HET GEHEIME NETWERK DAT JOSEF MENGELE LIET VERDWIJNEN

BETINA ANTON

Het geheime
netwerk dat
Josef Mengele
liet verdwijnen

Het waargebeurde verhaal van de
meestgezochte nazi-arts ter wereld, die bijna
30 jaar anoniem in Zuid-Amerika leefde

Vertaald uit het Portugees door Kitty Pouwels

Nieuw Amsterdam

Obra publicada com o apoio da Fundação Biblioteca Nacional do Ministério

da Cultura do Brasil e do Instituto Guimarães Rosa do Ministério das Relações

Exteriores do Brasil.

Dit werk is gepubliceerd met steun van de Fundação Biblioteca Nacional van

het Braziliaanse Ministerie van Cultuur en het Guimarães Rosa Instituut van

het Braziliaanse Ministerie van Buitenlandse Zaken.

Oorspronkelijke titel Baviera Tropical

Oorspronkelijke uitgever Todavia

© 2023 Betina Anton

© 2024 Nederlandse vertaling Kitty Pouwels / Uitgeverij Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Omslagontwerp pinta Grafische Producties

NUR 320

ISBN 9789046832370

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 9789046832363

Voor Pablo en Helena

Inhoud

Proloog: Mijn persoonlijke link met de zaak Mengele of De dreigementen die ik ontving toen ik onderzoek deed naar een ‘gevaarlijke’ zaak

1. Dood op het strand of Hoe begraaf je een lijk onder een valse naam?

2. Reünie van de tweelingen van Mengele of Hoe trek je de aandacht van de wereld om een misdadiger te vangen?

3. Op zoek naar gerechtigheid of Het proces dat er nooit kwam

4. Blijven zwijgen na de dood of Zou jij je vader aangeven?

5. Een aanstormend wetenschapper in nazi-Duitsland of Hoe Mengele in Auschwitz terechtkwam

6. Mengele in Auschwitz of De ‘aardige oom’

7. Een jaar in Auschwitz of De massamoord binnen de massamoord

8. De liquidatie van het zigeunerkamp of Mengeles promotie

9. De bevrijding van Auschwitz of Het begin van het leven als voortvluchtige

10. Slechts voor enkelen gerechtigheid of Vlucht uit Europa

11. Nazi’s in Buenos Aires of Mengeles nieuwe leven

12. Operatie Eichmann of Hoe vang je een nazi?

13. Hoe Mengele in Brazilië terechtkwam of De loyaliteit van nazivrienden

14. Rusteloos in Serra Negra of Paranoia zonder eind

15. Vriendschap met de Bosserts of Mengeles inner circle

16. Alleen in Eldorado of Levenseinde in de periferie

17. De grootste jacht op een nazi sinds de Tweede Wereldoorlog of De ontdekking van Mengeles dood

18. De opgraving van Mengeles lijk of De wereld twijfelt: is het hem echt?

Epiloog: Punt erachter of Een onwaarschijnlijk akkoord

Dankwoord

Noten

Bibliografie

Register

Beeldverantwoording

Proloog

Mijn persoonlijke link met de zaak Mengele
of
De dreigementen die ik ontving toen ik onderzoek deed naar een ‘gevaarlijke’ zaak

Een van mijn eerste jeugdherinneringen gaat over een lerares. Ze was niet zomaar een lerares, al zag ze er onopvallend uit. Tante Liselotte had een Europees voorkomen, ze was slank en had een permanent, zoals de meeste vrouwen in de jaren tachtig. Ze werd door geen enkel kind op zijn Braziliaans tia genoemd, maar altijd Tante. Dat was een van de gewoontes op die school, een Duits eilandje midden in de wijk Santo Amaro in São Paulo. Ze praatte tegen me in een mengeling van Portugees en Duits, wat me een vertrouwd gevoel gaf omdat ik dat thuis ook gewend was. Op koude ochtenden werd ik door mijn moeder met een pyjamabroek onder mijn kleren naar school gestuurd. Tante Liselotte was degene die mijn overtollige lagen kleding afpelde naarmate de zon feller werd en we het steeds warmer kregen bij het spelen. Ik weet nog dat ik me onder haar tafel verstopte als ik ergens niet aan mee wilde doen. Ons lokaal had grote ramen met uitzicht op een tuin. Ook herinner ik me dat we vrij rondrenden over het grasveld, en dat ik het leuk vond om de rode bloemetjes, waar volgens ons honing in zat, fijn te knijpen. Een lage houten poort en roze azaleastruiken zonderden ons af van de rest van de school en de ‘grote kinderen’. In dat kleine universum voelde ik me veilig.

Op een dag werd het allemaal anders. We kregen te horen dat tante Liselotte niet meer kwam. Een abrupte verandering, zo midden in het schooljaar. Er was geen afscheid. Ze werd vervangen door een andere vrouw, ik weet niet meer goed wie, en dat was dat. Als zesjarige vond ik het raar dat ik mijn juf van het ene op het andere moment kwijt was.

Waarom zou ze niet meer terugkomen? Wat was er gebeurd? Als ik de volwassenen over dat onderwerp hoorde praten, hing er iets zwaars in de lucht. Wat, dat wist ik niet precies, maar ik begreep wel dat er iets mis was.

