze ‘scholen’ barsten van de ideeën, maar het gevaar bestaat nog altijd dat ze aparte silo’s blijven vormen, dat elke denkrichting blijft opgesloten in haar eigen tijdschriften, conferenties, blogs, handboeken en leerstoelen, waarbij vanuit zo’n specifieke niche kritiek wordt uitgeoefend op het economisch denken van de afgelopen eeuw. Uiteraard wordt een echte doorbraak pas gerealiseerd wanneer dat wat ze te bieden hebben wordt gecombineerd, wanneer duidelijk wordt wat er gebeurt als zij dansen op dezelfde bladzijde – en dat is precies wat dit boek wil doen.

De essentie van de donut: een sociaal fundament van welzijn waar niemand onder mag zakken, en een ecologisch plafond dat wordt gevormd door de maximale druk op de planeet, en dat dus niet mag worden doorbroken. Tussen deze twee cirkels bevindt zich een veilige en rechtvaardige ruimte voor iedereen.

De mensheid wordt geconfronteerd met geweldige problemen, en het is in niet geringe mate te danken aan de blinde vlekken en verkeerde metaforen van achterhaalde economische denkbeelden dat we in deze situatie terecht zijn gekomen. Voor degenen die bereid zijn om te rebelleren, om in andere richtingen te kijken, om vragen te stellen en alles opnieuw te overdenken, zijn dit echter opwindende tijden. ‘Studenten moeten leren hoe ze afstand kunnen nemen van oude ideeën, hoe en wanneer ze die kunnen vervangen […] hoe ze moeten leren, afleren en opnieuw leren,’ schreef de futuroloog Alvin Toffler.²² Als dit ergens voor geldt, dan is het voor het vak economie: het is nu het aangewezen moment om dingen af te leren en de grondslagen van de economie opnieuw te leren.

De kracht van beelden

Iedereen zegt het: we hebben een nieuw economisch verhaal nodig, een nieuwe beschrijving van onze gedeelde economische toekomst, een verhaal dat geschikt is voor de eenentwintigste eeuw. Daar ben ik het mee eens. Maar laten we één ding niet vergeten: de hele geschiedenis door zijn de krachtigste verhalen verteld door middel van beelden. Als we de economische wetenschap willen herschrijven, moeten we ook de plaatjes ervan opnieuw tekenen, omdat we weinig kans hebben een nieuw verhaal te vertellen wanneer we vasthouden aan de oude illustraties. Mocht het tekenen van nieuwe beelden u echter te frivool in de oren klinken – als niet meer dan kinderspel – geloof me: dat is het niet. Maar beter nog, laat me het bewijzen.

Van de prehistorische grotschilderingen tot de kaart van de Londense metro maken beelden, schema’s en grafieken een wezenlijk deel uit van het vertellen van verhalen. De reden hiervoor is simpel: onze hersenen zijn gemaakt voor visuele informatie. ‘Zien komt vóór woorden. Het kind kijkt en herkent voordat het spreekt,’ aldus de openingsregels van Ways of Seeing, de in 1972 verschenen klassieker van de schrijver en kunstcriticus John Berger.²³ Hierna heeft de neurologie de dominante rol van visualisatie in de menselijk cognitie bevestigd. De helft van de zenuwvezels in onze hersenen is verbonden met ons gezichtsvermogen en wanneer we onze ogen open hebben, wordt twee derde van de elektrische activiteit in onze hersenen gebruikt om te zien. Ons brein heeft slechts 150 milliseconden nodig om een beeld te herkennen, en niet meer dan 100 milliseconden om hier een betekenis aan toe te kennen.²⁴ Hoewel we in onze beide ogen blinde vlekken hebben – waar de optische zenuw verbonden is met het netvlies – creëert het brein heel handig de illusie van een naadloos geheel.²⁵

Als gevolg hiervan zijn we van nature geneigd tot het herkennen van patronen en zien we in wolken gezichten, in schaduwen geesten en in de sterren mythische dieren. En we leren het beste als er plaatjes zijn die we kunnen bekijken. Of zoals Lynell Burmark, deskundige op het gebied van visuele geletterdheid, uitlegt: ‘Tenzij onze woorden, begrippen en ideeën vastgehaakt worden aan een beeld, zullen ze het ene oor ingaan, door ons brein zeilen, en het andere oor weer uitgaan. Woorden worden verwerkt in ons kortetermijngeheugen, waar we slechts ongeveer zeven bits aan informatie kunnen vasthouden […] Beelden daarentegen gaan rechtstreeks naar het langetermijngeheugen, waar ze in worden geëtst en zodoende onuitwisbaar zijn.’²⁶ Met minder pennenstreken, en zonder de last van technisch taalgebruik, hebben beelden een grote urgentie – en wanneer tekst en beeld tegenstrijdige boodschappen uitzenden, is het de visuele boodschap die meestal wint.²⁷ Dus blijkt het oude gezegde te kloppen: een beeld is echt duizend woorden waard.

