LIEFDE OP DONKERE DAGEN

Ewald Arenz

Liefde op
donkere dagen

Vertaald uit het Duits
door Lucienne Pruijs

Nieuw Amsterdam

De vertaler ontving voor deze vertaling een projectsubsidie van het Nederlands Letterenfonds

Oorspronkelijke titel Die Liebe an miesen Tagen

© 2023 DuMont Buchverlag, Keulen

© 2023 Nederlandse vertaling Lucienne Pruijs / Uitgeverij

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld privécollectie Lisa Graa Jensen

© Bridgeman Images

Foto auteur © Lowarig

NUR 302

ISBN 978 90 468 3189 2

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met
ISBN 978 90 468 3188 5

1

Wat was de tuin snel verwilderd! In de eerste jaren was ze er nog steeds naartoe gereden. Had ze in de nawinter de appelbomen gesnoeid. In maart de koude bak beplant. In juni rode bessen geoogst… Allemaal dingen die ze daarvoor nooit gedaan had. Allemaal dingen die Paul haar had laten zien. Waren het niet altijd de vrouwen die van tuinieren hielden? Zij had er nooit veel mee gehad, maar vond het altijd leuk om bij Paul toe te kijken. Omdat hij helemaal opging in wat hij aan het doen was.

Clara stapte uit de auto. Het portier sloeg harder dicht dan de bedoeling was. Er stond ongewoon veel wind. Wisselvallig en koel – zo waren deze vroege aprildagen tot nu toe geweest. Net als zij. Wisselvallig en koel. Maar er was iets veranderd, iets was in beweging gekomen. Daarom was ze hier zo lang niet geweest en daarom was ze nu zonder dralen hiernaartoe gereden.

Het huisje kwam haar voor zoals altijd als ze aangekomen waren. De blauwgeverfde luiken dichtgeklapt. Het dak misschien nog een beetje lager dan vroeger. De oude wijnstok, waarvan de stam vermoeid tegen de gevel leunde, was nog niet uitgelopen. De druif kwam altijd laat. Maar de hondsroos tegen het hek met zijn jarenlang niet gesnoeide ranken zag eruit alsof hij vislijnen in de richting van het huis had uitgegooid. Het rood van de rozenbottels van vorig jaar een stralende verleiding tegen de lucht met de wilde, ijlende wolken, op deze doorwaaide blauwe lentedag. Als ze het zo fotografeerde, zou het zeker niet heel moeilijk zijn een koper te vinden. Ze pakte haar camera en probeerde een paar foto’s. Van de stemming kon ze een beetje vastleggen. De stemming rond het huis. Niet de stemming in haarzelf, die ze eigenlijk niet wilde aanroeren om die niet te bederven. Ze klapte de brievenbus open. De sleutel lag er nog steeds in, bedolven onder stokoude reclame. En toen, als door een harde windvlaag, was alles er toch. De herinnering aan al die keren dat ze waren gekomen om te klussen, te verven, oude meubels te brengen die ze op rommelmarkten hadden gekocht, en uiteindelijk om hier gewoon een weekend te zijn. Die kleine, al bijna vergeten genoegens, die pas wanneer je terugkeek in geluk veranderden. Hadden ze maar meer genoten van die momenten! Er was altijd een kleinigheid geweest waar ze over vielen. Als Clara eraan terugdacht, vond ze het moeilijk te begrijpen dat ze dat geluk destijds niet opgezogen had, opgedronken, totdat ze er vol van was, vervuld, zo vervuld dat ze moe werd en haar ogen zachtjes dichtvielen. Ze rechtte haar rug en hield de camera weer omhoog. Dat zou niet nog eens gebeuren. Nooit meer.

Later zat ze op de veranda die ze samen hadden gebouwd. Ze had een van de stoelen uit de houten schuur gehaald en hem tegen de muur gekanteld. Ze hield ervan zo te zitten. Al sinds haar schooltijd; hangend in de lucht, steeds om dat punt van evenwicht heen dat je maar een paar tellen kon vasthouden, zonder te leunen of weer naar voren te vallen. Soms lichtte de zon rood op voor haar gesloten ogen, en ze voelde een vluchtige warmte op haar gezicht, dan trok er met een snelle afwisseling weer een wolk langs en werd het net zo snel koel. Zo alleen en zo stil had ze hier nog nooit gezeten. De stilte liet de oude beelden opkomen. De herinneringen mochten rustig opdoemen, ze bliezen haar niet meer omver. Een windvlaag stoof om de hoek van het huis, raakte Clara en in een reflex trok ze haar benen op om niet achterover te kiepen. De stoel kwam hard op zijn poten neer en ze moest lachen. De herinneringen misschien niet, maar de wind wel. De realiteit. Het heden. Het feit dat je in het verleden had overleefd, wilde nog niet zeggen dat het nu weer zou lukken.

Ze bekeek de foto’s. Ze moest nog een paar opnames van de kamers maken. De lucht was nu redelijk strak en het licht binnen vast mooier.

Ze liep weer naar binnen. Het was alsof je een winterse kerk betrad. Het huis was al een eeuwigheid niet meer verwarmd en de kou benam haar de adem. En dat terwijl de zon door de ramen scheen, waardoor alles er vriendelijk en zacht uitzag. Het lichtbruine hout van de lage tafel. De verbleekte kussens van de fauteuil uit de jaren vijftig. Zelfs de fletse oud-witte tegels in de kleine keuken. Alles zag er honingwarm uit, liet zich heel goed fotograferen en was toch ijskoud. Ze slaakte een zucht van verlichting toen ze door de voordeur weer naar buiten liep. De wind kwam haar opeens vriendelijk en mild voor.

Het museum van mijn liefde, dacht Clara. Te koop.

