OP HET ALLERLAATSTE MOMENT

Claire Keegan

Op het
allerlaatste moment

Verhalen over vrouwen en mannen

Vertaald door Harm Damsma
en Niek Miedema

Wereldbibliotheek

Deze uitgave is mede mogelijk gemaakt door een subsidie van Literature Ireland

Oorspronkelijke titel So Late in the Day. Grove Press, imprint van Grove Atlantic, New York

© 2023 Claire Keegan

© 2024 Nederlandse vertaling Harm Damsma en Niek Miedema / Wereldbibliotheek

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp Nico Richter

Omslagbeeld © Elizabeth O’Reilly

NUR 302

ISBN 9789046832325

www.wereldbibliotheek.nl

Wereldbibliotheek maakt deel uit van Park Uitgevers

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 9789046832318

Inhoud

Op het allerlaatste moment

De langzame, pijnlijke dood

Antarctica

Voor Loretta Kinsella

Kaal als een kleerkast doemt het op, in eiken.

Het staat er levensgroot, wat wij altijd al wisten,

En niet konden ontgaan, maar ook niet echt aanvaarden.

Eén kant van ons moet gaan. Het valt niet te betwisten.

Uit: ‘Aubade’ van Philip Larkin

Op het allerlaatste moment

1

Op vrijdag 29 juli kreeg Dublin het weer dat was voorspeld. De hele ochtend scheen de geelkoperen zon schaamteloos op Merrion Square, waar hij tot op het bureau van Cathal reikte, die op zijn vaste plek bij het geopende raam zat. Er woei een vleugje van de geur van gemaaid gras naar binnen en om de zoveel tijd beroerde een broeierige bries de klimop op de dorpel onder het venster. Toen er een schaduw voorbijgleed keek hij naar buiten. Hoog in de lucht zwermde een kameraadschappelijk schermutselende vlucht zwaluwen. Op de grasvelden lagen een paar mensen te zonnen, en hij zag kinderen en perken die bol stonden van de bloemen, want veel van het leven ging moeiteloos door, ondanks alle pijnlijke menselijke verwikkelingen en de wetenschap hoe alles moest eindigen.

De dag voelde nu al eindeloos aan. Toen hij weer keek, bovenaan zijn beeldscherm, stond daar 14:27. Hij wou dat hij in de lunchpauze naar buiten was gegaan en helemaal tot aan het kanaal was gelopen. Dan had hij daar even op een van de bankjes kunnen gaan zitten om te kijken naar de zwijgende zwanen en hun jongen die de broodkorsten en andere restjes die mensen in het water gooiden opslokten. Onbedoeld sloot hij het bestand waarin hij had zitten werken, een overzicht van de verdeling van het budget, af zonder het op te slaan. Er schoot een flits van iets wat veel weg had van zelfverachting door hem heen, waarna hij opstond, de gang doorliep tot aan de herentoiletten, waar niemand was, en in een van de hokjes ging zitten. Hij bleef een poosje op de wc-bril zitten staren naar de binnenkant van de deur, waar niets op geschreven of in gekrast was, totdat hij zich wat minder wankel voelde. Toen liep hij naar de wastafel, gooide wat water over zijn gezicht en droogde zijn gezicht en handen langzaam af met de tissue die automatisch uit de dispenser rolde.

Op de terugweg naar zijn bureau stopte hij bij de koffieautomaat, drukte op de knop voor ‘americano’ en wachtte tot die in het bekertje was gelopen.

De koffie was bijna klaar toen Cynthia, de fleurig geklede vrouw van de boekhoudafdeling, kwam aangelopen, onderwijl lachend een gesprek op haar mobieltje voerend. Ze zweeg toen ze hem zag en brak het gesprek even later af.

‘Hoe is het, Cathal?’

‘Ja,’ zei hij. ‘Goed. En met jou?’

‘Goed.’ Ze glimlachte. ‘Aardig dat je het vraagt.’

Hij pakte zijn koffie en liep weg voordat hij er suiker in had gedaan, en voordat ze nog meer kon zeggen.

Toen hij terug was bij zijn bureau en naar de bovenhoek van het beeldscherm keek was het 14:54. Hij was net bezig het bestand weer te openen om nog eens te lezen wat erin stond, en aan het bedenken welke wijzigingen hij opnieuw zou moeten invoeren, toen zijn chef kwam buurten.