Het wekt dus nauwelijks verbazing dat beeldtaal zo’n belangrijke rol heeft gespeeld in de manier waarop mensen zichzelf leerden de wereld te begrijpen. In de zesde eeuw v.Chr. werd in Mesopotamië met een scherpe stok in klei de oudste wereldkaart gegraveerd, de Imago Mundi. Hierop is de aarde afgebeeld als een platte schijf, met Babylon zelfverzekerd in het midden. De Griekse grondlegger van de geometrie, Euclides, onderzocht cirkels, driehoeken, krommen en rechthoeken in een tweedimensionale ruimte, waarmee hij een diagrammentaal ontwikkelde die Isaac Newton later hanteerde om zijn baanbrekende wetten van de mechanica uit te leggen, en die nog altijd overal ter wereld in de wiskundelessen worden gebruikt. Weinig mensen hebben gehoord van de Romeinse architect Marcus Vitruvius Pollio, maar Leonardo da Vinci’s visualisering van zijn proportieleer wordt over de hele wereld onmiddellijk herkend in het beeld van de Vitruviusman, die naakt en met open armen in zowel een cirkel als een vierkant staat. Toen Charles Darwin in 1837 in zijn notitieboekje voor het eerst een tekeningetje maakte van een zich onregelmatig vertakkende boom – met de woorden ‘denk ik’ erboven – vatte hij de kern samen van een idee dat zou leiden tot The Origin of Species.²⁸

Het is duidelijk dat in alle culturen en tijdperken mensen hebben begrepen hoe krachtig het beeld is, dat het in staat is vaste overtuigingen omver te kegelen. Afbeeldingen zetten zich vast op ons geestesoog en veranderen onze kijk op de wereld. Het was dan ook geen wonder dat Nicolaus Copernicus – die zijn leven lang de bewegingen van de planeten bestudeerde – wachtte tot hij op zijn sterfbed lag voordat hij de afbeelding hieronder durfde te publiceren.

Door de zon – en niet de aarde – als het middelpunt van ons zonnestelsel af te beelden, ontketende Copernicus een ideologische revolutie die de leer van de kerk aan flarden scheurde, het gezag van de paus dreigde weg te vagen, en de ideeën van de mens over de kosmos en onze plek daarin voorgoed veranderde. Het is ongelooflijk welke verwoestingen een stel concentrische cirkels kan aanrichten.

Copernicus’ in 1543 gepubliceerde beeld van het universum, waarin de aarde om de zon draait.

Maar denk nu eens aan de cirkels, parabolen, lijnen en krommen die in de economie de belangrijkste diagrammen vormen – deze op het oog onschuldige tekeningen die weergeven wat de economie is, hoe deze zich ontwikkelt, en waartoe deze dient. Onderschat nooit de kracht van dergelijke beelden: wat we tekenen bepaalt wat we kunnen zien, en wat niet, wat we opmerken en wat we negeren, en zo vormt het een mal voor alles wat hierop volgt. De plaatjes die we tekenen om de economie te beschrijven doen in hun meetkundige eenvoud denken aan de tijdloze waarheden van de wiskunde van Euclides en de natuurkunde van Newton. Hierdoor nestelen ze zich razendsnel achter in ons hoofd en fluisteren ze zwijgend de belangrijkste vooronderstellingen van de economische wetenschap, die dus nooit hoeven te worden uitgesproken omdat ze in onze geest zijn geëtst. Ze presenteren een zeer onvolledig beeld van de economie, negeren de blinde vlekken van de theorie, sporen ons aan om binnen de lijnen ervan naar wetmatigheden te zoeken, en zetten ons aan om verkeerde doelstellingen na te streven. Bovendien beklijven deze beelden, als een soort graffiti van de geest, ook als de woorden reeds zijn vervaagd. Ze vormen heimelijke intellectuele bagage, opgeborgen in je visuele cortex zonder dat je beseft dat die daar aanwezig is. En net als graffiti is die moeilijk te verwijderen. Dus als een beeld inderdaad duizend woorden waard is – in ieder geval in de economie – moeten we veel meer aandacht besteden aan de plaatjes die we tekenen, doceren en leren.

Sommigen zullen deze suggestie wellicht van de hand wijzen met het argument dat het vak economie niet wordt gedoceerd aan de hand van tekeningen, maar van vergelijkingen – eindeloze vergelijkingen. Per slot van rekening proberen economische faculteiten wiskundigen te rekruteren, geen kunstenaars. Economen zijn echter altijd onderwezen met behulp van vergelijkingen én diagrammen, en dankzij een aantal eigenwijze persoonlijkheden en verrassende wendingen in de fascinerende maar weinig bekende geschiedenis van het vak hebben diagrammen een bijzonder belangrijke rol gespeeld.