Tante Liselotte, aan wie onze ouders ons elke ochtend toevertrouwden, had bescherming geboden aan de meest gezochte nazimisdadiger ter wereld van dat moment: Josef Mengele. Tien jaar lang had mijn juf de voortvluchtige bij haar thuis ontvangen in de wijk Brooklin, niet zo ver van school in de Zona Sul, het zuidelijke deel van São Paulo. Ze ging in de weekenden met hem en haar gezin naar een buitenhuis in Itapecerica da Serra, en in de vakanties naar het strand van Bertioga. Bij een junifeest op school had ze hem zelfs meegenomen tot vlak voor de schoolpoort, zonder dat iemand kon vermoeden dat die man in zijn fraaie overjas in Europese stijl, met een vilthoed op, een oude nazi was. Liselotte stelde hem aan de schooldirecteur voor als een familievriend. Niets alarmerends op een school waar praktisch iedereen wel een familielid uit Duitsland, Oostenrijk of Zwitserland had. Liselotte was ook degene die Mengele in 1979 begroef op de begraafplaats van Embu, onder een valse naam, opdat zelfs na zijn dood niemand achter zijn ware identiteit zou komen. Zo misleidde ze autoriteiten, nazi-jagers en slachtoffers op zoek naar gerechtigheid.

Meer dan zes jaar lang dacht Liselotte dat die hele geschiedenis achter haar lag en letterlijk begraven was. Ze leidde haar dagelijks leven en gaf les aan de kindertjes op de Duitse school. Maar in juni 1985 kwam het geheim onverwachts uit en stond haar leven op zijn kop. Niet alleen moest de juf per direct weg van school, ze werd in de gemeenschap met de nek aangekeken, ontving anonieme dreigtelefoontjes en moest meermaals verklaringen komen afleggen op het hoofdbureau van de federale politie. Uiteindelijk werd ze aangeklaagd wegens drie misdaden: het verbergen van een voortvluchtige, valsheid in geschrifte en het gebruik van valse documenten. Van de vierendertig jaar waarin Mengele zich na de Tweede Wereldoorlog verborgen had gehouden, had hij er minstens achttien in Brazilië doorgebracht, waarvan de laatste tien onder bescherming van Liselotte en haar echtgenoot. Al die tijd had ze nooit serieus overwogen hem aan te geven. Als ze dat tegenover de commissaris van de federale politie had bekend, had ze natuurlijk een probleem met justitie gehad. Daarom speelde ze het slachtoffer en zei ze dat ze de autoriteiten niet over Mengeles aanwezigheid in Brazilië had durven in te lichten omdat ze was bedreigd. Mensen die connecties met de nazi-arts hadden, zouden haar dringend hebben aangeraden haar mond te houden als ze haar kinderen wilde beschermen. Dat kon allemaal best kloppen, maar er was meer aan de hand. Diep vanbinnen vond Liselotte dat ze niets verkeerds had gedaan door een alom gezochte nazimisdadiger bescherming te bieden. Ze wilde immers alleen maar (in haar eigen woorden) ‘uit de goedheid van haar hart’ iemand ‘in nood’ helpen, een vriend.

Intussen was Mengele bepaald geen gewone ‘vriend’. Hij werd gezocht door de Duitse justitie. Volgens het arrestatiebevel, uitgevaardigd door het gerechtshof van Frankfurt, was hij verantwoordelijk voor talloze moorden. Het moet gezegd dat Mengele onder een valse naam in Liselottes leven was gekomen en ze dus aanvankelijk niet kon weten wie hij eigenlijk was. Toen ze zijn ware identiteit ontdekte, was ze al met hem bevriend en haar hele gezin was aan hem gehecht geraakt. Maar de schokkende onthulling dat de man in werkelijkheid een misdadiger was, verstoorde hun band niet. Integendeel: Liselotte bleef haar vriend tot het einde trouw.

Haar echtgenoot, Wolfram, vertelde de politie dat Mengele wist dat hij over de hele wereld werd gezocht voor de misdaden die hij had begaan tussen mei 1943 en januari 1945, de periode waarin hij als arts in concentratiekamp Auschwitz had gewerkt. Anders dan velen denken, was hij nooit hoofdarts van dat hele gigantische vernietigingscomplex geweest. Die taak lag bij Eduard Wirths, die verantwoordelijk was voor alle medische activiteiten in het grootste concentratiekamp van de nazi’s. Het complex was zo omvangrijk dat het in drie subkampen was verdeeld: Auschwitz I (het hoofdkamp of Stammlager), Auschwitz II (Birkenau) en Auschwitz III (Monowitz). Mengele begon als verantwoordelijk arts voor het ‘zigeunerkamp’. Toen het hele zigeunerblok werd ontruimd en bijna drieduizend mannen, vrouwen en kinderen naar de gaskamers werden gestuurd, werd Mengele bevorderd tot hoofdarts van Birkenau.

Een van de voornaamste voorrechten van Mengele als Lagerarzt, kamparts, was kiezen welke gevangenen naar de gaskamers werden gestuurd en welke nog bruikbaar waren als werkkracht. Die taak werd ‘selectie’ genoemd en was flagrant in strijd met het basisprincipe van zijn beroep: het redden van levens, niet het wegnemen ervan. Hermann Langbein, een Oostenrijkse gevangene die secretaris van dokter Wirths was, merkte dat die totale omkering van waarden bij sommige artsen gewetensconflicten veroorzaakte, met name bij degenen die hun opleiding serieus namen en geen enthousiaste nazi’s waren. Dat gold beslist niet voor Mengele. Hij kwam zelfs in zijn vrije tijd naar zijn werk en stuurde hulpeloze mensen zonder enige wroeging naar de gaskamers. Zijn grootste doel was onder de pas gearriveerden tweelingen en mensen met dwerggroei en andere afwijkingen te vinden die als menselijke proefkonijnen voor zijn experimenten konden dienen. Wellicht vanwege zijn voortdurende aanwezigheid bij de selecties kreeg Mengele de bijnaam ‘Engel des Doods’. Als hij in de barakken verscheen, sidderden alle gevangenen van angst omdat ze wisten wat zijn aanwezigheid betekende: iemand zou eruit worden gepikt om te sterven.

