Herinneringen aan mijn jeugd

Maarten van Rossem

Herinneringen aan mijn jeugd

1943-1963

Nieuw Amsterdam

© 2023 Maarten van Rossem

© 2023 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Correctie en lay-out Yulia Knol

Ontwerp omslag Paul Pollmann

Foto’s Familiearchief Van Rossem

NUR 330

ISBN 978 90 468 3205 9

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2023, met ISBN 978 90 468 3204 2

Inhoud

Geplaagd en belaagd

Klaar als persoon

Geplaagd en belaagd

Het was een vlotte bevalling op die zondag 24 oktober 1943, aan het eind van de middag in het Diakonessenhuis in Zeist. Ik woog zeven pond. Als beloning kreeg mijn moeder een ‘reusachtige, vooroorlogse maaltijd’. Mijn Engelse grootmoeder, die twee dagen later op bezoek kwam om haar eerste kleinkind te bekijken, beschreef mij als een ‘charming little baby, with black hair and fat cheeks’. Op de eerste foto’s is te zien dat ik meteen al op mijn duim zoog. Dat heb ik heel lang gedaan, en mijn rechterduim ziet er nog steeds raar uit. Mijn ouders woonden destijds in Huis ter Heide. Mijn vader werkte voor de Heidemaatschappij in Utrecht. Aan het eind van 1943 kreeg hij een baan bij de Plantenziektenkundige Dienst in Wageningen, waarheen zij vervolgens verhuisden.

Mijn vader had de Hogere Tuinbouwschool in Frederiksoord bezocht en zich gespecialiseerd als entomoloog. Zijn interessegebied was de wesp, in het bijzonder de sluipwesp, die zijn eitjes legt in de rupsen van andere insecten. Hij heeft zijn hele leven gewerkt bij de Plantenziektenkundige Dienst, die hij onveranderlijk de PD noemde, en die volgens hem werd geleid door een gewetenloos politbureau.

Zijn afdeling, waar hij aanvankelijk alleen werkte en later met twee bijzonder aardige medewerkers, hield zich bezig met insecten die meestal tegen hun wil illegaal Nederland waren binnengekomen. Denk aan grote spinnen die met gekoelde bananenschepen naar Rotterdam kwamen, maar ook aan coloradokevers, tapijtkevers en faraomieren. De tapijtkever zorgde voor een gedenkwaardige televisie-uitzending, die wij bij kennissen gingen bekijken. Mijn vader was namelijk gevraagd iets te komen vertellen over de tapijtkever die in die jaren werd gezien als een nationale plaag. Soms hadden wij een grote spin die de gekoelde reis had overleefd in een flinke pot op de schoorsteenmantel staan, tot ontzetting van bezoekers. Alle spinnen die we hebben gehad weigerden iets te eten, bewogen zich uiterst traag en gingen dood.

Mijn vaders liefdevolle relatie met insecten had ook invloed op ons kinderen. Wij zijn niet bang voor insecten en zijn er faliekant tegen ze nodeloos te vermoorden. Zo groot is nog steeds mijn insectenliefde dat ik zojuist deze schrijfarbeid minutenlang heb onderbroken om een hommel te redden die tussen het schuifraam klem was komen te zitten. Hij is onder dankzegging, ook aan mijn vader, zwaar brommend weggevlogen.

In Wageningen woonden mijn vader en moeder bij de familie Wieringa in een groot, oud huis aan de Rijksstraatweg, vlak voor de kruising met de Diedenweg, die toen nog een zandpad was. Het bleek een onheilszwangere locatie, wat natuurlijk niemand had kunnen bedenken. In september 1944 had veldmaarschalk Bernard Montgomery een groots plan opgezet om ten noorden van de Nederrijn een omvangrijk geallieerd bruggenhoofd te vestigen. Daartoe zouden Engelse strijdkrachten, die zich op dat moment aan de Belgisch-Nederlandse grens bevonden, in hoog tempo oprukken naar Nijmegen en Arnhem. Parachutisten zouden ondertussen alle noodzakelijke bruggen op de route bezetten. Teneinde de Britse luchtlandingen in de buurt van Arnhem te beschermen tegen Duits afweergeschut, zouden Amerikaanse bommenwerpers kort voor het begin van de luchtlandingen Duitse posities – beter: mogelijke Duitse posities – bombarderen. Het bombardement, uitgevoerd door hoogvliegende B17’s, begon op zondag 17 september om 11.23 uur, iets ten westen van het landingsgebied van de parachutisten. De Diedenweg, waar zich helemaal geen Duitse posities bevonden, werd zwaar getroffen. Er vielen 39 doden, en 4 zwaargewonden overleden in het ziekenhuis.

Toen de bommen begonnen te vallen, lag ik te slapen in een kinderwagen achter in de diepe tuin van het oude huis. Volgens familieoverlevering stond mijn moeder op dat moment in paniek aan de achterdeur. Moest zij mij gaan halen of was het vanwege de rondvliegende bomscherven verstandiger om dat niet te doen? Ze bleef staan en zou zodoende ons beider leven hebben gered. Een klein oorlogsdrama kortom. Dit drama wordt niet bevestigd door de brieven van mijn opa die maand. Hij schrijft dat het huis en mijn vader en moeder niets is overkomen. Toch zou ook de dramatische familieoverlevering best waar kunnen zijn. De buurvrouw, mevrouw Oostendorp-Holleman, die even de tuin was in gelopen, werd dodelijk getroffen door de bomscherven. Studie van een kaartje met de ligging van de verschillende percelen toentertijd maakt waarschijnlijk dat er ook scherven door de tuin zijn gevlogen waar ik lag te slapen. De waarheid valt niet meer te achterhalen.