Beelden in de economische wetenschap:
een verborgen geschiedenis

Veel grondleggers van het vak economie gebruikten beelden om hun baanbrekende ideeën duidelijk te maken. Toen de Franse econoom François Quesnay in 1758 zijn Tableau économique publiceerde – met zijn zigzaggende lijnen die de geldstromen tussen grondbezitters, arbeiders en handelaren uitbeeldden – kwam hij in feite met het eerste gekwantificeerde economische model. In de jaren tachtig van de achttiende eeuw vond de politiek econoom William Playfair nieuwe manieren uit om data te presenteren en gebruikte hij de grafieken, staafdiagrammen en taartdiagrammen die elke scholier tegenwoordig kent. Met deze hulpmiddelen wist hij de politieke kwesties van die tijd – zoals de gevolgen van de scherp stijgende graanprijzen voor dagloners en de verschuivende handelsbalans tussen Engeland en de rest van de wereld – op een zeer krachtige wijze te visualiseren. Een eeuw later tekende de Britse econoom William Stanley Jevons een afbeelding van wat hij ‘de wet van vraag en aanbod’ noemde, waarbij hij stapsgewijze veranderingen in prijs en hoeveelheid als een kromme tekende om te laten zien dat wanneer de prijs van een goed daalt, mensen er meer van willen kopen. Omdat hij wilde dat zijn theorie even wetenschappelijk leek als de natuurkunde, gebruikte hij met opzet een stijl die sterk leek op Newtons uitbeelding van de wetten van de mechanica. En die vraagcurve is nog altijd de eerste tekening waarmee de beginnende student in aanraking komt.

Het vak economie werd tijdens de eerste helft van de twintigste eeuw gedomineerd door het in 1890 verschenen boek van Alfred Marshall, Principles of Economics, het belangrijkste handboek voor de meeste studenten. In het voorwoord stond Marshall stil bij de vraag of het nu vergelijkingen of diagrammen waren die de tekst het best verhelderden. Wiskundige vergelijkingen waren volgens hem vooral geschikt ‘om iemand te helpen om sommige van zijn ideeën snel, bondig en exact te noteren voor eigen gebruik […] Maar als er veel verschillende symbolen moeten worden gebruikt, wordt dat voor ieder ander dan de auteur heel omslachtig en vermoeiend.’ De waarde van diagrammen was in zijn ogen veel groter. ‘De argumentatie in de tekst is er nooit van afhankelijk, en ze kunnen worden weggelaten,’ schreef hij, ‘maar de ervaring lijkt uit te wijzen dat men op een aantal belangrijke principes veel beter grip krijgt dan zonder hun hulp mogelijk is; en dat er tal van zuiver theoretische problemen zijn, die niemand die diagrammen heeft leren hanteren op een andere manier zou willen behandelen.’²⁹

Het was echter Paul Samuelson die er, in de tweede helft van de twintigste eeuw, voor zorgde dat beelden een centrale rol in het economisch denken gingen spelen. Samuelson, die bekendstaat als de vader van de moderne economie, bracht zijn zeventigjarige loopbaan door aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) en bij zijn overlijden in 2009 werd hij geprezen als ‘een van de reuzen op wiens schouders elke hedendaagse econoom staat’.³⁰ Hij was dol op vergelijkingen en diagrammen en hij oefende grote invloed uit op de wijze waarop beide in de economische theorie en het economisch onderwijs worden gebruikt. Het belangrijkste is echter dat hij ervan overtuigd was dat ze beide vooral geschikt waren voor een bepaald publiek: grof gezegd waren de vergelijkingen voor de specialisten en de beelden voor de massa.

In zijn streven om economie even wetenschappelijk te maken als natuurkunde beeldde Jevons zijn theorieën uit in de stijl van Newtons diagrammen over de mechanica.

Het eerste belangrijke boek van Samuelson was zijn dissertatie, Foundations of Economic Analysis. Het werd gepubliceerd in 1947 en richtte zich op de echte specialisten. Daarbij was het onbeschaamd mathematisch van karakter: Samuelson was ervan overtuigd dat vergelijkingen de moedertaal van economen zouden moeten vormen, bedoeld om warrig denken te fileren en in plaats hiervan wetenschappelijke precisie te bieden. Zijn tweede boek schreef hij echter voor een heel ander publiek, en dat kwam louter door een speling van het lot.

Paul Samuelson: de man die de economie tekende.

Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog groeide het aantal studenten dat zich inschreef bij Amerikaanse universiteiten spectaculair, aangezien honderdduizenden voormalige militairen terugkeerden naar huis en op zoek waren naar de opleiding die ze hadden gemist en de baan die ze dringend nodig hadden. Velen kozen voor een technische studie – essentieel voor de opbouw van de naoorlogse maatschappij – en moesten hierbij ook iets aan economie doen. Samuelson was op dat moment een dertigjarige hoogleraar aan het MIT en naar eigen zeggen een ‘wijsneuzige streber die zich bezighield met esoterische theorieën’. Het hoofd van zijn faculteit, Ralph Freeman, zat echter met een probleem: achthonderd techniekstudenten van het mit waren aan een verplichte economiecursus van een jaar begonnen, maar dat ging niet goed. Samuelson herinnerde zich het gesprek dat plaatsvond toen Freeman op een dag zijn werkkamer binnenkwam en de deur achter zich dichtdeed. ‘Ze haten het,’ bekende Freeman. ‘We hebben van alles geprobeerd, maar ze haten het nog steeds […] Paul, zou jij het een of twee semesters voor de helft van de tijd willen doen? Schrijf een tekst die de studenten wel prima vinden. Als zij het prima vinden, heb je goede economie geschreven. Laat eruit wat je goeddunkt. Wees zo beknopt als je wilt. Waar je ook mee komt, het zal aanzienlijk beter zijn dan wat we nu hebben.’³¹