Zijn chef kwam uit Noord-Ierland, was ruim tien jaar jonger dan hij, droeg dure maatpakken en squashte in de weekenden.

‘Zo, Cathal. Hoe gaan de zaken?’

‘Prima,’ zei Cathal. ‘Bedankt.’

‘Heb je wel geluncht, iets gegeten tussen de middag?’

‘Ja, hoor,’ zei Cathal. ‘Maak je geen zorgen.’

Zijn chef bekeek hem eens goed, en nam zijn gebruikelijke overhemd, stropdas en broek, en zijn niet gepoetste schoenen op.

‘Je weet dat je niet per se hoeft te blijven, hè?’ zei zijn chef. ‘Waarom nok je er niet mee voor vandaag?’ Hij kreeg een beetje een kleur, schijnbaar uit ongemak over zijn goedbedoelde formulering.

‘Ik ben bijna klaar met de eerste opzet van het budget,’ zei Cathal. ‘Die wil ik graag afmaken.’

‘Dat snap ik,’ zei zijn chef. ‘Wat jij wilt. Geen stress.’

Zijn chef trok zich terug in zijn kantoor en Cathal hoorde de deur zachtjes dichtgaan.

Toen hij weer naar buiten keek was de hemel leeg en blauw. Hij nam een slokje van de bittere koffie en staarde naar het bestand dat hij niet had opgeslagen. Het was moeilijk te lezen vanwege het felle zonlicht, dus zette hij het lettertype op vet en kantelde hij het beeldscherm een beetje. Een poosje probeerde hij zich te concentreren op wat er stond, maar uiteindelijk besloot hij zich te beperken tot de serie standaardbrieven, die op de aanhef na allemaal identiek zouden zijn:

Geachte _____,

Dank u voor uw aanvraag voor een werkbeurs in de
Beeldende Kunsten. Het selectiecomité is inmiddels
bijeen geweest en heeft haar keuzes gemaakt. Er waren
in de laatste ronde bijzonder veel kwalitatief
hoogwaardige gegadigden, en wij moeten u tot onze spijt
mededelen dat in dit geval…

Om vijf uur had hij de meeste afwijzingen op het officiële briefpapier geprint en stond hij in de gang op de lift te wachten. Toen hij iemand hoorde aankomen nam hij gauw de deur naar het trappenhuis. Daar was het warmer en rook het muf. De jonge Poolse vrouw die na kantooruren kwam schoonmaken stond met haar rug tegen de trapleuning en was een berichtje aan het sturen. Hij voelde dat ze naar hem keek toen hij langsliep en was blij toen hij de voet van de trap en de uitgang bereikt had en de straat op kon, waar het lawaaiig was en een broeierige file ongeduldig bij het stoplicht stond.

Hij deed zijn das af, tastte in zijn jasje naar zijn buskaart, die in de borstzak zat, en liep naar de halte bij het Davenport Hotel, waar hij op de bus naar Arklow wachtte. Zonder aanwijsbare reden twijfelde iets in hem eraan of de bus die dag zou komen, maar hij kwam er al snel aan over Westland Row en stopte zoals gebruikelijk om de passagiers te laten instappen.

Bijna alle zitplaatsen waren bezet en hij moest aan het gangpad gaan zitten, naast een zwaarlijvige vrouw die een stukje opschoof naar het raam om ruimte voor hem te maken.

‘Weertje vandaag, hè?’ zei ze opgewekt.

‘Ja,’ zei Cathal.

‘Ze zeggen dat het mooi blijft,’ zei ze. ‘Het weer.’

Hij had verkeerd gekozen. Deze vrouw wilde duidelijk kletsen. Hij wou dat ze haar mond hield, maar besloot zich niet te ergeren.

‘Dat is fijn om te horen,’ zei hij.

‘Wij gaan zondag met de kleinkinderen naar Brittas om te zwemmen,’ vervolgde ze. ‘Als we dat niet gauw doen is de zomer alweer voorbij. Wat vliegt de tijd toch, hè?’

Ze pakte een rolletje pepermunt uit haar tas en bood hem er eentje aan, maar hij sloeg het af.

‘En u?’ vroeg ze. ‘Hebt u nog plannen voor het weekend?’

‘Nee, gewoon wat niksen,’ zei Cathal, die het gesprek een kant op stuurde waar het misschien zou doodlopen.