2

Elias reed over het smalle straatje tussen het kerkhof en de oudste huizen van de stad tot bovenaan de trap die naar het lagere deel van de stad leidde, stapte af en nam de fiets op zijn schouders. Hij had ook zoals anders de langere weg om het kerkhof heen kunnen nemen, maar deze route was mooier. Deze aprildagen, voordat het volop lente werd, waren de mooiste. Als het nog koel was en er veel wind stond, zoals vandaag, maar de zon al door de drijvende wolken heen overal lichte, vluchtige beloften tekende op de muren, het asfalt en de voorbijrijdende trams. Beloften van iets waar hij niet echt de vinger op kon leggen. Soms worstelde hij daarmee. Zoals verloren tonen van een prachtig lied die naar je overwaaiden. Een lied dat je absoluut in zijn geheel wilde horen, maar je kon niet eens precies zeggen uit welke richting de tonen kwamen, en als je begon te lopen, dan maakte je al te veel lawaai om ze nog te kunnen horen. Op zulke momenten voelde de dagelijkse tevredenheid altijd leeg aan. Alsof er nog veel meer moest zijn.

Het was nog vroeg, en hij had veel tijd. Hij had niet zo vroeg bij Vera hoeven weggaan, maar soms kon hij gewoon niet meer bij haar blijven. Dan lag hij wakker naast haar, hoorde haar kalme ademhaling, en de gedachten stroomden door zijn hoofd, zonder dat hij op een ervan voortborduurde. Het was alsof je jezelf zag nadenken. Die ochtendmomenten waren de eerlijkste. Juist dan hield hij het niet meer uit om daar te liggen, omdat hij het gevoel had op de verkeerde plek te zijn. Hier aan de voet van de trap in de ochtendkoelte van de stad te staan, dat voelde goed. Hij stapte op en fietste kalmpjes over de straat naar de stadsmuur. Er was daar een voortuin, waarop hij zich elke lente verheugde. Die hoorde bij een van de weinige villa’s uit de laat-negentiende eeuw die er in de voorstad nog waren. In de tuin stond een stokoude magnolia, waarvan de takken tot aan de tweede verdieping reikten. Elk jaar, sinds hij hier voor het eerst was geweest, verheugde hij zich weer op de bloei. Er lag iets geruststellends en vertrouwds in het feit dat elk jaar de knoppen opengingen. Als hij in de winter het hek passeerde waarover de takken van de magnolia hingen, stopte hij soms om het begin van de knoppen te bekijken. Ze kwamen altijd terug. Ooit zou hij niet meer langskomen.

Vluchtig dacht hij aan Vera. Nee, zei hij tegen zichzelf. Waarom moesten relaties altijd moeilijk zijn? Waarom kon ze hem niet laten zoals hij was?

Hij was bij de voortuin aangekomen, steunde met een voet op het zandstenen muurtje en hield zich aan het ijzeren hek vast. De bloesem was nog niet uitgekomen. Dat duurde waarschijnlijk nog een paar dagen. Zo zou het moeten zijn. Aan de magnoliaknoppen ging ook niemand trekken zodat ze opengingen. Ze bloeiden wel of niet. Ja, dacht Elias toen hij zich afzette en verder fietste. Mensen waren geen planten en relaties geen magnolia’s. Maar het beeld was niettemin toepasselijk.

Hoewel hij abnormaal vroeg was, stond Mareike al op het toneel en schoof de bakken met de rubberplanten heen en weer. Elias ging in de kleine zaal zitten en keek geamuseerd toe. Meer had hij ook niet kunnen doen. Mareike had geweldige ideeën, maar kon ze niet altijd zo overbrengen als je van een regisseuse verwachtte. Hij hield van de sfeer van een theater in de ochtend. Die was in vrijwel alle zalen waar hij tot nu toe gespeeld had dezelfde. De stilte voordat de technici kwamen of de andere acteurs. Het rook heel licht en droog naar schmink, en onmiskenbaar naar het verbrande stof onder de schijnwerpers. Ooit zou dat er niet meer zijn, dacht hij, als ze ook hier led-schijnwerpers kregen. Zou hij het merken? Vaak merkte je lange tijd niet eens dat er iets ontbrak. Net als oude mensen die steeds slechter hoorden en pas merkten dat ze de vogels niet meer akoestisch waarnamen als die schijnbaar geluidloos boven hen in de bomen zongen.

‘Ziet het er zo beter uit?’ vroeg Mareike buiten adem, toen ze alle bakken op een rijtje naar de voorste rand van het toneel had gesleept. Elias hief beide handen in een onschuldig gebaar.

‘Hangt ervan af wat je wilt,’ vond hij. ‘Als je ons op die manier wilt vertellen dat je ons niet goed genoeg vindt… dat de toeschouwers ons beter niet moeten zien spelen, dan is het gelukt.’

‘Je moet het toneel niet in zijn geheel zien!’ zei Mareike, helemaal vol van haar idee. ‘Jullie halen ze dan geleidelijk aan weg. In de loop van het stuk. Zoals de waarheid ook geleidelijk aan het licht komt.’

Het was niet eens zo’n slecht idee.

‘Kamerlinden en rubberplanten zijn dus onze zelfbegoochelingen. Hm,’ deed Elias, ‘ik had al zo’n vermoeden.’

Hij had alleen een grapje willen maken, maar het waren deze momenten waarop zijn beroep zo geweldig was. Ook het applaus, natuurlijk. Na een intense voorstelling aan de rand van het toneel te staan, als je langzaam uit je rol terug het leven in gleed en de toeschouwers weer waarnam en merkte dat je het zelf was voor wie het applaus bedoeld was. Dat ook, ja. Maar de diepgaande momenten waren meestal de stille, zoals nu. Die waarop in je binnenste plotseling een woord weerklonk zoals in een kathedraal. Zelfbegoocheling.