Het was volgens Samuelson een aanbod dat hij niet kon afslaan en de tekst die hij in de drie jaar hierna schreef – met de eenvoudige titel Economics – werd het in 1948 gepubliceerde klassieke handboek dat hem op slag beroemd maakte. Het is fascinerend dat de strategie die hij bij het schrijven ervan koos aansloot bij die van de Rooms-Katholieke Kerk in de middeleeuwen. Vóór de komst van de drukpers hanteerde de Kerk twee heel verschillende methodes om haar leer te verbreiden. De kleine minderheid van geletterden – monniken, priesters en geleerden – moesten de Bijbel in het Latijn lezen en schreven de verzen regel na regel over. Daarentegen werd de analfabete massa in de bijbelverhalen onderwezen door middel van beelden, zoals de fresco’s op de kerkmuren en de gebrandschilderde ramen. Het bleek een uiterst succesvolle strategie voor massacommunicatie. Samuelson was even slim: hij schoof de vergelijkingen van de deskundigen terzijde en maakte voor zijn supermarktachtige cursus voor de massa volop gebruik van tekeningen, grafieken en diagrammen. En aangezien zijn publiek grotendeels bestond uit techniekstudenten, koos hij voor een visuele stijl die hen bekend voorkwam, omdat hij tekeningen maakte die in de traditie stonden van de werktuigbouwkunde en de vloeistofmechanica. Hieronder staat een voorbeeld van een tekening uit de eerste editie van het handboek, waarin duidelijk wordt gemaakt hoe inkomen in de economie circuleert en nieuwe investeringen mogelijk maakt. Het werd zijn bekendste diagram – dat bekendstaat als de Kringloop – en was duidelijk gebaseerd op de metafoor van water dat door buizen stroomt.³²

Het kringloopdiagram dat Samuelson in 1948 publiceerde, waarin wordt afgebeeld hoe inkomen door de economie stroomt alsof het water in een buizenstelsel is.

Zijn rijkelijk geïllustreerde handboek was een hit, en wat voor de techneuten werkte, bleek ook voor de overige studenten te werken. Economics werd al snel gebruikt door economiedocenten aan tal van Amerikaanse universiteiten, en al spoedig ook in andere landen. Van alle Amerikaanse academische handboeken – ongeacht het onderwerp – was het bijna dertig jaar lang de grootste bestseller. Het werd in meer dan veertig talen vertaald, in zestig jaar tijd werden er wereldwijd 4 miljoen exemplaren van verkocht, die hele generaties studenten alles leerden wat ze moesten weten voor het college Econ 101.³³ Elke nieuwe editie bevatte nog meer afbeeldingen: van 70 diagrammen in de eerste druk tot bijna 250 in de elfde editie, die in 1980 verscheen. Samuelson was zich erg bewust van zijn invloed en genoot ervan, omdat hij de geest van de eerstejaarsstudent als een schone lei beschouwde. ‘Het maakt mij niet uit wie de wetten van een land schrijft – of wie de verhandelingen voor specialisten vervaardigt – zolang ik maar de economische handboeken kan schrijven,’ verklaarde hij later. ‘De eerste penseelstreek is de meest bevoordeelde, omdat die gezet wordt op de tabula rasa van de beginner op het moment dat die het meest ontvankelijk is.’³⁴

Een langdurige ontsnappingspoging

Paul Samuelson was niet de enige die besefte hoe uitzonderlijk invloedrijk degene is die kan bepalen hoe we beginnen. Zijn hoogleraar en mentor Joseph Schumpeter realiseerde zich ook dat de ideeën die ons worden aangereikt soms heel moeilijk kunnen worden afgeschud, maar hij was wel vastbesloten dit te doen, om daarmee ruimte te maken voor zijn eigen inzichten. In zijn History of Economic Analysis uit 1954 formuleerde Schumpeter het als volgt:

In de praktijk beginnen we ons eigen onderzoek allemaal vanuit het werk van onze voorgangers, dat wil zeggen, we beginnen bijna nooit helemaal bij nul. Maar veronderstel dat we wel bij nul begonnen, welke stappen zouden we dan moeten zetten? Het is duidelijk dat, om überhaupt in staat te zijn voor onszelf problemen te formuleren, we een bepaalde reeks met elkaar verbonden verschijnselen, die het waard is om te analyseren, moeten visualiseren. Met andere woorden: de analyse wordt noodzakelijkerwijs voorafgegaan door een preanalytische cognitieve handeling die de grondstof voor de analyse levert. In dit boek zal deze preanalytische cognitieve handeling worden aangeduid als visie.