Normaal gesproken zou hij nu zijn mobieltje gepakt hebben om te kijken of hij nog berichten had, maar hij merkte dat hij er nog niet klaar voor was, en vroeg zich vervolgens af of iemand ooit klaar was voor dingen die moeilijk of pijnlijk waren.

‘En we gaan ook met ze naar de boerderij van mijn broer,’ zei de vrouw. ‘We willen niet dat ze opgroeien met het idee dat melk uit een pak komt. Kinderen hebben het maar makkelijk tegenwoordig.’

‘Daar zit wat in.’

‘Hebt u kinderen?’

Cathal schudde zijn hoofd. ‘Nee.’

‘Nou, dan bent u misschien wel beter af,’ zei ze. ‘Ze maken je soms doodongelukkig.’

Hij dacht dat ze hierop door zou gaan, maar ze pakte een boek uit haar tas, The Woman Who Walked Into Doors, en was daar even later volkomen in verdiept.

Het was drukker dan anders om die tijd op de uitvalsweg en op het eerste stuk van de N11, maar toen ze de afslag naar Bray eenmaal voorbij waren en de snelweg opreden werd het rustiger. Hij keek naar de bomen en landerijen die langsgleden en naar de beboste heuvels daarachter, die hij bijna dagelijks zag maar nooit had beklommen. Sneller dan hij had verwacht zaten ze al op de rondweg om Wicklow Town en reden ze verder door naar het zuiden, op ongeveer dezelfde tijd als anders.

Het was een saaie dag geweest. Op de halte bij Jack White’s Inn kwam een zwangere vrouw het gangpad in lopen die op de leeggekomen plek tegenover hem ging zitten. Hij ademde haar geur in, totdat hij bedacht dat er duizenden, zo niet honderdduizenden vrouwen moesten zijn die net zo roken.

2

Iets meer dan een jaar geleden was hij de trap bij zijn kantoor bijna af gerend om Sabine te treffen bij de ingang van het park op Merrion Square, waar het beeld van Wilde tegen een rotsblok rustte. Ze had een wit broekpak en sandalen aangehad, een zonnebril gedragen, en een veelkleurig kralensnoer om haar hals. Ze waren overgestoken naar de National Gallery om de Vermeer-tentoonstelling te zien; zij had de kaartjes online gekocht. Hij had dicht bij haar gestaan om de geur van haar parfum te kunnen opsnuiven terwijl ze de schilderijen bekeken. Hoewel zij Vermeers vrouwen bewonderde, leken ze hem vooral te niksen, alsof ze vergeefs op iets of iemand wachtten. Of ze zaten zichzelf te bekijken in een spiegeltje. Zelfs het robuuste melkmeisje leek de melk op haar dooie akkertje uit te schenken, alsof ze niets anders of beters te doen had.

Ze hadden daarna de bus naar zijn huis in Arklow genomen en in bed gelegen met het raam wijd open. Een warme bries en het metalige geluid van het windorgel van zijn buurvrouw waren de kamer in gewaaid. Ze had zeker een uur geslapen voordat ze naar de supermarkt was gelopen voor de boodschappen en het eten had klaargemaakt: gebraden kip met knoflook, courgette en takjes tijm. Die vrouw kon koken, dat moest hij haar zelfs nu nog nageven. Maar iets in hem had altijd een hekel gehad aan de grote hoeveelheden vuile vaat die hij allemaal moest afspoelen voor hij hem in de afwasmachine kon zetten, met uitzondering van de ovenschaal, waarvan ze meestal zei dat ze hem een nachtje in de gootsteen moesten laten staan weken, en die daar dan nog steeds stond als hij op maandag uit zijn werk kwam.

Ze hadden elkaar ruim twee jaar geleden ontmoet bij een congres in Toulouse. Zij was tenger en fijngebouwd, had bruin haar, een goed figuur en donkere ogen die niet helemaal recht stonden, ze loenste een klein beetje. Hij had zich aangetrokken gevoeld door hoe ze gekleed was, in een blauwgrijze rok en blouse, en doordat ze volkomen op haar gemak leek, maar toch alert op haar omgeving. Hij had die eerste ochtend achter haar gezeten, en terwijl de inleidende spreker zijn jargon over het gehoor uitstortte, had hij naar de knoopjes achter op haar blouse gekeken en zich afgevraagd of ze die zelf in de lusjes had gedaan. Ze had geen ring om haar vinger. In de koffiepauze was hij op haar afgestapt en toen bleek dat zij ook in het centrum van Dublin werkte, voor het Hugh Lane Museum, en samen met drie jongere, pas afgestudeerde vrouwen een appartement huurde in Rathgar.