‘Tja,’ zei hij tegen Mareike, terwijl hij uit de zaal bij haar op het toneel klom, ‘in een verkeerd leven kun je waarschijnlijk niet goed leven.’

‘Goede zin,’ zei Mareike nadenkend. ‘Echt goed. Die kunnen we voor het programmaboekje gebruiken.’

‘Ik weet het.’

Hij was een ogenblik in de verleiding om verder niets te zeggen.

‘Hij is niet van mij. Maar het had wel gekund,’ voegde hij er met een glimlach snel aan toe. Mareike grijnsde goedhartig.

‘De repetitie begint pas over een half uur. Je hoeft nog niet te spelen.’

Ze kende hem al vrij goed, dacht hij, terwijl hij dwars over het kleine podium naar de kleedkamer liep, die er bijna direct naast lag. Het theater was niet groot. Bij de trapopgang hingen de posters van de producties van de afgelopen jaren. Een paar jeugdvoorstellingen. Een miniopera. Natuurlijk een stuk van Sarah Kane… dat bleek te hoog gegrepen. Het was niet verkeerd om hier te zijn, toch miste hij soms de grote schouwburgen. De hele organisatie om je heen. Je had daar altijd het gevoel dat alles om jou draaide, zelfs als je geen hoofdrol speelde. Hier moesten ze zelfs het schminken zelf doen. Maar het voordeel was dat hij Jule vaker kon zien.

Hij liep naar het raam en keek neer op de binnenplaats. Aan drie kanten rode stenen muren zonder ramen. Het had een nog beklemmender indruk gemaakt als de grote lindeboom in het midden, die zich over de paar tafeltjes welfde, er niet was geweest.

Indertijd had alles goed aangevoeld. Mona en hij, vlak na de toneelschool. Het theater: een heel nieuwe wereld. En zij allebei nieuw aan de kust aanbeland: vol enthousiasme om die wereld te doorkruisen, te onderzoeken, te ontdekken. Alles wat daar was. Alles kunnen zijn wat je wilde. Maar bovenal: vechters en geliefden.

Toneelschermen. Daar hadden ze elkaar leren kennen. De schermdocente was daadwerkelijk ooit een schermster geweest en liet hun af en toe de echte stoten, uitvallen en parades zien. Mona, die zo zacht kon zijn, was daarbij wild. Als je zonder blauwe plekken uit de les komt, is het niet goed, had ze een keer lachend gezegd. En zij tweeën altijd samen: stokvechten. Zwaardvechten. Toneelknokpartijen. Die waren het best. Ooit hadden ze op straat een vechtpartij gesimuleerd, hadden de mensen laten samendrommen en om de politie laten roepen, om elkaar vervolgens, midden in de klappen, te gaan zoenen en hand in hand lachend weg te rennen.

Zo was ook hun eerste seks geweest. Net als toneelschermen: ze hadden waarschijnlijk allebei het gevoel gehad dat ze maar deden alsof; dat alles nog een spel was, nooit serieus kon zijn. Het was fantastisch. En toen Mona zwanger was… Jule hadden ze nooit anders kunnen noemen dan Jule. Hoe had de dochter van twee eenentwintigjarige toneelgekken anders moeten heten? En zoals ze verliefd op elkaar waren geweest, zo waren ze daarna verliefd op Jule. Tot op een gegeven moment vanuit het toneelschermen de echte gevechten ontstonden. Over hoe het leven buiten het toneel eruit moest zien.

We kunnen niet spelen dat we samenwonen, had Mona geschreeuwd. We moeten het echt doen.

Alles is maar een spel, had hij teruggeschreeuwd en het ook echt zo gemeend. Hoe moest je het leven anders leven?

Ze waren uit elkaar gegaan zoals ze elkaar gevonden hadden, maar het was een ongelijke strijd. Hoe kon je met een nepdegen een echt floret pareren? Die breekt en het floret raakt je en gaat dwars door je heen, en plotseling kun je niet meer ademen van de pijn, omdat je liefde uit elkaar spat als in een explosie. Liefde alleen was niet genoeg. Liefde was als een zacht metaal. Ze moest eerst in het dagelijks leven harden om buigzaam en stevig tegelijk te zijn. Als een floret. Mona had dat begrepen. Voor hem was het gevoel genoeg geweest, en het dagelijks leven had hem niet geïnteresseerd.

Hij duwde het raam open en ademde de koele lentelucht in, zijn blik peinzend op de nog kale linde gericht. Destijds…

En toch: wat een geluk was Mona geweest. Voor hem. Voor Jule. Omdat ze ondanks alles nooit vergeten was hoe en waarom ze indertijd verliefd op elkaar waren geworden. In elk geval had dat tussen hen de afgelopen vijftien jaar standgehouden.

Mona had trouwens gelijk gehad: je kon het leven niet spelen. Waarschijnlijk was hij daarom te vroeg naar de repetitie gekomen. Omdat hij alweer met een lastige relatie speelde.

‘Maar deze keer,’ vertrouwde hij de linde met gedempte stem toe, ‘maar deze keer geen kind.’

3

Clara leunde achterover, legde de brief naast het theekopje op tafel en keek uit het open raam naar de aan flarden gescheurde wolken aan de aprilhemel.

Schoften!

Een brief! Ze hadden niet eens genoeg lef om haar voor een bespreking op kantoor te laten komen en te zeggen: Sorry, Clara, je weet dat de zaken niet goed gaan. Alle kranten moeten bezuinigen. Je werkte toch al niet voltijds. Kijk gewoon uit naar iets anders.

Nee. Een brief.

… spijt het ons u te moeten meedelen dat naar aanleiding van onvermijdelijke bezuinigingsmaatregelen… een verlenging van uw contract is derhalve slechts onder gewijzigde voorwaarden… zouden we uw beslissing gaarne binnen de komende veertien dagen…

Dat wist ze allemaal zelf al: welke krant had nog fotografen nodig? Voor datgene wat de krant aan foto’s nodig had, volstond tien keer een mobieltje. Daar hoefde je geen gediplomeerde fotograaf voor in dienst te nemen.