Market Garden werd een mislukking, de laatste geallieerde nederlaag van de oorlog. In de volgende dagen trok een deprimerende stoet Duitse soldaten en Engelse krijgsgevangenen voorbij op de Rijksstraatweg. Vervolgens begonnen aanhoudende artilleriebeschietingen door de Engelsen vanuit de Betuwe. Mijn ouders zochten bescherming in de schuilkelder van een bevriende familie. Uit ‘veiligheidsoverwegingen’ besloten de Duitsers eind september dat de hele noordelijke oever van de Nederrijn een Sperrgebiet zou worden. Alle bewoners dienden per 1 oktober vertrokken te zijn.

Teneinde de grote uittocht voor te zijn, vertrokken mijn ouders op 28 september op de fiets, met mij erachter in de kinderwagen en de poes erbovenop, in noordelijke richting. Nog steeds als ik op televisie oorlogsvluchtelingen zie, denk ik aan mijn ouders in die dramatische septembermaand. Mijn vader had alles achter moeten laten: zijn boeken, aantekeningen en insectencollectie. Mijn ouders vonden aanvankelijk gastvrij onderdak op een boerderij in Ederveen. Omdat ze bang waren dat ik last zou krijgen van de viezigheid op de boerderij, fietsten ze na een paar dagen door naar Bilthoven, waar ze via kennissen van kennissen een woning aan de Gezichtslaan konden betrekken.

Door de onaangename gebeurtenissen was ik behoorlijk van slag geraakt. Ik had als bijna eenjarige baby last van eczeem en at en sliep slecht. Toen ik in Bilthoven weer een geregeld bestaan had en op tijd mijn eten kreeg, knapte ik zienderogen op. Ik sliep uitstekend en was over het algemeen een zoet kind, rapporteert mijn tante Mary, die mijn moeder bijstond en in de volgende maanden vaak voor voedsel zorgde. Ik zei steeds ‘dank ie’ als mij iets werd gegeven of wanneer ik zelf iets aangaf uit de box. Paarden fascineerden mij in hoge mate; een fascinatie die volledig is genezen. Vreemd was wel dat ik in de herfst van 1944 nog steeds geen tanden had. Het was een gek gezicht, zo’n groot kind zonder tanden, schreef mijn tante. Bij de familie van mijn moeder scheen dat vaker voor te komen.

Op 2 mei 1945 werd mijn zuster Sis geboren, in een noodhospitaal in de buurt van Bilthoven. Ze heette eigenlijk Mary, naar mijn behulpzame tante, maar mijn Engelstalige grootmoeder verzekerde me dat ik een ‘sister’ had gekregen. Zo werd het Sis en dat is haar hele leven zo gebleven. Wij leken naar mijn idee sterk op elkaar, zo sterk dat ik soms het gevoel had een tweelingzuster te hebben. In later jaren was verontwaardigd mopperen iets wat ze minstens even goed deed als ik. Achter het stuur kon zij werkelijk onovertroffen en langdurig schelden op alle medeweggebruikers.

In onze jonge jaren trokken wij sterk naar elkaar, omdat onze moeder bepaald niet de meest liefdevolle moeder van de wereld was. Zij deelde ferme tikken uit, die volgens ons vaak volstrekt onverdiend waren. Ik herinner me dat mijn oma waar ik bij was mijn moeder eens scherp terechtwees vanwege die tikken. Wat de reden was van mijn moeders relatief hardvochtige regime weet ik niet. Voelde zij zich ongelukkig in die schamele Javastraat in Wageningen na een luxueuze opvoeding? Liep het huwelijk van mijn ouders al slecht? Zeker is dat mijn moeder mijn broer Vincent, die in 1950 werd geboren en een aanminnig blond ventje was, nimmer een tik heeft gegeven. Veel later konden Sis en ik daar nog steeds verontwaardigd over praten. Waarom wij wel en hij niet? Mijn broer kreeg ook van mijn vader en moeder de aandacht die wij nooit hadden gekregen, vonden wij. Wij hadden geen koosnaam, hij wel; hij was het ‘oorvogeltje’.

In onze lagereschooltijd was Sis veel weerbaarder dan ik. Ik werd geplaagd en soms belaagd door de jongens van de RK Jongensschool. Ik onderging dat passief – mijn zuster zei later dat ik net de Here Jezus was – maar Sis was verrassend vechtlustig. Zij beschermde mij op de soms moeizame tocht van school naar huis. Later had ze wel de neiging de tragiek van mijn lot als outsider schromelijk te overdrijven. Geplaagd te worden was onaangenaam en ik koester nog steeds een voorzichtig wantrouwen jegens de medemens, die mijns inziens zeker niet altijd de neiging heeft te deugen. In de tweede klas van het gymnasium was het plagen plotseling afgelopen, waarover later meer.