Meer nog dan de selecties en de markante bijnaam waren het de perverse experimenten op mensen die Mengele wereldwijd berucht maakten toen ze aan het licht kwamen. Dat gebeurde pas in de jaren zestig, nadat enkele slachtoffers er publiekelijk over hadden getuigd tijdens twee beroemde rechtszaken: het proces tegen de nazi Adolf Eichmann in Jeruzalem en de zogenaamde Auschwitzprocessen in Frankfurt. Vanaf dat moment kregen de experimenten van Mengele meer bekendheid en ontstond bij het grote publiek het beeld van een pseudowetenschapper die tot alles bereid was om het ‘arische ras’, dat de wereld zou domineren, te veredelen. Dat beeld werd uiteindelijk op verschillende manieren weergegeven door de Amerikaanse culturele industrie. Mengele werd een fictief personage in het boek van schrijver Ira Levin, The Boys from Brazil uit 1976. Twee jaar later verscheen de gelijknamige verfilming, die drie Oscarnominaties kreeg. De film had een sterrencast: het personage Josef Mengele werd door Gregory Peck vertolkt en Lawrence Olivier speelde een nazi-jager. Nog later, in 1986, werd de ‘Angel of Death’ door de Amerikaanse band Slayer verwerkt in de tekst van een thrashmetal-nummer. Je zou kunnen zeggen dat Mengele enkele decennia na de bevrijding van Auschwitz in de populaire cultuur uitgroeide van kampbeul tot een luguber symbool.

Anders dan wat in fictie wordt beweerd en door de goegemeente wordt geloofd, was Mengele geen gekke, solitaire pseudowetenschapper. In feite werd hij ondersteund door een modern wetenschappelijk instituut dat in het Derde Rijk veel aanzien genoot: het Keizer Wilhelm Instituut in Berlijn. Dat instituut werd door hem voorzien van bloedmonsters en organen afkomstig van gevangenen uit Auschwitz, ook van kinderen. De jonge arts droomde ervan een soort onderzoeksimperium op te bouwen en zo na de oorlog aan een flitsende carrière te beginnen. Om zijn doel te bereiken maakte hij maximaal gebruik van de vrijheid die hij in het concentratiekamp had om gruwelijkheden te begaan in naam van zijn wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Hij werd daarbij beschermd door de racistische en antisemitische ideologie van het nazisme en door het idee dat alle gevangenen vroeg of laat toch zouden sterven. Voor Mengele was Auschwitz één groot depot van menselijk materiaal dat hij voor zijn verschillende onderzoeken kon gebruiken.

De lijst van onderwerpen die hij wilde bestuderen was ellenlang: groeiafwijkingen zoals dwerggroei, sterilisatiemethodes, beenmergtransplantaties, tyfus, malaria, noma (een ziekte die vooral ondervoede kinderen treft), lichamelijke afwijkingen zoals bochels en klompvoeten, en heterochromie, het verschijnsel dat iemand verschillend gekleurde irissen heeft. En dan hebben we het nog niet gehad over het tweelingenonderzoek, dat sinds de jaren twintig in zwang was. Zoals de Duitse historicus Carola Sachse schreef, was het één zinloze wetenschappelijke orgie van een man met een overdaad aan arrogantie. Alsof die verschillende onderzoeken nog niet voldoende waren, verzamelde Mengele ook nog Joodse skeletten, menselijke embryo’s en stoffelijk overschotten van dode pasgeborenen.

De verhalen over de wrede, bizarre experimenten van Mengele hebben me altijd verbijsterd, helemaal toen ik wist dat mijn eigen kleuterjuf hem had geholpen zich voor justitie verborgen te houden. Jarenlang was ik geïntrigeerd door wat hij had gedaan, en vooral waarom. Wat zat er achter al die boosaardigheid? Ik herinner me dat ik in zondagse tv-programma’s een paar lange reportages zag over de experimenten op mensen. Ze waren altijd schokkend. Het was ook schokkend dat zo iemand straffeloos had kunnen rondlopen op plaatsen waar ik zo dichtbij woonde, en dat een juf van mij zo intiem met hem was omgegaan. Ik vroeg me altijd af waarom tante Liselotte Mengele had beschermd en wat daar nog meer achter zat.

In Europa en de Verenigde Staten zijn er diverse boeken over Mengele gepubliceerd, maar in Brazilië, het land waar hij de langste tijd verborgen heeft gezeten, was er nog geen diepgravend boek geschreven. Met ruim twintig jaar journalistieke ervaring vond ik het tijd om achter dat verhaal aan te gaan. Ik begon het leven van Mengele uit te pluizen aan de hand van die buitenlandse boeken, en vervolgens door op zoek te gaan naar documenten en personen die dicht bij hem hadden gestaan. Tante Liselotte was ongetwijfeld een sleutelfiguur. Zij was degene die me het beste kon vertellen wat er was gebeurd in de jaren dat Mengele zich in Brazilië verborgen hield. Maar waar zou ik haar, meer dan dertig jaar na mijn kleutertijd, kunnen vinden? Op internet stond haar naam in verschillende artikelen uit 1985, het jaar waarin Mengeles skelet op de begraafplaats van Embu werd gevonden. Dat had een wereldwijd schandaal ontketend dat meer internationale media-aandacht kreeg dan de dood van president Tancredo Neves enkele maanden daarvoor. Na die datum: niets meer. Ze leek van de radar verdwenen.