Verdomme! Ze had altijd gedacht dat het desnoods precies andersom zou gaan. Dat zij haar baan zou houden omdat zij in deeltijd werkte en minder kostte. Maar blijkbaar was het rendabeler voor hen om Stefan te houden. Die had bovendien nog kleine kinderen. Dat kon ze ook begrijpen. Sociale uitgeverij. Personeelsvriendelijk. Maar helaas alleen voor de anderen.

Clara keek weer uit het raam. Gisteren had de lente in de lucht gehangen. Vandaag joeg er fijne regen door het grijs. Soms waaide de nattigheid in vlagen naar binnen. Eigenlijk hield ze daarvan, maar nu deed het haar rillen.

Ze nam de brief nog eens ter hand. Op freelancebasis! Dan kon ze net zo goed meteen pizza’s gaan rondbrengen.

Ze stond op omdat ze iets moest doen. Omdat ze niet gewoon kon blijven zitten als net de bodem onder haar voeten was weggeslagen. Ze liep door de keuken naar haar werkkamer en stapte daar op het kleine balkon. Mooi. Nu moest ze zelfs gaan rekenen of ze zich dit uitzicht op de binnenplaats nog kon permitteren. Ze was erg verknocht aan haar appartement. Het had indertijd bijna een half jaar geduurd voor ze eindelijk uit haar andere, veel te grote appartement had kunnen verhuizen en dit gevonden had. De twee kastanjes op de binnenplaats. Een balkon dat het haar mogelijk maakte om over de huizen naar het brede, knusse koperen dak van de school met de imposante klokkentoren te kijken. In de zomer kon je van hieruit het valkenpaar zien dat daar nestelde en in de avond de zorgeloze vlucht van de zwaluwen. Bovendien een levendige buurt. Ze woonde graag in de stad. Ze verbeterde zichzelf in gedachten: ze woonde hier graag in de stad.

Een kort moment van paniek, daarna haalde ze diep adem en herinnerde zich: er waren ergere dingen dan dit. Dit stelde niets voor. Ze verhongerde niet. Ze hoefde niet meteen te verhuizen. Haar appartement was nog altijd haar appartement, en de koelkast was tenminste gisteravond nog flink gevuld geweest. En bovendien was er nog het huisje. Waarom was ze soms zo? Waarom stond ze zichzelf deze volkomen ongegronde angst toe? Ging dat zo als je niet meer jong was? Ja. Ze was ontslagen. Maar dat was alles. Ze moest iets nieuws gaan zoeken. Dat verging talloze anderen ook zo.

In werkelijkheid was het geen vervelend bericht. Toen Paul indertijd thuis gekomen was, had ze zich eraan geërgerd dat hij weer geen yoghurt had gehaald. Normaal stond zij eerder op, maar die vrijdag had hij heel vroeg weg gemoeten. Op de ontbijttafel had de lege pot yoghurt gestaan. Een van die futiliteiten. Belachelijk, als ze er nu aan dacht. Maar misschien gedroeg je je zo als je nog niet wist wat in het leven daadwerkelijk belangrijk was. Dat je dan probeert de ander te veranderen om zelf niet kalmer te hoeven zijn. Dat je aan de ander trekt zonder te merken dat je daardoor van hem verlangt dat je zelf vooruitkomt. Omdat je namelijk stilstaat als je zoiets doet.

De lege pot yoghurt was belangrijker geweest dan de eigenlijke vraag toen Paul van de dokter was thuisgekomen. Misschien ook omdat je er nooit rekening mee houdt dat deze dingen jezelf overkomen. Je maakt nooit deel uit van de statistieken die je leest.

Heb je yoghurt meegenomen? Hij was alweer op. Waarom…

Hij was anders geweest toen hij de deur had opengedaan. Niet bleek zoals altijd in de boeken stond. Alleen anders.

Nee, had hij stilletjes gezegd. Vergeten. Ik… de dokter heeft gezegd dat ik naar het ziekenhuis moet.

Hè?

Direct. Ik moet direct naar het ziekenhuis.

Ze had het niet meteen begrepen. Zo gaat dat soms. Iets horen en iets verstaan is niet hetzelfde.

Hoezo?

Paul was aan tafel gaan zitten en had verloren naar het ontbijt gekeken dat er nog zo aangenaam bij stond. De sneetjes toast op het bordje. De gekookte eieren zoals altijd in de rode pannenlap gewikkeld. De kweeperenjam oranje in het ochtendlijke zonlicht. En, natuurlijk, de lege pot yoghurt.

Het is meteen gaan bloeden, heeft de dokter gezegd. Hij is niet eens in de maag gekomen. Bij de maagingang zit een zweer, en die bloedde meteen. U hebt waarschijnlijk kanker, heeft hij gezegd.

Destijds, hoe belachelijk, was het eerste gevoel verontwaardiging geweest. Hoe kon de dokter dat zomaar zeggen? Hoe kon hij zo gevoelloos, zo ongelofelijk harteloos, zo wreed zijn?

Nu, dacht ze, terwijl ze naar de brief met het ontslag keek, nu zou ik willen dat ik de dingen meteen te horen kreeg.

Wat een hufter!

Paul had alleen zijn schouders opgetrokken, en ze had zich opeens vreselijk gevoeld. Vanwege de yoghurt. Omdat opeens alles gevoelloos leek wat ze eerder had gezegd en gedaan. Het ontbijt. Haar kleine ergernis die met alle jarenlang onuitgesproken zaken tussen hen een onverklaarbare woede op hem was geworden. Een woede die ze op dat moment alleen nog op de dokter kon richten omdat Paul hulpeloos aan tafel zat.