Schumpeter liet er echter geen misverstanden over bestaan dat het creëren van een nieuwe preanalytische visie nooit een neutraal proces kon zijn, aangezien hij hieraan toevoegde:

De eerste taak is om de visie te verwoorden of deze te conceptualiseren […] in een min of meer geordend schema of beeld […] Er kan geen twijfel over bestaan dat hier een brede poort openstaat waardoor ideologie dit proces kan binnenwandelen. Ze komt zelfs binnen op de begane grond, in de pre-analytische cognitieve handeling waarover we het al hebben gehad. Analyse begint met materiaal dat wordt geleverd door onze visie op dingen, en deze visie is bijna per definitie ideologisch bepaald.³⁵[1]

Andere denkers hebben andere woorden gebruikt om min of meer hetzelfde te zeggen. Schumpeters concept van een preanalytische visie was beïnvloed door de ideeën van de socioloog Karl Mannheim, die aan het eind van de jaren twintig constateerde dat ‘elk gezichtspunt typerend is voor een sociale situatie’, en die vervolgens de notie populariseerde dat we allemaal beschikken over een ‘wereldbeeld’ dat als lens fungeert waardoor we de wereld interpreteren. In de jaren zestig zette Thomas Kuhn het wetenschappelijk onderzoek op zijn kop door erop te wijzen dat ‘wetenschappers met modellen werken die ze tijdens hun opleiding hebben geleerd […] veelal zonder precies te weten, of te hoeven weten, welke kenmerken deze modellen binnen het vak de status van paradigma hebben bezorgd’.³⁶ In de jaren zeventig introduceerde de socioloog Erving Goffman het begrip framing – in de zin dat ieder van ons de wereld bekijkt door een geestelijk picture frame ofwel kader – om te laten zien dat we proberen wijs te worden uit de warboel van onze ervaringen door het beeld af te bakenen, zodat we vervolgens kunnen zien wat zich daarbinnen bevindt.³⁷

Preanalytische visie. Wereldbeeld. Paradigma. Frame. Dit zijn verwante begrippen. Het doet er niet zozeer toe welk begrip je gebruikt, belangrijker is dat je beseft dat je sowieso een dergelijk concept hanteert, omdat je dan in staat bent om dit ter discussie stellen en te veranderen. In de economische wetenschap is dat een uitnodiging om met een frisse blik te kijken naar de denkmodellen die we gebruiken bij het beschrijven en begrijpen van de economie. Dat is echter niet zo eenvoudig, zoals Keynes ontdekte. Toen hij in de jaren dertig met zijn baanbrekende theorie kwam, gaf hij toe dat het een ‘hele worsteling was geweest om te ontsnappen aan de gebruikelijke manieren om te denken en zich uit te drukken […] Het probleem zit hem niet in de nieuwe ideeën, maar in de oude, die bij degenen die zijn grootgebracht zoals de meesten van ons, zich vertakken tot in elk hoekje van ons denken.’³⁸

De mogelijkheid om oude denkmodellen af te schudden is aanlokkelijk, maar bij de zoektocht naar nieuwe zijn wel enige waarschuwingen op hun plaats. Om te beginnen moeten we ons altijd blijven herinneren dat ‘de kaart niet het gebied is’, zoals de filosoof Alfred Korzybski het formuleert: elk model kan nooit meer zijn dan een model, een noodzakelijke vereenvoudiging van de wereld, iets dat nooit verward mag worden met de werkelijkheid. Ten tweede bestaat er geen correcte preanalytische visie, objectief paradigma of volmaakt kader dat we zouden kunnen ontdekken. Om de handige uitdrukking van de statisticus George Box te gebruiken: ‘Alle modellen zijn onjuist, maar sommige zijn bruikbaar.’³⁹ Bij een nieuwe manier van economisch denken gaat het niet om het vinden van het juiste model (omdat dit niet bestaat), maar gaat het om het kiezen of creëren van het model dat voor ons doel het meest bruikbaar is – en dat rekening houdt met de context waarmee we geconfronteerd worden en dat uitdrukking geeft aan de waarden waarin we geloven en de doelstellingen die we hebben.

Er ligt dan wellicht geen volmaakt frame of kader klaar om door ons gevonden te worden, stelt George Lakoff, een vertegenwoordiger van de cognitieve linguïstiek, maar wanneer we de oude kaders overboord willen zetten is het wel absoluut noodzakelijk dat we een overtuigend alternatief kader hebben. Zonder alternatief is er weinig kans dat we de strijd om de ideeën kunnen beginnen, laat staan dat we die zullen winnen.