Ik besloot op zoek te gaan naar voormalige medewerkers van de school die haar hadden gekend. Een vroegere lerares van me, die gewoonlijk heel vriendelijk en hulpvaardig was, reageerde niet eens op mijn bericht, waarschijnlijk omdat ze het onderwerp had gezien. Ik vond geen enkele informatie over tante Liselotte en kwam er niet eens achter of ze überhaupt nog leefde. Ik spoorde de contactgegevens van de toenmalige directeur van de Duitse school op en we maakten een afspraak. Hij zei: ‘Voor zover ik weet leeft Liselotte nog. Ik heb haar een keer of drie, vier gezien bij de gemeenteraadsvergadering van São Paulo. Meestal komt ze naar de speciale bijeenkomst ter ere van de Duitstalige immigranten.’ De enige manier om haar te spreken te krijgen, was naar haar huis te gaan.

Het adres waar de lerares woonde in de tijd waarin de zaak Mengele speelde, was op verschillende plaatsen te vinden: in tijdschriften, kranten, officiële documenten en zelfs buitenlandse boeken. Ik hoefde alleen maar te gaan kijken of het nog hetzelfde was. Dus dat deed ik: op een zondagochtend kort voor elven stond ik voor haar huis. Er stond een auto voor de deur. Vanaf de stoep kon je iemand in de woonkamer zien zitten met een krant. Ik belde aan. De persoon op de bank verroerde zich niet. Ik wilde net opnieuw aanbellen toen bij het raam op de eerste verdieping een oudere vrouw verscheen. Mijn god, zij was het!

Het was alsof ik een fictief personage in vlees en bloed zag. Ik stelde me voor als oud-leerling en journalist. Ze vroeg me wat ik wilde. Ik zei dat ik dat zou vertellen als ze naar de poort kwam, waar ik stond. Ze sputterde even tegen, maar kwam toch naar beneden. Dat ik haar met ‘tante Liselotte’ had aangesproken, had haar waarschijnlijk nieuwsgierig gemaakt, of misschien was ze gevleid. Ze glimlachte en stak me haar hand toe. Haar vingers waren een beetje kromgetrokken, wat haar gevorderde leeftijd verried. We stonden tegenover elkaar met tussen ons in een poort die tot ons middel kwam. Ik legde uit dat ik een boek over Mengele wilde schrijven. Ze zei dat ze daar met niemand over praatte, niet eens met haar eigen kinderen. ‘Ze hebben me een flink bedrag geboden voor een interview, maar dat geef ik niet,’ zei ze met klem. ‘Waarom niet?’ vroeg ik. ‘Het maakt toch niets uit. Volgens de een zit het zus, en volgens de ander zo,’ antwoordde ze. We praatten verder over alledaagse dingen.

Ineens liet ze zich een wat vage bekentenis ontglippen: ‘Ze denken vaak dat met het ouder worden alles naar boven komt. Dat is niet zo. Het blijft allemaal netjes zitten.’ Ze brak haar zin af zonder nadere uitleg, lachte en praatte verder met dat zware accent, in een soms gebrekkig Portugees. ‘Kijk, het zit zo, we hebben afgesproken dat als ik mijn mond hou, de Joden me met rust laten. Dus heb ik mijn mond gehouden. Want ik heb een gezin, dus ik práát er niet over.’ ‘Maar welke Joden hebben dat dan tegen u gezegd?’ vroeg ik. Stilte. ‘Menachem Russak. Hij was de Nazijäger.’ Menachem Russak bestond echt, en hij bevond zich in São Paulo in de tijd dat het gebeente van Mengele werd opgegraven. Hij stond aan het hoofd van de speciale Israëlische eenheid die als taak had nazioorlogsmisdadigers op te sporen.

Na een korte stilte noemde ze een andere onverstaanbare naam, van wie ze zei dat hij consul was. Wat voor consul zou dat zijn? vroeg ik me af. ‘Hebben ze u bedreigd?’ vroeg ik. ‘Nee hoor, zíj doen dat niet. Hoe kun je dat nou zeggen? Dat kan toch niet,’ antwoordde ze op ironische toon. Ik vroeg of ze nooit spijt had gehad dat ze haar ‘vriend’ had geholpen, waarbij ik ervoor zorgde de naam Mengele niet te noemen, omdat ik merkte dat die een soort taboe voor haar was. ‘Dat is wat anders, want ik heb twee kinderen, hè,’ antwoordde ze. ‘Maar wat heeft het hebben van spijt te maken met uw kinderen?’ vroeg ik niet-begrijpend. ‘Ken je de Gezetze van de Talmoed?’ vroeg ze, opnieuw Portugees en Duits door elkaar mengend. ‘Volgens de wetten van de Talmoed gaan ze tot aan het zevende kind van de familie. Het is geen angst, maar ik kan het niet,’ besloot ze. Ze legde niet uit wat ze bedoelde.

In de Talmoed, een verzameling Joodse boeken waarin de gesprekken van rabbijnen staan opgetekend en die de voornaamste bron van het Joodse recht is, staat iets over wraak tot in de zevende generatie. Dat gaat terug op de Bijbel, Genesis: de bestraffing van de misdaad van Kaïn komt in de zevende generatie, met zijn afstammeling Lamech die hem vermoordt. Zou ze werkelijk geloven dat ze bestraft zou worden in toekomstige generaties?