Begin juni 1945 vertrokken mijn moeder, Sis en ik naar mijn grootouders van moederszijde in Delft. We moesten daar allemaal aansterken. Mijn vader was naar Wageningen om een woning te zoeken, zijn werk bij de PD weer op te starten en indien mogelijk iets terug te vinden van zijn boeken, aantekeningen en insectencollectie. De Duitsers hadden het oude huis gebruikt als telefooncentrale en al zijn spullen ongezien in de kelder gegooid. Daar trof hij alles nog intact aan.

Wageningen had in de oorlog vreselijk geleden. Mijn opa schreef: ‘Wageningen is een doode stad geworden: een opeenhoping van muren en open gaten, die eens ramen waren, en onkruid meters hoog, overal uniformen, weggeworpen wapens, hier en daar kadavers van honden en koeien.’ Het is de enige stad in Nederland die in de oorlog tweemaal is geëvacueerd. De eerste maal goed georganiseerd in de meidagen van 1940. Toen de bevolking na enige dagen weer terugkwam, bleek dat een groot deel van de binnenstad aan puin was geschoten door Nederlandse artillerie, die vanaf de Grebbeberg tevergeefs had geprobeerd de Duitse aanval op de Grebbelinie te stoppen. In 1940 en 1941 is een groot deel van de oude binnenstad, vooral rond de kerk, bijzonder aantrekkelijk en in hoog tempo herbouwd naar de inzichten van de zogenoemde Delftsche School. Per 1 oktober 1944 werd Wageningen dus voor de tweede maal geëvacueerd onder dwang van de Duitsers, na de mislukking van Market Garden.

De stad werd op 17 april 1945 bevrijd door de geallieerde troepen. De bevolking kon de stad pas vanaf 10 mei bezoeken en had nog enige tijd daartoe een vergunning nodig. In de maanden tussen oktober 1944 en de bevrijding werd Wageningen aanhoudend beschoten door Engelse artillerie vanuit de Betuwe. De verwoesting was omvangrijk. 3400 woningen waren beschadigd, 700 ernstig beschadigd en 200 woningen konden alleen nog maar worden afgebroken. Nog op 5 april 1945 hadden de Duitsers de kerktoren op het Marktplein opgeblazen en ook de enorme toren van de RK Johannes de Doperkerk aan de Bergstraat had de oorlog niet overleefd. De Duitsers hadden de stad grondig geplunderd, waarbij ook de brandkast van de Twentsche Bank was opgeblazen, wat ongetwijfeld een flinke buit heeft opgeleverd. Overal in de stad slingerde huisraad rond, dat uiteindelijk naar verzamelpunten werd gebracht, waar de teruggekeerde bevolking naar eigen bezit kon zoeken.

Mijn vader vond een huis in de Javastraat, no. 12. Het is een merkwaardig toeval, maar ik heb een groot deel van mijn leven op nummer 12 gewoond. Eerst van 1945 tot 1962 in Wageningen, vervolgens vier jaar in Utrecht op nummer 12 in de Kievietdwarsstraat en nu al 45 jaar op nummer 12 in de Frans Halsstraat. Zoiets geeft wel rust.

In het huis in de Javastraat zat geen glas meer. Dat werd verholpen met een flinke partij restglas uit een gesneuvelde broeikas. Omdat het geen vensterglas was, zat het vol met vreemde bobbels, zodat wij vanzelf aan de oorlog werden herinnerd als we naar buiten keken. Het huis was gebouwd in 1940, maar erg solide nieuwbouw was het bepaald niet.

Ergens in de jaren vijftig woei de hele schoorsteen van het dak. Het huis zag er in mijn herinnering altijd verveloos uit, omdat de verhuurder er niks aan deed. Het was en is een relatief ruim hoekhuis, met drie slaapkamers en een redelijke tuin, waarvan mijn moeder al snel iets aardigs had gemaakt. Zij was, net als haar vader, een ijverige en bekwame tuinier. Achter ons huis was een kleine kwekerij, waar een oude man traag in een kleine plantenkas werkte, in de schaduw van een enorme kastanjeboom. Zoals het in die kleine kas rook, ruikt het waarschijnlijk ook in de hemel. De kastanjeboom heeft er nog lang gestaan. Ik ging hem vaak begroeten als ik in later jaren in Wageningen was. Een paar jaar geleden, nadat hij jaren tussen slordig geparkeerde auto’s had gestaan, is hij ten slotte gesneuveld in een nieuwbouwproject.

Dit zijn jeugdherinneringen. Daarom moet onvermijdelijk de vraag gesteld worden: vanaf welk moment in deze beschrijving zijn het inderdaad mijn eigen, traceerbare herinneringen? Zeker is dat alles wat ik heb geschreven over mijn eigen leven voor 1947 van horen zeggen is. Waar mijn echte herinneringen in 1947 beginnen is nog de vraag. De zomer van 1947 was, voordat het KNMI de tijdreeksen van het weer harmoniseerde, de warmste zomer ooit in de Nederlandse geschiedenis. Ik meen mij vaag te herinneren dat ik samen met mijn zuster in een teiltje met koud water achter het huis zat. Maar die herinnering is vaag en het beeld dat ik ervan heb is waarschijnlijk gebaseerd op een foto die ik vaak heb gezien.