Jarenlang heeft Lakoff aandacht gevraagd voor de kracht van verbale framing bij de vormgeving van het politieke en economische debat. Als voorbeeld hiervan wijst hij op de door Amerikaanse conservatieven veelvuldig gebruikte notie van tax relief: met slechts twee woorden worden de belastingen neergezet als een kwaal, een beproeving waarvan men slechts verlost kan worden door een heroïsche redder. Hoe moeten progressieven hierop reageren? Zeker niet door zich ‘tegen’ tax relief uit te spreken (want wie zou zich tegen verlossing van iets willen keren?). Maar, zegt Lakoff, progressieven kiezen er te vaak voor om met uitvoerige uiteenzettingen te komen, juist omdat ze geen bondig alternatief frame hebben ontwikkeld.⁴⁰ Ze hebben wanhopig behoefte aan een alternatieve term van twee woorden waarin ze hun opvatting kunnen samenvatten en waarmee ze het andere frame kunnen bestrijden. En inderdaad heeft het begrip tax justice – dat onmiddellijk associaties oproept met het idee van een gemeenschap, rechtvaardigheid en het afleggen van verantwoording – de laatste jaren internationaal snel furore gemaakt omdat wereldwijde schandalen over belastingparadijzen en grootschalige belastingontduiking door bedrijven regelmatig het nieuws halen. Het hebben van een krachtig frame om dit soort zaken aan de kaak te stellen heeft ongetwijfeld geholpen bij het kanaliseren van de publieke verontwaardiging en het mobiliseren van de wijdverbreide behoefte aan verandering.⁴¹

Net zoals het werk van Lakoff heeft laten zien wat de kracht van verbale framing in het politieke en economische debat is, wil dit boek duidelijk maken hoe krachtig visuele framing is, om dit vervolgens te gebruiken bij het veranderen van het economische denken in de eenentwintigste eeuw. Hoe groot de kracht van visuele framing is, besefte ik pas toen ik in 2011 voor het eerst de donut tekende en stomverbaasd was over de internationale respons hierop. In de kringen waar men zich bezighoudt met duurzame ontwikkeling werd het al snel een iconisch beeld, dat zowel door overheden, bedrijven en academici als door activisten werd gebruikt om de termen waarin het debat werd gevoerd te veranderen. In 2015 vertelden mensen die betrokken waren bij de onderhandelingen van de Verenigde Naties over de Sustainable Development Goals – de zeventien doelstellingen waarmee wereldwijd de vooruitgang van de mensheid in kaart kan worden gebracht – dat tijdens de nachtelijke sessies waarin de uiteindelijke tekst moest worden vastgesteld de donut steeds aanwezig was om iedereen eraan te herinneren waar het uiteindelijk om ging. Veel mensen vertelden me dat de wijze waarop zij altijd al over duurzame ontwikkeling hadden gedacht, door de donut nu ineens zichtbaar was geworden – alleen had niemand het hiervoor zo getekend. Wat me het meest verbaasde, was hoe het beeld nieuwe manieren van denken stimuleerde: het hielp bij het nieuw leven inblazen van oude debatten en het initiëren van nieuwe, terwijl het een positieve visie bood op een economische toekomst die het nastreven waard is.

Het begon geleidelijk tot me door te dringen dat visuele frames net zo belangrijk zijn als verbale. Dat besef leidde ertoe dat ik de plaatjes die zo belangrijk waren geweest tijdens mijn studie economie opnieuw ging bekijken, en voor het eerst zag ik hoe krachtig ze het mij aangeleerde denkkader samenvatten en versterkten. De kern van het mainstream economisch denken wordt gevormd door een handvol tekeningen die zonder woorden, maar buitengewoon krachtig, bepalen hoe we geacht worden over de economische wereld te denken – en ze zijn allemaal achterhaald, kortzichtig of gewoon onjuist. Ze zijn misschien niet zichtbaar, maar ze framen heel sterk de manier waarop we over economie denken – op school, bij de overheid, in de bestuurskamers van grote ondernemingen, in de media en in het dagelijks leven. Wanneer we een nieuw economisch verhaal willen schrijven, moeten we nieuwe plaatjes tekenen en de oude daar laten waar ze thuishoren: op de bladzijden van de handboeken uit de vorige eeuw.

Maar wat als je nooit economie gestudeerd hebt, als je die invloedrijke plaatjes nooit gezien hebt? Allereerst, houd jezelf niet voor de gek door te denken dat je immuun bent voor hun invloed: niemand is dat. Die diagrammen bepalen zo sterk de manier waarop economen, politici en journalisten over de economie praten dat we ze met onze woorden uiteindelijk allemaal oproepen, ook al hebben we ze nooit gezien. Tegelijkertijd mag je jezelf als economische beginner gelukkig prijzen dat Paul Samuelson nooit die eerste penseelstreek op jouw tabula rasa heeft kunnen zetten. Het feit dat je nooit economische colleges hebt gevolgd kan zelfs een klein voordeel zijn: je hoeft je van minder bagage te ontdoen, minder graffiti weg te boenen. In een enkel geval kan het gebrek aan opleiding een intellectureel voordeel zijn – en dit is een van die gevallen.