Het gesprek werd steeds geheimzinniger. En mijn kleuterjuf boezemde me angst in. De straat was leeg. De persoon op de bank bleef binnen. Wie zou dat zijn? Hoewel Liselotte zei dat ze niet over de zaak Mengele wilde praten, bleef ze me tegelijkertijd van alles vertellen. Veel antwoorden bleven beperkt tot een hoofdschudden of een sinister lachje. Met horten en stoten ging het gesprek verder. Ineens zei ze: ‘Zal ik jou eens wat vertellen?’ ‘Ja,’ antwoordde ik, een beetje angstig. ‘Gewoon als vriendinnen onder elkaar: laat deze zaak met rust.’ Mijn ogen verwijdden zich. Waarom zou ze dat zeggen? Was dit een dreigement? Inderdaad, zo bleek direct. ‘Dat is beter voor je,’ ging ze verder. ‘Veel, heel veel dingen die niemand weet… die weet ik.’ Ze lachte. ‘Nu moet u het me ook vertellen,’ drong ik aan. ‘Nee,’ antwoordde ze ernstig. ‘Ik vertel helemaal niets, want het is menens, de afspraak die ik met ze heb. Als iemand tegen jou zegt: “Hoor eens, je hebt kinderen…”’ insinuerend dat ze serieus was bedreigd door de eerdergenoemde mannen.

Er viel weer een langdurige stilte tussen ons. En mijn angst groeide. Waar wilde ze eigenlijk naartoe? Was ze mij aan het bedreigen? ‘Het is beter om je mond te houden over dat onderwerp. Er is heel wat geld over tafel gerold. Héél wat geld,’ zei ze opnieuw raadselachtig. Ik was verbluft en wist niets te zeggen. Ondanks de intimiderende sfeer praatten we verder. Ze vroeg of ik man en kinderen had. Ik probeerde te doen alsof dat normale vragen van een oude bekende waren, maar voelde onmiddellijk dat ik werd onderzocht. Ik werd steeds nerveuzer. Ze vuurde verhulde en onverhulde dreigementen op me af, het ene na het andere. ‘Zoek iets anders om te onthullen, iets minder gevaarlijks. Want geloof me, deze kwestie is gevaarlijk,’ zei ze. ‘Voor mij? Maar van wie denkt u dat dat gevaar komt?’ hield ik me van de domme. Weer een stilte. ‘Dat ga ik niet zeggen,’ zei ze. Het duizelde me. Ik probeerde te doen alsof er niets aan de hand was. Ik stelde een laatste, luchtige en triviale vraag in een poging het gesprek minder beladen te maken: ‘Mist u de school?’ Ze antwoordde: ‘Missen niet. Ik ben tevreden met mijn leven. Er zijn veel mensen die me verafschuwen, maar wat kan ik eraan doen? Ik weet zeker dat ik niets verkeerds heb gedaan, klaar uit.’ Ik wenste haar nog een fijne zondag en zei dat ik het zou laten weten als het boek uitkwam. Ik liep weg, de hoek om, uit het zicht van die vrouw, en versnelde mijn pas.

Op dat moment wist ik zeker dat ik nooit meer over dat onderwerp wilde praten. Ik was bang. Bij thuiskomst vertelde ik mijn zussen over de dreigementen. Ze lachten me uit omdat ik me bang had laten maken door een oud vrouwtje van negentig. Ik probeerde te kalmeren en antwoordde alleen: ‘Een oud vrouwtje van negentig dat in staat was om Josef Mengele bescherming te bieden. Wat voor connecties zou zij hebben?’

Nadat ik me dat vele malen had afgevraagd, kwam ik tot de conclusie dat geen mens meer dan dertig jaar achtervolging door de Mossad, de Israëlische geheime dienst, met een arrestatiebevel van de Duitse regering en een handvol nazi-jagers op zijn hielen, kan overleven als hij niet over een goed geïnformeerd netwerk beschikt.

Dat netwerk was niet zo groots opgezet als bijvoorbeeld Odessa, de mythische organisatie ter bescherming van SS-officieren na de Tweede Wereldoorlog. Het bestaan dáárvan is trouwens nooit bewezen, en zelfs Wolfram Bossert heeft ontkend ooit hulp te hebben ontvangen van welke naziorganisatie dan ook. Wat Mengele hier in Brazilië, en met name in de deelstaat São Paulo, aantrof, was een netwerk van trouwe aanhangers, Europese immigranten wier leven op de een of andere manier met dat van hem verweven raakte. Hier creëerde Mengele zijn Beieren in de Tropen: een plaats waar hij Duits kon blijven spreken en zijn gewoontes, zijn overtuigingen, zijn vrienden en de banden met zijn geboorteland kon onderhouden. En dan ook nog in een veel prettiger klimaat dan dat van Duitsland. Hij mocht dan het gevoel hebben dat hij ‘in nood’ was, zoals Liselotte had gezegd, maar hij kwam nooit ook maar in de buurt van de bestraffing die hij verdiende als een man die oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid had begaan.

Dit boek is geen roman. Ik heb dit verhaal geschreven op basis van jarenlang onderzoek. Ik raadpleegde officiële documenten, zoals getuigenverhoren en het dossier van de federale politie. Ook heb ik bijna honderd door Mengele geschreven en ontvangen brieven gevonden, die oorspronkelijk in beslag waren genomen in het huis van Liselotte en Wolfram Bossert en die in een rommelige kamer van het Museum van de Nationale Politieacademie in Brasilia lagen te verstoffen. Ik heb tijdschriften, kranten en televisiejournaals uit die tijd onderzocht om te begrijpen hoe de getuigen en andere personages in dit verhaal zich uitdrukten. Ook heb ik talloze personen geïnterviewd: mensen die Mengele in Brazilië hebben gekend, artsen uit het team dat zijn skelet heeft geïdentificeerd, Auschwitz-overlevenden, onderzoekers in de Verenigde Staten en Europa, en zelfs Mossad-agent Rafi Eitan, die, al ver in de negentig, een van zijn laatste interviews gaf voor dit boek.