‘Ben je wel eens in Wicklow geweest?’

‘Ik ken Glendalough en Avondale een beetje,’ zei ze. ‘En ik heb gelopen in de bergen. Schitterend landschap daar.’

‘Je zou een keertje kunnen langskomen om nog wat meer van het landschap te zien,’ had Cathal gezegd, en hij had haar telefoonnummer gevraagd, eraan toevoegend dat ze een keer een drankje zouden kunnen doen na het werk.

Aanvankelijk was de belangstelling van haar kant lauw, maar hij drong niet aan. Toen begon ze soms een weekend langs te komen en dan bleef ze ook slapen. Ze was opgegroeid in de kuststreek van Normandië, vond het fijn om de stad uit te gaan, en hield van Arklow, met de rivier die erdoorheen stroomde, de tweedehandsboekwinkel en het nabijgelegen strand waar ze vaak op blote voeten over het zand liep, zelfs ’s winters. Haar vader was een Fransman die met een Engelse vrouw was getrouwd, maar haar ouders waren gescheiden toen zij een tiener was en hadden sindsdien geen woord meer met elkaar gewisseld.

En toen begon Sabine op zeker moment het merendeel van haar weekenden in Arklow door te brengen en gingen ze op zaterdagochtenden samen naar de boerenmarkt. De prijzen leken haar niet te interesseren, want ze kocht onbekommerd: zuurdesembroden, biogroente en -fruit, schol, tong en mosselen van de viswagen die van Kilmore Quay kwam. Hij had haar een keer vier euro zien betalen voor een witte kool die er doodgewoon uitzag. In september ging ze de landweggetjes af met zijn vergiet om hazelnoten van de bomen te plukken. Toen zei een plaatselijke boer dat ze best de wilde paddenstoelen van zijn akkers mocht halen. Ze had bramenjam en champignonsoep gemaakt. Vrijwel alles wat ze mee naar huis bracht verwerkte ze schijnbaar moeiteloos en vlot, en met wat Cathal beschouwde als liefde, tot iets lekkers.

Op een middag waren ze op hun wandeling langs de Lidl gekomen en had ze daar naar binnen gewild om kersen te kopen voor een taart, maar had ze haar portemonnee niet bij zich gehad. Cathal had gezegd dat dat geen probleem was en dat hij wel zou betalen. Ze had een metalen schep gepakt en een pond afgewogen, die toen ze bij de kassa kwamen meer dan zes euro bleek te kosten. Thuis had zij aan het kookeiland de kersen gewassen, in tweeën gesneden en ontpit, een glas gedronken van de beaujolais die ze uit Dublin had meegebracht, en de taart gebakken, een clafoutis, zoals ze hem genoemd had. Het deeg moest even staan om af te koelen terwijl zij de custard maakte. Toen rolde ze het deeg uit met een koude wijnfles en plooide ze de randen handig op met haar duimen.

Toen de taart uiteindelijk in de oven zat had hij naar hun lege glazen gekeken, ze weer met beaujolais gevuld en gevraagd of ze niet moesten trouwen.

‘Waarom gaan we niet trouwen?’

‘Waarom niet?’ Ze had een geluid uitgestoten, een soort verstikte lach. ‘Wat is dat voor manier van vragen? Het lijkt wel alsof je ertegen pleit.’ Ze had net bij de gootsteen de bloem van haar handen gewassen en droogde die nu met een stuk keukenrol.

‘Zo bedoelde ik het niet,’ zei Cathal.

‘Nou, wat is het dan wél, wat je bedoelde?’

Haar beheersing van de Engelse taal schuurde soms enigszins.

‘Het is gewoon iets om eens over na te denken,’ zei Cathal. ‘Zou je erover na willen denken?’

‘Waarover nadenken precies?’

‘Over samen een leven beginnen, een huishouden hebben, hier bij mij. Er is geen reden waarom je niet hier zou wonen in plaats van huur te betalen. Je bent hier graag en zoals je weet worden we er allebei niet jonger op.’

Ze keek hem aan, het ene oog keek recht in het zijne en het andere week een beetje af naar opzij.