Die hufter. Dat kan helemaal niet. Hoe moet hij dat weten als hij de maag niet kon onderzoeken? Het kan van alles zijn!

Dat was het dan ook geweest. Van alles. En daar hoorde ook maagkanker bij. Zelfs bij iemand die net midden dertig was.

Een ontslag stelde niets voor.

Ze stapte weer haar kamer binnen en liep naar de kast met de oude albums. Op de rug hadden ze allemaal een etiket. Het papier allang compleet vergeeld, maar de jaartallen in inkt nog altijd goed leesbaar. Ze hield ervan hoe het vroeger zwarte, nu donkergrijs verschoten stevige karton aanvoelde. Daar had ze altijd al van gehouden. Een beetje stoffig. Ze ging op de planken vloer zitten en sloeg het boek zomaar ergens in het midden open. Een afdruk waarop slechts vier, vijf lege kopjes te zien waren. De charme lag in de nauwkeurige art-decolijnen van de vormen: smalle driehoekige oortjes aan het dunne, bijna doorschijnende porselein van de kopjes, die de driehoek speels herhaalden. Het licht ertegen speelde om de scherpe contouren van de porseleinranden en liet ze door een fijne, nauwelijks waarneembare nevel zacht lijken, en hun schaduwen als donkere vijvers, waarboven de kopjes zweefden. Dat kon met geen enkel zwart-witfilter op Instagram en geen enkel effect op TikTok. Afdrukken als deze hadden ervoor gezorgd dat ze fotograaf wilde worden. Als kind al, toen de albums nog bij tante Elly in het atelier hadden gestaan, waren die foto’s vensters geweest waar je nieuwsgierig doorheen kon kijken, naar andere huizen, steden, landen. Ja, werelden zelfs. Er lag iets uiterst troostrijks in: een soort belofte dat er meer was dan je eigen leven.

Waarschijnlijk was ze daarom op een gegeven moment opgehouden om Paul te fotograferen. Omdat de belofte verbroken was.

Ze bekeek de foto nog eens. Hoe hadden ze honderdvijftig jaar geleden kunnen denken dat foto’s het einde van de kunst zouden zijn? Ze vertelden hun verhalen alleen op een andere manier. Net zoals zij verhalen wilde vertellen… en dat de laatste jaren niet meer had gedaan.

Ze sloeg het album dicht, zette het terug en stond op. Verhalen vertellen.

Ze moest glimlachen. De krant – dat had ze toch al nooit voor altijd willen doen.

4

Het was te fris om buiten te zitten. Het blauw van de ochtend was allang verdwenen en de lucht was een en al grijs. Elias kon Vera door het grote venster van het café aan de Lutherplatz aan het tafeltje zien zitten dat ze het liefst nam. Ze las en zag er in zichzelf gekeerd en ook heel mooi uit. Haar haren in een paardenstaart, het net iets te stompe profiel, het boek in haar hand. Als voor een foto.

Ik houd van het plaatje, dacht hij, toen hij zijn fiets aan een lantaarnpaal vastzette, van het plaatje, niet van haar. Maar dat was ook de afspraak geweest. Word niet verliefd op me, had ze in het begin lachend gezegd, toen ze voor de eerste keer twee dagen op reis waren en in de vroege ochtend in een veel te zacht tweepersoonsbed in een pension lagen.

Dat word ik niet, had hij indertijd met net zo’n lach geantwoord en het kleine verwaande gevoel onderdrukt dat wilde zeggen: ik niet, maar jij wel.

Ze keek op toen hij binnenkwam en legde het boek op de tafel.

‘Lange repetitie? Was Mareike tevreden?’

Ze gaven elkaar een vluchtige zoen. Hij ging bij haar op de bank zitten. Vera vond het fijn als ze naast elkaar zaten, als hun benen elkaar raakten, als hij zijn hand op haar rug legde. In het begin was hij altijd tegenover haar gaan zitten, omdat hij vond dat het leuker was om elkaar te kunnen aankijken als je met elkaar praatte. Maar misschien had zij gelijk.

Je hebt graag een tafel tussen ons in, hè? Altijd een beetje op afstand.

Sindsdien ging hij naast haar zitten. Maar hij deed het alleen voor haar. Omdat zij het liever zo had.

‘Ach joh,’ zei hij luchtig, ‘Mareike is nooit tevreden. Maar dat is ook goed. Ik heb dat liever dan regisseurs die je niet goed de weg wijzen. Die je nooit zeggen wat ze eigenlijk voor ogen hebben. En dan probeer je wat, en dan…’

‘… zeggen ze: alsjeblieft geen dingen aandragen,’ maakte Vera zijn zin af. Op dezelfde toon.

Waarom vond hij dat niet leuk? Hij vertelde zelf toch ook precies zo? Maar het was alsof zij zich iets toe-eigende wat niet van haar was. Die toneeltaal, die oude grapjes tussen collega’s die je steeds opnieuw maakte, dat… het was gewoon alsof ze niet het recht had ook op deze toon te praten. Maar – wat deed het ertoe. Er was altijd wel iets wat je aan de ander stoorde. Zoals zij er niet tegen kon als hij tegenover haar ging zitten. Waarschijnlijk moest je dat gewoon voor lief nemen. Perfectie bestond niet.

‘Ja, zo ongeveer,’ zei hij. ‘Ach, ik denk dat het heel goed kan worden. Je zult het zien.’

Vera verheugde zich erop.

‘Heb je een kaartje voor mij gekregen?’

‘Ja. Geen enkel probleem – ik ben de hoofdrolspeler.’

Ze lachte.

‘Het is een stuk voor twee personen…’

‘Precies,’ zei Elias tevreden, ‘snap je?’

‘Ga je met me mee naar een huis kijken? We kunnen er een uitstapje van maken. Er is een meer dicht in de buurt. Heb je zin?’