In zijn kantoor in Tel Aviv, waar ik hem op een zonovergoten middag sprak, vertelde Eitan me dat hij in Brazilië heel dicht bij Mengele was gekomen, en dat er voor die missie een tweede, Braziliaanse Mossadagent was ingeschakeld. Ik vroeg hem hoe het mogelijk was dat niemand daar ooit iets over had gezegd. Hij haalde op die innemende manier van hem zijn schouders op en zei alleen: ‘That’s not my fault.’ Met andere woorden, het lag niet aan hem dat geen enkele journalist dit verhaal nog had opgepakt. Net als Rafi Eitan waren ook andere geïnterviewden hoogbejaard, en sommigen overleden voordat het boek klaar was. Dat gold ook voor Eva Mozes Kor, een van de grootste activisten onder de tweelingen die slachtoffer van Mengele waren geweest. Zij beantwoordde mijn vragen rechtstreeks per e-mail vanuit Indiana in de VS, waar ze woonde en een educatief centrum over de Holocaust had. Kort na het interview overleed ze op vijfentachtigjarige leeftijd terwijl ze een groepsreis naar Auschwitz begeleidde, zoals ze ’s zomers graag deed.

Het resultaat van dit intensieve onderzoekswerk is geen biografie van Mengele. Daar zijn er al een paar van, en ik wilde geen podium bieden aan een crimineel door details van zijn persoonlijke leven op te dissen die voor niemand van belang zijn. Mijn doel is een verrassend verhaal naar boven te halen, een thriller op basis van ware feiten, in dezelfde bewoordingen die zijn gebruikt en opgetekend in interviews of documenten.

Een groot deel van de citaten is van voetnoten voorzien, zodat de lezer kan opzoeken waar de informatie vandaan komt. Dat middel heb ik in deze proloog niet willen gebruiken, niet omdat die niet op feiten berust, maar omdat ik de introductie van dit boek toegankelijk wilde houden. De rode draad wordt gevormd door de misdaden die Mengele heeft begaan, zijn slachtoffers, de geneeskunde in het Derde Rijk, de straffen die andere nazi-artsen kregen en de mensen die aan zijn vlucht hebben meegewerkt. Met tot slot de grote vraag van dit boek: hoe konden een misdadiger van dat formaat en zijn medeplichtigen in Brazilië volkomen ongestraft blijven?

1

Dood op het strand
of
Hoe begraaf je een lijk onder een valse naam?

Bertioga, februari 1979

Het was een mooie middag en hij was die dag nog niet het huis uit geweest. De deuren en ramen bleven bijna altijd dicht, zelfs op benauwde zomerdagen.¹ De buren wisten nauwelijks wie daar binnen zat. Hij was erg gereserveerd, hij hield niet van vreemden. De dag ervoor was hij alleen uit São Paulo aangekomen, na een vermoeiende busreis over bochtige wegen en een lange oversteek per boot. Zijn vrienden, het echtpaar Wolfram en Liselotte Bossert, stonden hem al op te wachten met hun kinderen. De oude man was dol op die twee: Andreas van twaalf en Sabine van veertien. Toch had hij hun uitnodiging om een poosje bij hen in Bertioga te komen, pas na enig tegensputteren aangenomen. Hij zei al een tijdje dat hij moe was. Hij liet zich alleen overhalen omdat hij dacht dat zijn leven op z’n eind liep.² De afgelopen tijd was hij geprikkeld en nerveus geweest en vlak voor vertrek had hij ruzie gehad met Elsa, zijn voormalige huishoudelijke hulp. Het punt was dat hij haar leuk vond, maar dat was niet wederzijds. Nog een reden om op die warme middag wat afleiding te zoeken. Hij besloot het vakantiehuis uit te gaan om in zee te gaan zwemmen, en het hele gezin ging met hem mee. Ze waren zo vertrouwd met elkaar dat ze familie leken. Hij kende de kinderen al zolang ze zich konden heugen en iedereen, zelfs de volwassenen, noemde hem titio Peter of alleen tio, oom.

De vijf spraken vloeiend Portugees maar praatten onderling liever in het Duits, hun moedertaal. Oom Peter kwam uit Beieren, in het zuiden van Duitsland. Wolfram en Liselotte waren Oostenrijkers. Ze waren al getrouwd toen ze in 1952 naar Brazilië emigreerden, aangetrokken door het natuurschoon – met name zij had altijd al van mooie planten en avontuurlijke wandeltochten gehouden. Ze wisten ook dat er daar een grote Duitstalige gemeenschap was, die hen op weg kon helpen in een onbekend land. Ze verlieten Europa tijdens de Koude Oorlog, vrezend voor een nieuw gewapend conflict op het continent. In die tijd heerste er in het nog altijd door geallieerde militairen bezette Oostenrijk een sfeer van onzekerheid. Bovendien lag het land vlak bij het IJzeren Gordijn, de denkbeeldige grens tussen de kapitalistische en de communistische wereld. Al die spanningen voegden zich bij het feit dat Liselotte en Wolfram nog maar een paar jaar daarvoor de Tweede Wereldoorlog hadden meegemaakt; een dergelijke ervaring meenden ze niet nog een keer te kunnen verdragen. Volgens Liselotte hadden de nachtelijke geallieerde bombardementen op haar woonplaats Graz, de tweede stad van Oostenrijk, haar een hartritmestoornis bezorgd. Sindsdien was haar hartslag nooit meer helemaal normaal geworden, zei ze altijd. Toen Adolf Hitler de oorlog begon door Polen binnen te vallen, was zij een schoolmeisje van elf geweest. Het conflict had haar wereld overhoopgehaald. Haar ooms sneuvelden in de strijd voor het Derde Rijk.³ Ook Wolfram had in het Duitse leger gevochten, maar hij was nooit hoger opgeklommen dan Scharführer, het equivalent van korporaal. Oom Peter had het verder geschopt en daar bewonderde Wolfram hem om. Hij was Hauptsturmführer geweest, een titel die overeenkomt met die van kapitein. En hij was lid geweest van de gevreesde SS, ofwel Schutzstaffel, die oorspronkelijk bedoeld was om de leiders van de nazipartij te beveiligen, maar was uitgegroeid tot een elitekorps met een eigen leger.