Zeven manieren om te denken als
een eenentwintigste-eeuwse econoom

Ongeacht of je jezelf beschouwt als een economische veteraan of een beginner, het is nu tijd om te laten zien waaruit de economische graffiti bestaat die in het denken van ons allemaal aanwezig is. En wanneer dat wat je aantreft jou niet bevalt: boen het weg. Of beter nog: schilder het over met nieuwe beelden die veel beter bij onze tijd en onze behoeften passen. In de rest van dit boek presenteer ik zeven manieren waarop een econoom in de eenentwintigste eeuw zou kunnen denken. En voor elk van deze manieren laat ik eerst zien welk vals beeld ons denken tot nog toe bepaald heeft, hoe dit beeld zo machtig kon worden, en welke schadelijke invloed het heeft gehad. Maar de tijd waarin we louter kritiek konden spuien ligt achter ons, zodat de nadruk hier ligt op het creëren van nieuwe beelden. Beelden die de essentiële principes waardoor we ons zouden moeten laten leiden duidelijk kunnen maken. De tekeningen in dit boek zijn bedoeld om de sprong van het oude economische denken naar het nieuwe samen te vatten. Tezamen proberen ze – vrij letterlijk – voor de economie van de eenentwintigste eeuw een nieuw ‘groot plaatje’ te schetsen. Vandaar dat hier nu eerst een snelle vogelvlucht langs de ideeën en beelden van de donuteconomie wordt gepresenteerd.

Eén: verander de doelstelling. Meer dan zeventig jaar lang is de economische wetenschap gefixeerd geweest op het bruto binnenlands product (bbp) als belangrijkste indicator van vooruitgang. Die fixatie is gebruikt als rechtvaardiging van de extreme ongelijkheid in inkomen en vermogen, en van een ongekende aantasting van het milieu. De eenentwintigste eeuw heeft een veel bredere doelstelling nodig: het voorzien in de mensenrechten van ieder mens, binnen de mogelijkheden van onze levenwekkende planeet. Deze doelstelling is opgenomen in het concept van de donut. De grote uitdaging is om economieën – van lokaal tot mondiaal niveau – te creëren die de hele mensheid binnen de veilige en rechtvaardige ruimte van de donut brengen. In plaats van een eeuwig stijgend bbp na te streven, wordt het tijd om te ontdekken hoe we een balans kunnen vinden.

Twee: kijk naar het grote plaatje. De mainstream economische wetenschap typeert de hele economie met slechts één, extreem beperkt beeld: het kringloopdiagram. De beperkingen hiervan zijn bovendien gebruikt ter versterking van het neoliberale verhaal over de efficiëntie van de markt, de incompetentie van de overheid, het huishouden als iets dat beperkt blijft tot het gezinsdomein, en de ‘tragedie van de meent’ – de onvermijdelijke ondergang van het gemeenschapsbezit. Het is tijd om de economie opnieuw te ontwerpen, om haar in te bedden in de maatschappij en de natuur, en om haar van energie te laten voorzien door de zon. Deze nieuwe karakterisering vraagt om nieuwe verhalen – over de macht van de markt, de staat als partner, de centrale rol van het huishouden, en de creativiteit van de gemeenschap.

Drie: stimuleer de menselijke natuur. Centraal in het economische denken van de twintigste eeuw staat de figuur van de rationele homo economicus: hij heeft ons verteld dat we ons eigenbelang vooropstellen, berekenend zijn, onveranderlijke voorkeuren hebben en de natuur beheersen. En dit portret heeft ons gemaakt tot wie we zijn. De menselijke natuur is echter veel rijker dan dit beeld, zoals blijkt uit de eerste schetsen van ons nieuwe zelfportret: we zijn sociaal, met elkaar verbonden, benaderbaar, onze waarden zijn veranderlijk, en we zijn afhankelijk van de levende planeet. Bovendien is het inderdaad mogelijk om op zo’n manier rekening te houden met de menselijke natuur dat het we meer kans maken om in de veilige en rechtvaardige ruimte van de donut te komen.

Vier: snap de systemen. Het iconische snijpunt van de aanbod- en vraagcurven van de markt is de eerste tekening waarmee elke economiestudent geconfronteerd wordt, maar deze komt voort uit misplaatste negentiendeeeuwse metaforen met betrekking tot mechanische evenwichtstoestanden. Een veel slimmer beginpunt om de dynamiek van de economie te begrijpen, is de systeemtheorie, samengevat in een stel eenvoudige feedback loops of terugkoppelingslussen. Door deze dynamiek centraal te stellen, ontstaan tal van nieuwe inzichten, bijvoorbeeld over de conjunctuurschommelingen van de financiële markten, de groeiende tendens naar economische ongelijkheid en het kantelpunt van de klimaatverandering. Het is tijd dat we ophouden met het zoeken naar de niet-bestaande hendels waarmee we de economie zouden kunnen beheersen, en deze gaan zien als een complex systeem dat zich voortdurend ontwikkelt.