Er waren een paar foto’s die er zelfs op het kleine scherm heel mooi uitzagen. Hij hield van oude huizen. De foto’s denken hem denken aan de grote kamers van zijn jeugd, de hal met Solnhofener natuursteen, dat zomers onder je blote voeten zo heerlijk koel was, de zware eiken voordeur.

‘Waarom? Ik kan geen huis kopen.’

Waarom was hij zo kortaf? Eigenlijk had hij wel zin in een uitstapje. Het was… misschien was het gewoon de manier van vragen. Hij vermande zich.

‘Waarom ben je naar huizen aan het kijken? Je bent toch graag in je appartement. Dat is perfect. Vooral de slaapkamer.’

Hij glimlachte. Hij boog naar haar toe en kuste haar. Soms overviel hem dat, en dan werd hij vervuld van een warm gevoel voor haar. Dat waren de mooie momenten.

‘O ja, de slaapkamer.’ Ze zette haar slanke been tegen het zijne. ‘Waarom ben je vanochtend zo vroeg weggegaan?’

‘Ik moest Mareike met het podium helpen.

Het was waar en niet waar. Hij nam dat wat later toevallig was gebeurd als reden omdat hij de eigenlijke niet kon verwoorden.

De bediening kwam en hij bestelde. Het café was maar voor de helft bezet. De muziek zacht en niet opdringerig. Het gesis van de koffiemachine, het gedempte gerinkel van servies, het doorschijnende weefsel van gesprekken waarvan je de stemming meekreeg, maar die je niet begreep – hij hield ervan.

‘Dus, kom je mee?’

Hij knikte.

‘Tuurlijk. En als daar een meer is, gaan we zwemmen.’

Hij zei het heel serieus.

‘Het is april!’ riep Vera, maar toen merkte ze: hij zat haar maar te dollen. Haar gezicht klaarde op.

‘Fijn! Ik heb er zin in. Ik heb er heel veel zin in!’

Ze dronk opgewonden haar cappuccino op. Dat was zo leuk aan haar. Je kon alles aan haar aflezen, elke emotie. Haar gezicht was een open boek.

‘Wil je er nog een?’ Hij wees op haar lege kopje. ‘Die van mij komt waarschijnlijk pas als we vertrokken zijn. Blijkbaar word jij met voorrang geholpen.’

‘Omdat ik knapper ben,’ zei ze.

Hij leunde achterover.

‘De meeste obers oriënteren zich op de portemonnee en minder op het uiterlijk van hun gasten. Ik heb geld bij me. Jij waarschijnlijk niet. De bediening weet dat alleen nog niet en denkt dat je in goeden doen bent.’

‘Omdat ik knapper ben,’ herhaalde Vera.

Elias zuchtte overdreven.

‘Als je het maar vaak genoeg herhaalt, zal ik het ooit misschien onthouden. Maak er gebruik van en trek de aandacht van de bediening. Ik zou nu echt graag koffie willen.’

Ze wenkte de ober, en hij merkte haar net zomin op als hij Elias had opgemerkt. Ze moesten allebei lachen. Op zulke momenten, als je gewoon aan de oppervlakte bleef, voelde het goed en niet verkeerd.

5

‘Annemarie is alwéér weg. Ik moet nu eerst even gaan liggen.’

De stem van haar vader klonk broos en oud. Wanneer was dit begonnen? dacht Clara vluchtig, terwijl ze automatisch op het schermpje naar de tijd keek. Haar vader was nooit een sportief, jong type geweest. Altijd een denker. Bedachtzaam. Nee, dacht ze, en ze kreeg bij de herinnering een spottende trek om haar mond, niet bedachtzaam. Hulpeloos en ongelofelijk traag in alle alledaagse dingen. Behalve met praten. Dan was hij altijd energiek, bijna temperamentvol geweest. Waarschijnlijk was dat het wat haar moeder ertoe gebracht had met hem te trouwen. Terwijl ze toch in zoveel dingen precies het tegendeel was. Praten, dat kon hij. Denken kon hij. In praktische dingen was hij net zo hulpeloos als zij er handig in was geweest.

‘Weet je waar ze heen is?’

‘Wat?’

Clara draaide haar ogen naar boven. Dat zag hij aan de telefoon gelukkig niet.

‘Papa! Kun je alsjeblieft je gehoorapparaat indoen als je me belt?’

‘De batterijtjes zijn leeg. Kun je er ook een paar voor me meenemen? Dat zijn die kleine…’

Clara onderbrak hem.

‘Papa! Alsjeblieft! Weet je welke kant ze op gelopen is?’

‘Nee. Ik moet nu gaan liggen. Ik heb een te lage suiker gehad en nu… kun je komen? Of ben je bij de krant?’

Dat vraagt hij nu, dacht ze. Nadat we al drie minuten hebben gebeld.

‘Nee, ik ben niet bij de krant. Ze hebben me ontslagen. En Jan dan? Kan hij niet rijden?’

De interesse van haar vader was gewekt, maar ging een volstrekt andere kant op.

‘Waarom hebben ze jou ontslagen? Wat is er gebeurd? Mogen ze dat zomaar?’

Clara moest onwillekeurig glimlachen. Waarom was haar vader zo? Hij vergat al het andere zodra zich een onderwerp aandiende dat hem interesseerde. Ze zou nu vermoedelijk nog een half uur moeten aanhoren hoe hij haar doceerde wat juridisch toegestaan was en wat niet, waarom de financiële wereld – wat die ook mocht zijn – uiteindelijk haar ontslag diende te verantwoorden, en zo zou het doorgaan zonder dat ze een woord hoefde te zeggen. Of beter gezegd: zonder dat ze een woord kon zeggen. Dat was waarschijnlijk ook de reden waarom Jan een mogelijk telefoontje niet had aangenomen. Ze brak het gesprek bot af.