Veel gedetailleerder en concreter was een herinnering aan een logeerpartij bij mijn grootouders in Nijmegen in de herfst van 1947. Ik kreeg daar de bof en was er flink ziek van. Ik lag in bed in een ruime slaapkamer en hoorde ’s nachts de uilen roepen op een landgoed dat daar in de buurt was – nu staan daar de gebouwen van de Nijmeegse universiteit. Nadat ik was hersteld kreeg ik een mooie houten vrachtwagentje met een helder oranje dak. Toen ik deze kwestie van de eerste echte herinnering eens besprak met herinneringsspecialist Douwe Draaisma, zei hij direct dat de logeerpartij met de bof ongetwijfeld een echte herinnering was. Het ging om een andere locatie dan normaal en bovendien om overtuigende details die onmogelijk afkomstig konden zijn van een foto. Dus mijn allereerste echte herinneringen dateren van najaar 1947. Dat klopt ook wel met het moment waarop mensen hun eerste herinneringen hebben. Helaas vergeten we alles, hoe uitzonderlijk ook, wat ervoor heeft plaatsgevonden. Van de oorlog en alles wat daarmee samenhing herinner ik mij niets. Laat ik eerlijk zijn, ook van talloze dingen die zich na 1947 hebben voorgedaan herinner ik mij weinig. De herinneringen die ik hier beschrijf zijn meestal scherp verlichte scènes in een duisternis van vergeten.

In het najaar van 1948 ging ik naar de kleuterschool. Het gebouwtje staat er nog, maar wordt niet meer gebruikt om kleuters te bewaren. Ik vond het er niet leuk. Vandaar dat ik tweemaal ben weggelopen. Kennelijk was er weinig toezicht op het gaan en staan van de kleuters. Mijn moeder heeft mij beide keren onmiddellijk teruggebracht. Op de kleuterschool begon mijn loopbaan als buitenbeentje en geplaagd kind. In de enorme zandbak was ik niet weerbaar en zo al snel het slachtoffer van plagerij en klein geweld door de dominante jongetjes, die hun schepje gewetenloos als slagwapen gebruikten.

Waarom sommige kinderen worden geplaagd, blijft vrij raadselachtig. Hiërarchie is overal, ook in de kleuterwereld. Kennelijk zien ook sommige kleuters heel snel hoe de hiërarchie in elkaar zit en gedragen zij zich daarnaar. Je kunt nu eenmaal beter bij de plagers horen dan bij hun slachtoffers, die per definitie in de minderheid zijn. Gezien de fundamentele aard van de mens als hypersociaal zoogdier, denk ik niet dat er ooit een definitief eind kan worden gemaakt aan de sociale hiërarchie en het vaak daarbij behorende plaaggedrag. Waar groentijden en andere initiatieriten worden afgeschaft, verschijnen zij altijd na enige tijd opnieuw, zij het vaak in een wat andere gedaante.

Op de kleuterschool begon de dag in een zaaltje, waar een van de juffen op de piano speelde terwijl de kinderen een rondje liepen, zonder dat duidelijk was wat het nut daarvan was. Het absolute hoogtepunt van mijn verblijf op de kleuterschool was de explosie – implosie? – van het grote aquarium in het genoemde zaaltje. Tientallen visjes spartelden wanhopig rond op de vloer, terwijl de juffen in paniek met glaasjes rondrenden om de visjes te redden. Hoeveel visjes het hebben gehaald weet ik niet. Het aquarium keerde, voor zover ik mij kan herinneren, niet terug.

De enige activiteit die ik leuk vond op de kleuterschool was de constructie van, in mijn ogen, complexe gebouwen met de zeer ruim voorradige blokken. We moesten ook vaak papieren matjes vlechten, wat ik toen al een zeldzaam stompzinnige activiteit vond. Het was waarschijnlijk bedoeld om de fijne motoriek te stimuleren. Wie jarig was, mocht tijdens de ochtendsessie in het zaaltje enige tijd op een soort troon zitten, geassisteerd door twee van zijn vrienden of vriendinnen. Gek genoeg herinner ik mij alleen jarige meisjes. Van mijn eigen verjaardagsviering in die vorm kan ik mij in ieder geval niets herinneren.

De Javastraat had een ronduit rommelige entree. Recht tegenover de ingang van de straat stond een boerderij, die inmiddels een paardenslager was geworden. Vanuit het oosten komende lag links aan het begin van de straat een omvangrijke ruïne, waarschijnlijk een resultaat van de artilleriebeschietingen. In de kelders van de ruïne was het spannend spelen. Ernaast stond de timmerfabriek/zagerij van de familie Richardson. De zonen van die familie gaven leiding aan het spel in de ruïne. Rechts aan het begin van de straat was een sigarenwinkel met daarnaast een fietsenmaker. In de sigarenwinkel kocht ik voor mijn vader sigaretten: Old Mac, 20 stuks voor 65 cent.

In de Javastraat stond in die jaren vanzelfsprekend geen enkele auto geparkeerd. Pas in de tweede helft van de jaren vijftig kocht onze buurman, bakker Verhoeks, de eerste auto van de straat. Dat was een tweedehands Fiat Topolino, die hij simpelweg in zijn tuin parkeerde. Mijn vader noemde de Topolino (muisje) onveranderlijk Little Bill en andere kleine auto’s Mercedes-eitjes.