‘En er is geen reden waarom we geen kind zouden nemen,’ zei hij, ‘als je dat zou willen.’

Hij had oplettend naar haar gekeken. Ze leek niet afkerig.

‘Bevalt dat idee je?’ vroeg Cathal.

‘Een kind is geen idee,’ riposteerde ze.

‘En we zouden een kat kunnen nemen,’ zei hij snel. ‘Je zou een kat leuk vinden, dat weet ik zeker.’

Daarop liet ze een spontane lach horen, voelde Cathal iets van haar weerstand wegebben en sloeg hij zijn armen om haar heen, maar het vergde meer dan drie weken en de nodige overredingskracht voordat ze uiteindelijk toegaf en ja zei. En toen verstreken er nog twee maanden voordat ze een verlovingsring naar haar smaak had gevonden, bij een dure juwelier in Grafton Street, een antieke ring met een op een roodgouden band gezette diamant, alleen zat hij te los om haar vinger en moest hij iets worden verkleind.

Toen ze hem een paar weken later op een vrijdagavond gingen ophalen was er 128 euro plus btw bij geteld voor het verkleinen. Daarop had hij haar mee naar buiten genomen en op straat tegen haar gezegd dat ze moesten weigeren dat extra bedrag te betalen, maar zij wist zeker dat ze van tevoren waren ingelicht over de extra kosten en weigerde te zeggen dat ze ooit iets anders had gedacht.

‘Dacht je soms dat het geld me op de rug groeit?’ had hij gezegd, waarop hij onmiddellijk de lange slagschaduw van de taal van zijn vader over zijn leven voelde trekken, op wat een mooie dag had moeten zijn, zo niet een van de gelukkigste van zijn leven.

Ze had hem aangestaard, en stond op het punt om zich om te draaien en weg te lopen, maar Cathal had eieren voor zijn geld gekozen en zich verontschuldigd.

‘Wacht alsjeblieft,’ had hij gesmeekt. ‘Ik meende het niet. Ik wil gewoon niet afgezet worden, dat is alles. Ik zat fout.’

Daarna was hij de winkel weer binnengegaan en had, met de nodige moeite omdat zijn handen trilden, de Mastercard uit zijn portefeuille gehaald.

De juwelier, een man met wit haar en een goudgerand brilmontuur, legde de ring in een koepelvormig doosje en reikte hem het pinapparaat aan.

‘U weet dat dit artikel vanaf nu niet langer restitueerbaar is, dat het op maat is gemaakt en niet kan worden geretourneerd?’

‘Dat is ook allemaal niet nodig.’

De juwelier drukte zijn lippen op elkaar alsof hij de aandrang om nog iets te zeggen moest onderdrukken, maar toen de transactie was goedgekeurd overhandigde hij Cathal simpelweg de kwitantie en het doosje, dat niet meer woog dan een doosje lucifers.

‘Gefeliciteerd,’ zei de juwelier. ‘Dat u een lang en gelukkig huwelijk moge hebben.’

Ze waren naderhand naar Neary’s op Chatham Street gegaan, waar het rustig was, en hadden thee en kaastosti’s besteld, die de barkeeper naar hun kleine tafeltje met marmeren blad bracht. Toen ze de suiker pakte viel het licht op de ring, die gloednieuw fonkelde op haar vinger, waar hij hem aan had geschoven, maar zij had weinig eetlust, nam maar een paar hapjes van haar tosti, en liet haar tweede kop thee koud worden.

Toen ze langs St. Stephen’s Green naar de bushalte liepen begon het te miezeren. Ze moesten daar bijna een half uur wachten, voor het Davenport Hotel, voordat de bus eindelijk kwam, maar de rest van het weekend verliep opvallend goed. Naarmate de tijd verstreek leek ze hem geleidelijk te vergeven en milder gestemd te raken, en werd het weer gezellig tussen hen, misschien zelfs wel gezelliger dan ooit tevoren, nu de hobbel van hun eerste ruzie was genomen.

3

Toen de bus in Arklow stopte stapte Cathal uit, samen met nog een paar anderen. Een man met werkkleren en rubberlaarzen aan zat op het muurtje voor de krantenkiosk een ijsje te eten, een hoorntje met een chocoladestengel. Hij knikte, maar zei niets, en Cathal vroeg zich af of hij soms de boer was die tegen Sabine had gezegd dat ze de wilde paddenstoelen van zijn land mocht plukken.