Het was echter niet oom Peters optreden bij de SS of aan het front dat hem jaren later wereldwijd bekend maakte, maar zijn werk als arts in het vernietigingskamp Auschwitz. Zijn ware naam was Josef Mengele, iets wat nu niemand mocht weten. Dat was geen onderwerp om in aanwezigheid van anderen te bespreken, en zeker niet tegenover de kinderen, die geen idee hadden van oom Peters grimmige verleden. Naar zee, dat was waar het op dat moment om ging. Het strand lag op ongeveer driehonderd meter van het huis dat de Bosserts voor de hele zomer hadden gehuurd van een andere Oostenrijkse, Erica Vicek, die zich een ‘overtuigd anti-nazi’ noemde. Ze moest eens weten wie de speciale gast was die bij haar huurders over de vloer kwam.

Eind jaren zeventig was Bertioga een geïsoleerde plaats ver van de rest van de wereld, en het duurde even om er te komen. De reis ging via het eilandje Ilha de Santo Amaro in Guarujá. Van daaruit nam je een veerboot over het kanaal. Je moest geen haast hebben, want afhankelijk van de vaartijden kon het korte traject uren in beslag nemen. Veel Europeanen die in Brazilië woonden lieten zich daardoor niet ontmoedigen en togen voor de hele vakantie naar de kust. Behalve de Oostenrijkers hadden ook sommige Duitsers, Zwitsers, Italianen, Hongaren en Fransen daar een zomerhuis. Het was een prettige, vredige plek om uit te rusten. Je auto hoefde niet op slot, ramen en deuren kon je gewoon open laten; heel wat anders dan het leven in São Paulo of in het nabijgelegen Guarujá met zijn drukke stranden en aanmerkelijk duurdere huizen. Veel zomergasten profiteerden van de rust en gingen urenlang vissen op tainha, een vissoort waarvan het in Bertioga wemelde, zoals meer dan vier eeuwen geleden al was opgetekend door Hans Staden. Deze Duitse avonturier publiceerde in de zestiende eeuw als eerste een boek over het natuurschoon en de gevaren van die streek vol inheemse bewoners. (Staden werd gevangengenomen door de Tupinambá, die kannibalen waren, en het had weinig gescheeld of hij was in de kookpot beland.) Een ander geliefd tijdverdrijf in die lange zomerseizoenen was kaarten. Minstens eenmaal per week kwam een groep Europeanen van verschillende nationaliteiten bijeen om te spelen. En al in die tijd ging het gerucht dat er zich daar nazi’s verborgen hielden.⁴

Het voornaamste strand van Bertioga, Enseada, was niet bepaald een Côte d’Azur. De zee had een bruinige kleur door de afbraak van de rijke vegetatie van het Atlantisch Woud dat de hele omgeving overdekt. Maar de toeristen maalden niet om de kleur van het water, dat er vanuit de verte vies uitzag. Er waren daar andere attracties: zo kon je er goed zwemmen, wat voor een groot deel van de kust van São Paulo niet gold. Met een beetje geluk vormde er zich op sommige dagen een perfect zwembad voor de kinderen. Op andere dagen kon de zee wat ruwer zijn, en in vakantieperiodes werden er door de reddingsbrigade regelmatig verdrinkingen geregistreerd. Het bijna twaalf kilometer lange, brede zandstrand was ook ideaal om te voetballen, zoals een paar mannen die woensdagmiddag deden.

Terwijl het potje voetbal in volle gang was, gingen de Bosserts en oom Peter het water in. Er stond een sterke stroming en Liselotte bleef met haar kinderen in het ondiepe. Oom Peter kon goed zwemmen, maar die dag zag Andreas hem een arm opsteken, vragend om hulp. Het leek alsof hij aan het verdrinken was. Liselotte dacht dat hun vriend een beroerte had gekregen en Wolfram ging direct naar hem toe. Eer hij hem kon vastgrijpen, was de oude man al buiten adem van zijn gevecht tegen de golven. Andreas rende naar het strand om een zwemband te pakken die hij oom Peter wilde toegooien. Ook anderen schoten te hulp. Twee strandwachten die zo’n vijfhonderd meter verderop de enige post op het strand bemanden, zagen het tumult en kwamen aanrijden. Intussen had Wolfram oom Peter kunnen meesleuren naar waar het water tot zijn middel kwam. Zelfs vanaf dat punt had hij moeite het strand te bereiken. De reddingswerkers moesten de twee eruit trekken. Ze probeerden de drenkeling met een hartmassage te reanimeren, maar het was te laat. Hij was al dood.