Twee huizen verder woonde de familie Derks. Mijnheer Derks was een zendamateur. Hij had een enorme antenne op zijn dak staan waarmee hij de experimentele televisie-uitzendingen uit Eindhoven kon ontvangen. Een enkele maal mochten de kinderen uit de straat komen kijken naar het kleine zwart-witbeeld. Eerlijk gezegd vond ik er niets aan, zeker vergeleken met de Cineac waar ik weleens met mijn oma heen ging. Mijnheer Derks had ook een begerenswaardige legergroene BSA met passende zijspan, waarin mevrouw Derks werd vervoerd.

Nog weer twee huizen verder, als ik het wel heb, woonden de dames Swemlee, twee bejaarde zusters. De dames Swemlee zitten in een apart, klein herinneringsvertrek in mijn geheugen. Eens tijdens het straatvoetbal, waarin ik niet schitterde, schoot ik een bal hard en laag door hun voorkamerraam. De bal landde met verwoestend effect op hun theetafeltje. Mijn vader heeft het allemaal betaald en was niet boos.

Op de hoek woonde de ‘Meelmot’, dat was althans de bijnaam die mijn vader deze buur gegeven had, omdat hij in een maalderij werkte. Hoe hij werkelijk heette ben ik totaal vergeten. Mijn vader gaf iedereen bijnamen; zo was er ook nog de ‘Juttepeer’ en de ‘Rotterdammer’. Van de zoon van de Meelmot leende ik het tijdschrift Arend, een educatief striptijdschrift van christelijke signatuur. De Rotterdammer was een bemoeizuchtige grotestadsbewoner die vanwege het bombardement op Rotterdam in Wageningen terecht was gekomen. Bij elke gebeurtenis stond hij vooraan en wist alles beter.

De Javastraat werd sfeervol verlicht door een enkele bejaarde gaslantaarn, die voor zover ik weet op afstand aangestoken kon worden. Een lantaarnopsteker heb ik nooit in de straat gezien. De gaslantaarn maakte een vredig, suizend geluid. Ik hoop dat dat ouderwetse geluid ergens is geregistreerd.

Vlak bij de lantaarn woonde de familie Komen – of was het Koomen? Met Dik Komen, die een paar jaar ouder was dan ik, heb ik nog enige tijd gewerkt aan het aanleggen van een serieuze postzegelverzameling. Daartoe fietsten wij eenmaal per maand naar een postzegelclub in theater De Reehorst in Ede. Ik vond het vooral interessant dat je een postzegelverzameling kon organiseren op grond van een vrijwel onbeperkt aantal uitgangspunten. Je kon natuurlijk een traditionele collectie ‘Nederland’ beginnen, maar evengoed zeehelden, belangrijke historische figuren, vogels, Nobelprijswinnaars, locomotieven et cetera als organisatieprincipe kiezen. Je leerde ook hoe je zelf een keurig postzegelalbum kon vervaardigen. Het is met mij en de postzegels nooit iets geworden, om de eenvoudige reden dat geen van mijn ‘verzamelingen’ serieus vorm heeft gekregen. Ik ben echter nog steeds geïnteresseerd in postzegels en heb in de afgelopen jaren zelfs nog postzegels gekocht. Vooral bepaalde Zweedse en Amerikaanse postzegels. Ik hoop ooit nog eens een leuk boekje te schrijven over de eigenaardigheden van de Amerikaanse cultuur aan de hand van postzegels.

In de Javastraat heb ik van mijn vader leren fietsen. Tegenwoordig krijgen kinderen zo’n beetje om de drie jaar een nieuwe fiets, toegesneden op hun nieuwe afmetingen. Ik begreep overigens dat al die fietsen gemakkelijk kunnen worden ingeruild of verkocht. In de jaren vijftig kreeg je maar één fiets, waarmee je in principe jaren toe kon. Het betekende dat die fiets aanvankelijk aangepast moest worden aan je beperkte afmetingen. Het zadel werd dan op de stang gemonteerd en de trappers werden voorzien van flinke houten blokken. Zo kon je er als twaalf- of dertienjarige net op fietsen. Mijn vader heeft een uurtje besteed aan duwen en in draf naast mij lopen en toen kon ik het wel. De fiets was niet niks, want betekende een veel grotere actieradius.

Ondanks het feit dat ik evident een buitenbeentje was en bleef, heb ik goede herinneringen aan mijn kinderjaren op straat. Het ideaalbeeld is een zomeravond richting schemering en die voorzien wordt van een ijsje van Jamin, verkocht vanaf een witte, gemotoriseerde bakfiets, terwijl ergens in de verte Doris Day ‘Que Sera, Sera’ zingt.

Een paar jaar later werd er veel gebadmintond in de straat. Via die straatsport raakte ik in gesprek met een aantrekkelijk meisje, van wie ik de naam vergeten ben, maar dat in mijn herinnering voortleeft als de Zizi Jeanmaire uit de Celebesstraat. Zizi Jeanmaire kende ik omdat zij voorkwam in Vrouwen van Parijs, een fotoboek van Nico Jesse dat bij ons in de kast stond. Licht beneveld door verliefdheid vroeg ik de pseudo-Zizi voor een avondje in de bioscoop. Het werd een deceptie. Zij zweeg urenlang als het graf en van zoenen kwam het ook niet.

Het voetbal heb ik al vermeld, wat zeker niet mijn grote liefde was. Dat was veel meer het vliegeren. Complete vliegers waren toen niet te koop. Je maakte ze zelf, van vliegerpapier en dunne latjes. De vlieger kreeg een staart voor de stabiliteit en kon dan onder de juiste omstandigheden aan ruim vliegertouw worden opgelaten. Stond hij eenmaal lekker hoog stabiel in de lucht, dan was er eigenlijk niet veel meer te beleven, maar die hoge vlieger gaf een immens vredig gevoel. Het was eigenlijk een luchthengel.