Hij wist niet of hij thuis kon komen zonder anderen tegen het lijf te lopen, en was opgelucht toen hij zijn voordeur bereikte, waar een bos verwelkte bloemen lag. Hij stapte eroverheen, draaide de deur van het slot en duwde hem open. Binnen, op de mat, had zich een stapeltje post verzameld. Hij bukte zich om de enveloppen op te rapen en legde ze op de kapstok bij de andere.

Zodra hij de deur had gesloten voelde hij de ongebruikelijke stilte en rust van het huis. Hij stond een ogenblik voor zich uit te kijken en riep toen Mathilde, de kat. Toen hij nog eens riep en nog steeds niets hoorde, sloeg de schrik hem om het hart en ging hij op onderzoek uit. Hij maakte allerlei deuren open, maar de kat bleef onvindbaar, totdat hij haar vond in de badkamer. Hij moest haar daar per ongeluk hebben opgesloten voordat hij naar zijn werk ging. Hij deed de achterdeur open om haar naar buiten te laten en opende vervolgens de koelkast.

Daar stond niets vers in, alleen een pot marmelade van drie soorten vruchten, een pot dijonmosterd, ketchup en mayonaise, champagne, een pakje met plakjes spek dat over de datum was en een fallusvormige taart met vleeskleurig glazuur waar zijn broer bij wijze van grap mee was komen aanzetten op de vrijgezellenavond. Hij haalde een kip-met-groentenmaaltijd van de Weight Watchers uit de diepvries en prikte met een vleesmes hier en daar wat gaatjes in de folie, voordat hij het bakje negen minuten op de hoogste stand in de magnetron zette. Daarna deed hij het laatste zakje kattenbrokjes in de etensbak van de kat en vulde de drinkbak. Terwijl de drinkbak volliep kreeg hij ineens dorst, boog het hoofd en dronk zo uit de kraan. Heel even kwam een gevoel dat veel van geluk weg had met het water mee over zijn lippen, zijn keel in. Dat deed hij vroeger, toen hij studeerde: drinken uit het fonteintje op de universiteit als hij uit de flat in Stillorgan die hij deelde met zijn broer en nog twee andere jongens op de fiets naar de universiteit was gekomen. Maar ja, toen was hij een heel stuk jonger geweest.

In de zitkamer deed hij zijn schoenen uit en pakte de afstandsbediening. Er was weinig interessants op tv: een herhaling van de Wimbledon-finale, Dr. Phil, Judge Judy, een kookprogramma met een man in een witte koksuitrusting die een avocado doormidden sneed, de pit en de schil verwijderde, en het vruchtvlees fijnprakte met een vork.

Hij zette het raam wijd open en keek naar de straat, naar de felgekleurde huizen aan de overkant. Vanavond zaten er een stel heliumballonnen vastgebonden aan een hek en waren er kinderen aan het springen op een opblaaskasteel. Hij trok de gordijnen dicht en sloot daarmee het gelach en het licht buiten. Hij voelde zich meteen ietsje beter. Hij zei tegen zichzelf dat hij moest gaan douchen en wat anders aantrekken, maar hij kon zichzelf er niet toe brengen naar boven te gaan of zich om te kleden. Hij deed zijn riem af en duwde alle kussens naar één kant van de bank, waar hij ze in elkaar stompte. Hij had zoveel kussens niet nodig, zes stuks op één bank.

Toen de magnetron tinkelde ging hij opnieuw de zenders langs. Er was nog steeds niets wat hij wilde zien, dus liep hij naar de keuken, haalde de bak uit de magnetron en trok het cellofaan ervan af.

Een tijdje zat hij met een vork aan het kookeiland, kauwend en slikkend. Weight Watchers. Dat was sinds 1 april haar grote ding geweest, zodat ze iets ruimer in het vintage jurkje zou passen dat ze had gevonden: een witte, kanten jurk met hier en daar pareltjes op het lijfje. Ze had hem gewoon aan hem laten zien, ze was niet bijgelovig. Ze had de meeste avonden niet meer gekookt en at alleen de groene salade met een vinaigrette die ze altijd maakte. Hij had gezegd dat het wat hem betreft niet hoefde, dat ze niet dik was, maar ze wilde niet luisteren. Dat was juist een van de pijnpunten, het feit dat ze niet luisteren wilde en dingen meestal op háár manier wilde doen.