Vijf: richt je op herverdeling. In de twintigste eeuw was er één eenvoudige kromme – de Kuznetscurve – die fluisterend een krachtige boodschap over ongelijkheid uitdroeg: het moet eerst erger worden, wil het beter worden, en de economische groei zal er (uiteindelijk) weer voor zorgen dat het goed komt. Ongelijkheid blijkt echter helemaal geen economische noodzakelijkheid te zijn: het is een ontwerpfout. Eenentwintigste-eeuwse economen zullen erkennen dat er veel manieren zijn om een economie te ontwerpen die de waarde die zij genereert veel beter verdeelt – een idee dat het best kan worden verbeeld als een netwerk van stromen. Dit betekent dat we verder moeten gaan dan het herverdelen van inkomen, maar ook moeten kijken naar manieren om rijkdom te herverdelen, vooral de rijkdom die voortkomt uit de controle over de grond, ondernemingen, technologie, kennis en de macht om geld te scheppen.

Zes: creëer om te regenereren. Het economisch denken heeft een ‘schoon’ milieu lange tijd afgeschilderd als een luxeartikel, iets dat alleen de rijken zich kunnen veroorloven. Deze visie werd onderstreept door de van de Kuznetscurve afgeleide kromme van de milieueconomie, die op haar beurt fluisterde dat de milieuvervuiling eerst erger moet worden voordat het beter kan worden, en dat de economische groei het probleem uiteindelijk zal oplossen. Een dergelijke wetmatigheid bestaat echter helemaal niet: ecologische schade is gewoon het gevolg van het degeneratieve karakter van de industrie. Deze eeuw heeft behoefte aan economisch denken dat een regeneratieve industriële productie mogelijk maakt, om zo een circulaire – in plaats van een lineaire – economie te creëren en ervoor te zorgen dat de mensen weer onderdeel worden van de gezonde levenscycli van de aarde.

Zeven: wees agnost als het om groei gaat. In het economisch denken is er één diagram dat zo gevaarlijk is dat het nooit daadwerkelijk getekend wordt: de ontwikkeling van de groei van het bbp op de lange termijn. De mainstream economische wetenschap beschouwt eindeloze economische groei als een noodzaak, maar in de natuur is er niets dat eeuwig groeit. En de poging om tegen deze trend in te gaan zou in landen met hoge inkomens maar een lage groei slechts tot lastige vragen leiden. Het is wellicht niet moeilijk om afscheid te nemen van de groei van het bbp als economische doelstelling, maar het zal veel meer moeite kosten om af te kicken van onze verslaving aan deze groei. Vandaag de dag hebben we economieën die moeten groeien, ongeacht of we hierbij gedijen: wat we nodig hebben zijn economieën die ervoor zorgen dat wij gedijen, ongeacht of die groeien of niet. Deze radicale omslag in perspectief vraagt ons om agnost te zijn als het gaat om economische groei, en om te onderzoeken hoe economieën die momenteel in financieel, politiek en maatschappelijk opzicht verslaafd zijn aan groei, kunnen leren te leven met én zonder groei.

Deze zeven manieren om op een eenentwintigste-eeuwse manier over economie te denken dicteren geen specifieke beleidsmaatregelen of institutionele hervormingen. Ze beloven geen kant-en-klare antwoorden op de vraag wat we nu moeten doen, en ze vormen evenmin het complete antwoord. Ik ben er echter van overtuigd dat ze essentieel zijn als we op een radicaal andere manier over economie willen denken, iets wat deze eeuw absoluut nodig is. Hun principes en patronen zullen nieuwe economische denkers – en de econoom die in ieder van ons schuilt – voorzien van hulpmiddelen om te beginnen met het creëren van een economie die iedereen in staat stelt te gedijen en zich te ontplooien. Gezien de snelheid, de omvang en de onzekerheid van de veranderingen waarmee we in de komende jaren geconfronteerd zullen worden, zou het dwaas zijn om nu al te proberen precies aan te geven hoe het beleid en de instituties van de toekomst eruit moeten zien: de komende generatie van denkers en doeners zal, terwijl de context voortdurend verandert, veel meer in de gelegenheid zijn om te experimenteren en uit te zoeken wat wel en niet werkt. Wat we nu kunnen doen – en ook moeten doen – is de beste nieuwe en zich ontwikkelende ideeën bijeen te brengen en zo een nieuw economisch denkkader te creëren, een denkkader dat nooit ‘af’ is maar zich voortdurend ontwikkelt.

De economische denkers van de komende decennia staan voor de opgave om deze zeven manieren van denken in de praktijk te brengen en om met nog veel meer nieuwe manieren van denken te komen. We zijn nog maar nauwelijks begonnen aan deze avontuurlijke tocht naar een heel nieuwe wijze van economisch denken. Kom aan boord.