Thuis rustig lezen, op een klein bankje (een bekleed groentekistje) bij de kachel, vond ik wellicht nog prettiger dan buiten spelen. Mijn moeder was daar bezorgd over, want ze zei een keer licht geïrriteerd: ‘Ga toch buiten spelen, zoals gewone kinderen!’ Ben je een rustig, graag lezend kind, dat steeds prachtige rapporten heeft, dan is je moeder vooral bang dat je een ‘raar ventje’ bent. Op het punt van geplaagd worden op straat was mijn moeder veel meer gestemd zoals Sis. Ik moest er vooral flink op losslaan, dan ging het vanzelf over. Maar een flinke dreun verkopen was een talent dat mij ontbrak. Voordat ik een al te abnormaal vredige indruk maak, moet ik vermelden dat ik rond mijn twaalfde graag meedeed aan het carbidschieten op straat, en ooit eenmaal met een windbuks op een spreeuw heb geschoten. Geen idee of ik de spreeuw geraakt heb.

Het was in de Javastraat 12 vergeleken met de huidige complexe welvaart een simpel leven. Er was in huis geen andere verwarming dan een grote kachel in de achterkamer. Het was een Duitse bunkerkachel, voorzien van het merkteken van Organisation Todt, die verantwoordelijk was voor de militaire logistiek van het Derde Rijk. Daar kwam ik echter pas jaren later achter. De kachel werd op 1 oktober aangestoken en brandde tot 1 mei. Als het na 1 mei ijzig koud was, ging hij niet meer aan. De bedoeling was dat hij in de nacht op laag vuur doorbrandde. Als hij ’s nachts uitging, had mijn moeder zwaar de pest in. Werd het echt heel koud dan werden de schuifdeuren tussen voor- en achterkamer dichtgedaan. Iedereen die zich die jaren en de beperkte verwarming herinnert, weet vast ook nog van de ijsbloemen op de ramen en de ijzig koude lakens. Om het bed een beetje op te warmen, kon je een kruik krijgen. Kolen werden aan huis bezorgd en in het schuurtje gestort door Firma Troost – onze slager heette overigens Van Triest –, in juten zakken die over de schouder werden gedragen. Wie aan de beurt was om kolen te scheppen, was een eeuwige bron van gekibbel. Vooral mijn zuster was een meester in het vermijden van dergelijke kleine verplichtingen. Ook de afwas ging vaak aan haar voorbij omdat zij dringend naar de wc moest. Mijn vader heb ik nooit in de keuken gezien.

Mijn moeder werkte aanvankelijk met een tweepits gasstel. Moest er iets warm worden gehouden, dan was er een petroleumstel of, in een hoek van de keuken, een hooikist. (Wikipedia: ‘Een hooikist is een isolerende houten kist, gevuld met hooi, waarin plaats is voor een of meerdere pannen. De kist wordt gebruikt om voedsel gaar te laten worden zonder dat het voortdurende verhitting nodig heeft.’)

Het gasstel werd gevoed door een installatie in de kelder, met een meter waarin zogenoemde gasmunten gegooid moesten worden. De gasmunten waren altijd net op als mijn moeder ging koken. Dan moest ik in looppas naar de kruidenier, die niet ver was, voor nieuwe munten. De kookwas deed mijn moeder op het gasstel, wat een complexe operatie was, waarbij flink getild moest worden. De ‘grote was’ deed zij de deur uit.

In het hele huis was één wastafel, in de ouderslaapkamer, waar koud water uit de kraan kwam. De eerste betrekkelijke luxe was het gevolg van een erfenisje dat mijn vader van zijn oom Bert kreeg, een veel oudere broer van mijn opa. Een bescheiden verbouwing schonk ons een douchecel, waar ik altijd een hekel aan heb gehad – ik lijd aan watervrees –, en daarmee kwam ook een geisertje in de keuken, dat een eind maakte aan de gasmuntmeter.

De zolder werd toegankelijk gemaakt, betimmerd en voorzien van een piepklein slaapkamertje. Daar sliep mijn broer. Waar hij daarvoor sliep is hij vergeten en ik weet het ook niet meer. Ik weet evenmin wanneer zich dit afspeelde, waarschijnlijk in 1957/1958.

Wij hadden geen televisie, want die bestond nog niet, luisterden nooit naar de radio en maakten geen gebruik van de draadomroep (een kabelnetwerk avant la lettre). Wel lazen wij een krant: het Nieuw Utrechts Dagblad, een kopblad van Het Parool, dat toentertijd de meest invloedrijke krant van Nederland was. Mijn vader las De Groene Amsterdammer, samen met een collega. Van de moderne, koortsige nieuwsvoorziening was in huize Van Rossem geen sprake. Het wereldgebeuren trok schimmig en op afstand aan ons voorbij.

Het Wageningen van de jaren veertig en vijftig was voor mij een kleine wereld. Vrijwel al mijn activiteiten speelden zich af in een ruimte die niet veel groter was dan een vierkante kilometer. De kleuterschool was zeven minuten lopen, net als mijn lagere en middelbare school. Als ik lopend naar de middelbare school halverwege de bel hoorde, kwam ik precies op tijd.