‘Papa, ik ben aan het rijden. Tot zo.’

‘Is goed,’ antwoordde hij, en hij hing op. Zonder gedag te zeggen. Vermoedelijk al bezig met de wettelijke implicaties die een ontslag van zijn dochter betekenden voor de wereldvrede.

Toen ze naar buiten liep, voelde ze de fijne motregen op haar gezicht. Regen kon haar moeder niet veel schelen. Beter regen dan sneeuw. In de winter was het altijd veel erger. De dagen waren kort, koud en gevaarlijk. Nu, in de lente, kon er niet zoveel gebeuren. Behalve natuurlijk dat ze haar niet vond.

Het kostte haar meer dan een half uur om in de westelijke voorstad te komen. Ondanks alles vond ze het prettig, deze plotselinge ontsnappingen aan het dagelijks leven. Net zo wanneer er een overstroming was of als hevige sneeuwval in een winternacht al het verkeer stillegde. Een onderbreking die ze niet zelf hoefde te verantwoorden. Een bijzondere situatie waarin andere regels golden. Niet naar je werk gaan, alles laten vallen wat je normaal deed, nog maar één duidelijk doel voor ogen hebben: de situatie de baas worden. Ze was er vrij goed in. Ze had er meer problemen mee om naar het dagelijks leven terug te keren.

Het appartement van haar ouders lag in een vrij lelijk complex, maar de buurt was heel leuk. Je kon de dorpsstructuur nog herkennen, ook al was die door de nieuwbouw van de jaren tachtig ingesloten en vrijwel overwoekerd, en waren sommige oude boerderijen in parkeerplaatsen met supermarkt veranderd. Gelukkig was ze allang het huis uit geweest toen haar ouders het appartement hadden gekocht.

Waar was haar moeder? Ze reed langzaam door de naburige straten, langzaam genoeg om ook een blik in de voortuinen en op de opritten te kunnen werpen. Achter haar toeterde telkens iemand; ze maakte een ongeduldig handgebaar uit het raam, zodat de andere auto haar zou inhalen, en zette het knipperlicht aan. De auto scheurde met brullende motor voorbij om haar op die manier te laten weten dat ze te langzaam reed. Dat wist ze zelf ook wel. Maar ze kon toch geen zwaailicht op het dak monteren: op zoek naar mijn demente moeder.

Meestal wandelde haar moeder richting binnenstad. Maar ook weer niet altijd. Het kon net zo goed zijn dat ze door iets werd afgeleid en dan het eerste het beste huis binnenliep als de deur openstond.

Systematisch reed ze straat na straat af en had bij elke bocht het idee dat haar moeder juist dan in de straat achter haar opdook. Jammer dan. Niet zoeken was ook geen oplossing. Ze reed langzaam langs een oudere man die in de regen zijn hond uitliet. Toen hij naar haar keek, gaf hij een teken om te stoppen. Clara remde en liet het raam zakken.

‘Zoekt u iemand?’ De man wees achter zich. ‘Daar was net een oude dame met een kat op haar schouder… ze was wat verward… maar ze wilde niet geholpen worden.’

Clara glimlachte.

‘Dank u wel. Precies. Dat is mijn moeder. Die kant op?’

De man knikte en wees naar een van de zijstraten. Doodlopende weg. Daarom was ze er niet in gereden. Clara keerde. In het smalle straatje herkende ze haar moeder meteen aan haar energieke loop. Wat was dat zuur! Haar moeder was altijd bang geweest om gebrekkig te worden. En dat was ze niet. Met midden zeventig liep ze totaal niet als een oude vrouw. Vanaf een afstand kon ze doorgaan voor vijftig. Ze stopte naast haar, keek vanuit het raam naar haar op en was opgelucht.

‘Hallo, mama.’

‘Toni!’ zei haar moeder. ‘Daar ben je eindelijk.’

Ongeduldig, maar blij alsof ze al uren geleden hadden afgesproken. Haar haren waren door de nattigheid een beetje gekruld. Haar wangen rood van het lopen. De kat op haar schouder hield ze stevig vast. Ze liep meteen om de auto heen om in te stappen.

‘Ik ben Clara, mama.’ Namen betekenden niets, en misschien was dochter gewoon dochter. Ongeacht welke. In elk geval herkende ze nog dat ze bij elkaar hoorden.

‘Zo, waar wilde je eigenlijk heen?’

Haar moeder wees naar de kat.

‘De…’ ze kwam niet op het woord. ‘De… vliegers. De kat is weggerend, en de vliegers wilden haar… stoten.’

Clara vertaalde in gedachten. Roofvogels. Doden.

‘Mama,’ zei ze geruststellend. ‘Roofvogels vallen geen katten aan.’

‘Jaja,’ zei haar moeder. Zoals vroeger, als ze geen zin in discussies had omdat ze een totaal andere mening was toegedaan en zich daar sowieso niet van af zou laten brengen. De angst dat buizerds haar kat zouden pakken, die kwam nog uit gezonde tijden en was al minstens drie kattengeneraties oud. Hoewel… je wist niet wanneer het begon. Misschien was dat toen al een eerste teken geweest en hadden ze het met z’n allen niet gemerkt.

Haar moeder had de gordel naar zich toe getrokken en probeerde nu de gesptong in het ventilatierooster te steken. Clara hielp haar.

‘Zullen we ergens koffie gaan drinken?’

Dat werkte bijna altijd. Haar moeder had het altijd leuk gevonden om naar een café te gaan. Dat hebben wij kinderen waarschijnlijk geërfd, dacht Clara, of we zijn van het begin af aan zo geconditioneerd. Plotseling kwam de herinnering aan een winterochtend boven – het moest een zaterdag zijn geweest. Haar moeder had hen alle vier naar een lunchroom meegenomen waar zij met een vriend had afgesproken. Maar er waren voor de kinderen altijd maar twee bekers chocomel die ze moesten delen. Haar vader was zijn kantoor net begonnen en haar moeder had altijd te weinig geld. Aparte jeugd. Maar ook mooi.