Wageningen op die vierkante kilometer zag er heel anders uit dan nu. De doorgaande weg buiten het centrum om bestond nog niet. Al het verkeer moest via de Bergstraat en de Stationsstraat. Op het kruispunt van die twee straten verscheen in de late jaren vijftig ineens een stoplicht, wat een revolutie was. Toen was nog duidelijk waarom de Stationsstraat zo heette: ten noordwesten van die straat was een station. Op een heuveltje bevond zich een stationsgebouw, waar een manshoge rode brievenbus voor stond. Daarachter was een perron en een emplacement. Wageningen had de kans gemist om aangesloten te worden op het hoofdspoorwegnet dat halverwege de negentiende eeuw werd aangelegd. De gemeente bekostigde daarom zelf in 1882 de aanleg van een tramlijn van station Ede naar Wageningen. Passagiersvervoer op dat lijntje was in 1937 gestopt, maar nog in mijn jeugd was er wekelijks beperkt goederenvervoer van Ede naar Wageningen.

Ten noorden van het stationscomplex was een ordeloos terrein, deels braakliggend, deels met volkstuintjes, dat wij ‘het tremmetje’ of ook ‘de trem’ noemden. Als een niet mis te verstaan teken van de nieuwe tijd is dit hele terrein in 1959 geëgaliseerd, het station is verdwenen en vervangen door een modern busstation met een cafetaria naar ontwerp van architect Van Ravesteyn. De Lawickse Allee werd zowel naar het oosten als naar het westen doorgetrokken. Die cafetaria is ondertussen ook alweer afgebroken. Zo verloor het centrum van Wageningen zijn dorpse karakter. Alle bebouwing aan de westzijde van de stationsstraat is eveneens afgebroken en vervangen door nieuwbouw, waardoor de Stationsstraat alle sfeer en allure heeft verloren. Nu domineert daar een weerzinwekkende ‘croissanterie’.

Wij deden alle boodschappen in de Stationsstraat, vooral bij de kleine kruidenierszaak van de dames De Jong. Hun broer had aan de overzijde een café. Klokslag half een riep mijnheer De Jong tegen ons: ‘Kom jongens, jullie moeten naar huis, je moeder wordt ongerust.’ Op de hoek van de Gerdestraat en de Stationsstraat, nog geen vijf minuten lopen, woonde mijn beste vriend in de jaren van de lagere school: Jan Zeegers. Met hem maakte ik enorme fietstochten, bijvoorbeeld naar de uitgebrande Sherman-tank bij kasteel Doorwerth. Na mijn zuster werd Jan mijn speciale verdediger tegen het gespuis op straat. Jans vader bouwde de kleine werkplaats achter zijn huis in de jaren vijftig uit tot een omvangrijk installatiebedrijf. Jan had een bipolaire stoornis en pleegde voor zijn dertigste zelfmoord, maar toen had ik al vele jaren geen contact meer met hem gehad.

Ooit was er in het verlengde van de Lijnbaanstraat, achter de Javastraat, een elegant bruggetje over de stadsgracht. Zo kon je, in een minuut of zeven, naar Kniphorst’s Wetenschappelijke Boekhandel in de Hoofdstraat lopen. Die boekwinkel speelde een belangrijke rol in mijn lezende leven. Om raadselachtige redenen vonden de beide heren die die boekwinkel dreven, mijnheer Van Lunteren (?) en mijnheer Meijer, het goed dat ik daar elke zaterdag urenlang boeken las, maar die niet kocht. Voor het kopen van boeken had ik geen geld. In de tweede helft van de jaren vijftig kreeg Kniphorst een pocketafdeling, speciaal voor de Prisma’s en Aula’s, de meest succesvolle pocketreeksen van die jaren. Zo nu en dan kocht ik een Prisma (fl. 1,25) of een Aula (fl. 1,75). Aanschaf van een duurder boek, bijvoorbeeld de prachtige Atlas van de westerse beschaving van Frits van der Meer, was een feestelijke aangelegenheid.

Mijn vriend Frank van Wijk, met wie ik vanaf de tweede klas van het gymnasium elke avond een wandeling maakte, woonde op het Spijk, en ook dat was zeven minuten lopen. Wij bespraken alle denkbare onderwerpen, met uitzondering van emotionele kwesties. We liepen een ronde over de Lawickse Allee, de Costerweg, de Havenafweg, de Grebbedijk en dan weer naar beneden naar het Spijk of soms een lusje verder. Waren wij nog niet klaar met de conversatie, maar wel gearriveerd bij mij of Frank voor de deur, dan liepen we weer van mijn adres naar Frank of omgekeerd. Dat kon zich wel twee- of driemaal herhalen. Veel later las ik tot mijn genoegen dat de twee vrienden in De ontdekking van de hemel van Mulisch dezelfde gewoonte hadden. Er was een tijd, ook alweer jaren geleden, dat ik op mooie zomeravonden naar Wageningen reed en die wandeling nog eens maakte.

Omdat ik ongunstig jarig was, mocht ik pas in september 1950, dus kort voor mijn zevende verjaardag, naar de lagere school. Dat was De Eekmolen, die er nog staat, op een steenworp afstand van de kleuterschool. De Eekmolen was een openbare lagere school. Veel ouders zagen het als een groot nadeel dat hun kind ongunstig jarig was en daardoor eigenlijk een jaar moest wachten. Uit onderzoek ter zake blijkt dat zo’n late verjaardag een aanzienlijk voordeel is voor het kind. Dat ligt eigenlijk voor de hand. Op die leeftijd is een extra voorschools jaar een relatief ruim ontwikkelingsvoordeel. Kinderen die een jaar ouder zijn kunnen vaak sneller leren. Ik kon in ieder geval veel vlotter leren en was alle jaren verreweg de beste van de klas. Dat bevorderde bepaald niet mijn sociale integratie. Niets is immers voor de andere leerlingen zo irritant als een klasgenoot die alles vlugger en beter kan. Zo bleef ik een buitenstaander. Mijn zuster en broer hebben daar nooit last van gehad, mijn broer was zelfs een uitzonderlijk streetwise ventje, althans in mijn herinnering. Gelukkig trof ik in de eerste twee klassen een fantastische onderwijzeres, juffrouw Versteeg, die zich mijn lot aantrok, of in ieder geval een bijzondere voorkeur voor mij had. Zij was de eerste van twee docenten die grote invloed op mij hadden. Op zaterdagmiddagen ging ik met de bus naar Oosterbeek, waar juffrouw Versteeg woonde. Wij lazen en wandelden dan samen en bespraken het vreemde gedrag van haar zebravinken. Dat verzoende mij met de lagere school, waar ik net als op de kleuterschool niet veel aan vond.

Mijn moeder heeft veel voorgelezen. Ze had een mooie stem en een voortreffelijke dictie. Aan de allervroegste fase van het voorlezen heb ik vage herinneringen: daar waart koning Kaskoeskilewan rond aan de oevers van de grijsgroengroezelige Limpopo-rivier. Iets meer herinner ik mij van het boek dat Phiny Dick schreef over de avonturen van de kabouters Suizebol en Beidepink. Voor diegenen die menen dat ons leven wordt bepaald door ervaringen uit de vroegste jeugd, bieden de avonturen van deze kabouters in mijn geval interessante aanknopingspunten. Suizebol en Beidepink gaan op zoek naar het boekje ‘Waar alles in staat’, dat is gestolen van kabouter Wetewijs. Ik heb mijn hele leven een voorkeur gehad voor boeken waar zo veel mogelijk in staat, zoals handboeken, atlassen en naslagwerken van alle denkbare soorten. Toen ik een jaar of dertien was, ben ik tot verbazing van familie en kennissen begonnen met het lezen van de encyclopedie, de bruine editie van de Grote Winkler Prins. Van de meeste lemmata begreep ik niet veel, maar ik heb het toch tot het begin van de letter B volgehouden. De vervaardiging van een eigen, alomvattende encyclopedie is eigenlijk de mooiste levensvervulling die denkbaar is.

Wellicht omdat mijn moeder zo voortreffelijk had voorgelezen, vond ik het een wonder om zelf te leren lezen. In de eerste klas heb ik dat heel snel geleerd, maar hoe dat in zijn werk ging, weet ik niet meer. Het is achteraf alsof ik het altijd al kon. Voor zover ik mij iets van dat leerproces herinner betreft dat eigenlijk alleen het leesplankje, dat in een klassikale uitvoering links voor in de klas stond. Van individuele leesplankjes kan ik mij niets herinneren. Het aap-noot-mies kan ik nog steeds onder alle omstandigheden moeiteloos opzeggen en ik weet zeker dat ik dat nog steeds zal kunnen als ik diep dement ben geworden. Het aap-noot-mies heeft een opmerkelijk soort eeuwigheidswaarde, je hebt het gevoel dat het er altijd is geweest, dat niemand Nederlands kan leren zonder het aap-noot-mies, al heb ik geen idee hoe dat tegenwoordig gaat. Is de leesplank gemoderniseerd?

De leesplank was in 1950 in zekere zin een recente verworvenheid, in 1897 uitgevonden door M.B. Hoogeveen. De door ons gebruikte versie was het werk van Jan Ligthart, een fameuze onderwijsvernieuwer, en H. Scheepstra. De plaatjes, die wat mij betreft ook eeuwigheidswaarde hebben, waren het werk van Cornelis Jetses. Volgens internet wordt nu de methode maan-roos-vis gebruikt. Dat lijkt mij geen fundamentele verbetering.

Ik oefende mijn pasverworven kennis met behulp van de Verkade-albums, die bij ons op de onderste plank van de boekenkast stonden. Ik meen me (al heel lang) te herinneren dat mijn eerste exercitie de eerste zin van het album De Boerderij was: ‘Door het kleurlooze licht van de jongen morgen klinken de dreunende slagen van de klok uit de hoogen toren, die als een wachter zich verheft boven de daken van de dorpshuizen.’ Een ingewikkelde zin in de oude spelling, dus het is zeer de vraag of mijn herinnering op dit punt betrouwbaar is. Maar hoe kom ik anders aan die zin? Lang voor ik de albums vlot kon lezen had ik alle plaatjes regelmatig bekeken. Van die albums op de onderste plank, die allen dateerden van de jaren dertig, waren mij als kind De Boerderij en Hans de torenkraai het liefste. Dat kwam omdat die beide albums, geschreven door H.E. Kuylman (1881-1958), een doorlopend verhaal bevatten.