‘Graag!’

Wat kon je haar makkelijk blij maken. Toen Clara in de doodlopende straat achteruitreed, had ze een vleugje slecht geweten. Misschien was ze gewoon niet vaak genoeg bij haar ouders.

‘Weet je wat, mama?’ zei ze resoluut. ‘Laat de koffie maar zitten. We gaan nu sekt drinken. Jij, de kat en ik.’

Haar moeder lachte zoals vroeger.

De motregen was overgegaan in echte regen toen ze weer naar huis reed. Ze nam niet de rechtstreekse route, maar doolde bijna net zo langzaam als eerder door zijstraten en weggetjes. Het was niet druk. Alsof de andere auto’s niet nat wilden worden. De bomen in haar wijk waren niet meer compleet kaal, maar vandaag zagen ze er bijna uit als in de herfst. De regen haalde overal een beetje de kleur vanaf. De huizendaken. De voortuinen. De kasseien: de hele stad, die in de lente soms zo kon stralen, een fletse pastel. Het beeld had een verloren gegane schoonheid.

Ze parkeerde de auto, pakte haar camera en stapte uit. Het was moeilijk om regen te fotograferen. Hoewel er zulke prachtige regenfoto’s bestonden, zag je daar eigenlijk nooit de regen zelf op, maar alleen dat wat hij met de stad en de mensen deed. Het jonge paar dat samen de jas van de man boven hun hoofd hield en lachend de straat over rende. De oudere vrouw met het kapje van doorzichtig plastic dat op de een of andere manier de jaren zeventig tot nu moest hebben overleefd. Moeilijk voor te stellen dat de vrouw het al in haar jeugd had gedragen. Ze zag er ongelooflijk ouderwets uit. Het glimmende asfalt. De schuimfonteinen als een vrachtwagen door de plassen langs het trottoir reed. De tram die door de bijna lege stad gleed. Clara probeerde die beelden te vangen, maar de vallende regen, het onophoudelijke ruisen, de grijze lucht – dat zou je op de foto’s niet kunnen zien, of althans niet zoals het er in werkelijkheid uitzag.

Ze dwaalde door de regen en nam voor lief dat ze steeds natter werd. Nee, ze genoot er zelfs van omdat ze eindelijk weer iets voelde wat boven de alledaagse emoties uitsteeg. De regen zorgde ervoor dat de eenzaamheid in iets veranderde wat alleen-zijn heette. Hij maakte haar op een zachte manier triest; een triestheid die geen pijn deed, maar waarin een troost lag als een vluchtige, amper waarneembare geur. Zoals water licht zoet smaakte als je daarvoor iets heel bitters had gegeten, ook als het alleen water was en verder niets. Het was lang geleden dat ze zich zo gevoeld had. De regen viel prachtig gelijkmatig, en alleen zij was er en de regen.

Bij het Beethovenmonument was een trap omlaag naar het park toe. Toen ze erlangs liep, viel haar voor het eerst in al die jaren op hoe ongewoon het was dat Beethoven zat. Normaal stonden ze toch allemaal altijd, de grote mannen. Goethe en Schiller, Bismarck en alle Wilhelmen. In het gunstigste geval zaten ze op een paard, waardoor ze alleen maar groter werden. Maar de Beethoven hier – die zat. Weliswaar op een soort troon, maar hij zat en keek ontstemd over haar heen naar de stad. Ze vertrok haar mond. Ja, dat beviel haar. Waarschijnlijk had hij nooit voor het standbeeld model gezeten, maar als dat wel zo was geweest, dan vast met die lichte minachting voor de wereld. Die kribbige blik… haar moeder zag er ook zo uit als ze haar op de foto wilde zetten. En dat al heel lang. Toen ze zichzelf niet meer mooi vond, wilde ze geen foto’s meer van zichzelf hebben. Dat was ze in elk geval nog niet vergeten. Clara had helemaal aan het begin het idee gehad om haar ouders elk jaar te fotograferen. Steeds op dezelfde dag. Maar haar moeder had op een gegeven moment niet meer meegewerkt. Toen was ze misschien midden veertig geweest en een knappe vrouw. Jonger dan zij nu zelf… Clara dacht eraan hoe haar vader zo-even haar moeder had begroet toen ze haar thuisgebracht had. Twintig jaar geleden had ze niet geloofd dat haar ouders ooit zo innig met elkaar zouden omgaan. Vroeger kwamen ze altijd erg over als ieder voor zich, nooit met elkaar, alsof ze hun levens onafhankelijk van elkaar leidden. Dat kon waarschijnlijk ook niet anders, als ze eraan terugdacht. Geen gezamenlijke vakanties. Haar moeder was de koningin geweest en haar vader een rebelse prins-bisschop. Ze moest glimlachen om de herinnering. Hoe zou het zijn om samen oud te worden?

Ze schudde de gedachte van zich af en liep de trap af naar het park. Een vergeten bal lag onder een van de struiken; aan hun eerste frisse groen parelden druppels. Een goed beeld. Ze maakte een paar opnames. Het weerspiegelde wat ze maar moeilijk kon benoemen: dat zwevende gevoel tussen verdriet en lichtheid dat ze – net als echt geluk – altijd alleen kon krijgen als ze in haar eentje was.

Toen ze de camera liet zakken, druppelde het water uit de zoom van haar trui. Nu was ze echt nat. Tijd om naar huis te gaan. Voor het eerst sinds jaren voelde het niet alsof de lente weer duf zou worden en geen enkele van zijn beloften zou kunnen nakomen. Ze stopte de camera in de tas en haalde haar schouders op, want misschien was ook dat weer slechts een gevoel.