Iemand belde de eerstehulppost. Daar zei men wat al duidelijk was: er viel niets meer aan te doen.⁵ Liselotte werd door wanhoop overmand. Ze sloeg haar armen om het lichaam en wilde het niet meer loslaten.⁶ Haar man was er niet best aan toe, hij was zelf bijna verdronken bij zijn poging hun vriend te redden. Wolfram werd per ambulance naar de eerste hulp gebracht, terwijl Liselotte met de dode op het strand bleef. De reddingswerkers stelden een rapport op en belden de militaire politie. Korporaal Espedito Dias Romão, een grote, sterke zwarte man, was die middag de verantwoordelijke op de politiepost van Bertioga. Het was een ironie van het lot dat juist hij rapport uitbracht van de dood van Mengele, die placht te zeggen dat hij zwarte mensen verschrikkelijk vond en dat ‘de slavernij nooit had moeten worden afgeschaft’.⁷

Bij aankomst op het strand trof korporaal Dias een zeer nerveuze Liselotte aan. Ze vertelde hem dat haar oom was overleden. De agent vroeg naar de documenten van de overledene en ze antwoordde dat ze die thuis moest halen. Ze ging naar het huis en pakte een vreemdelingenkaart met de naam Wolfgang Gerhard, op 3 september 1925 geboren te Leibnitz, Oostenrijk. Een snelle rekensom maakte duidelijk dat dit het document van een man van drieënvijftig jaar was. Het lijk op het strand was in werkelijkheid iemand van zevenenzestig jaar. Dat leeftijdsverschil werd door de jonge politieagent niet opgemerkt; hij nam het document in ontvangst en schreef de gegevens zonder meer over in het politierapport. Het enige wat hem opviel was de nationaliteit: Oostenrijks.⁸ Liselotte gaf het adres van haar eigen huis in São Paulo op, alsof oom Peter bij haar woonde. Dias, die nog niet zoveel had gehoord over het nazisme of de Holocaust, noteerde simpelweg de gegevens om ze later door te geven aan de civiele politie en de brandweer. Voor hem was het gewoon een bureaucratische procedure, het rapporteren van een ongeluk dat hij omschreef als ‘plotseling onwel worden, gevolgd door verdrinking’. De agent riep een lijkwagen op om het lichaam over te brengen naar het forensisch instituut van Guarujá, dat in die tijd bij de gemeente Santos hoorde. In afwachting van het vervoer lag de overledene in zijn zwembroek languit op het strand. Er kwam een oudere vrouw aan met een kaars die ze naast de dode aanstak. De moeders die nog op het strand waren, gingen weg met hun kinderen zodat die de scène niet hoefden te zien. Het was het eind van de middag en de lijkwagen liet lang op zich wachten.

Korporaal Dias hield Liselotte gezelschap. Ze zat bijna de hele tijd met gebogen hoofd, zonder haar blik van haar vriend af te wenden. Ze zei slechts het noodzakelijke tegen de agent. Voor iemand die de scène van een afstandje bekeek, zag het eruit als volkomen normaal gedrag van iemand die een naaste heeft verloren. Liselottes gedachten werden echter niet alleen in beslag genomen door haar verdriet; er waren veel praktische kwesties in het spel. Ze moest snel schakelen, zonder argwaan te wekken. Ze was ongerust omdat haar kinderen zouden blijven slapen bij een buurvrouw die ze nauwelijks kende, terwijl haar man in het ziekenhuis lag. En alsof dat nog niet genoeg was, zat ze bij het lijk van een van de meest gezochte oorlogsmisdadigers ter wereld. Zou ze nu diens identiteit onthullen, die ze zo lang had helpen verbergen? Welke gevolgen zou dat hebben voor haar en voor haar kinderen? Al die vragen en twijfels moest ze in haar eentje het hoofd bieden, zonder verdacht over te komen.

Allereerst besloot ze vol te houden dat de dode man die daar lag Wolfgang Gerhard was, zoals in het document stond. Zelfs al zou ze besluiten de waarheid te onthullen, dan kon ze nog niets bewijzen, aangezien de naam en andere gegevens op de vreemdelingenkaart authentiek waren. Het enige vervalste element was de foto. De oorspronkelijke pasfoto van Wolfgang was voorzichtig weggehaald en in plaats daarvan zat een foto van Mengele, in die tijd een bejaarde met een grote snor.⁹ Zijn naam was overal bekend en zou zeker niet op een identiteitskaart kunnen staan zonder de aandacht te trekken. In de Braziliaanse registers bestond noch Josef Mengele, noch oom Peter, maar enkel Wolfgang Gerhard, een Oostenrijkse vriend door wie de oude nazi aan het echtpaar Bossert was voorgesteld. Voordat hij terugging naar Oostenrijk had Gerhard alle documenten die hij in Brazilië had aangevraagd, aan Mengele gegeven. Hij zou ze in Europa niet meer nodig hebben en ze zouden voor Mengele van groot nut zijn om in de schaduw te blijven zonder ontdekt te worden. Gezien de hele toestand besloot Liselotte pragmatisch te zijn. Ze wilde het snel afhandelen en koos ervoor ‘de normale gang van zaken’ te volgen, zoals ze jaren later tegen de federale politie zei.

Het was al na middernacht toen het lijk werd bekeken in het IML, het forensisch instituut. De dienstdoende arts, lijkschouwer Jaime Edson Andrade de Mendonça, stelde vast dat de doodsoorzaak ‘asfyxie door onderdompeling in water’ oftewel verdrinking was. Hij achtte een autopsie niet nodig en stelde geen vragen omtrent de identiteit of leeftijd van de dode. Bij een lijk in die leeftijdscategorie maakt veertien jaar meer of minder niet zoveel verschil voor een lijkschouwer. Relevanter is de mate van conservering, hoe goed de dode tijdens zijn leven voor zijn gezondheid heeft gezorgd. Bovendien rimpelen de weefsels door het water, nog een factor waardoor een leeftijdsverschil onopgemerkt kan blijven. Dr. Andrade de Mendonça viel niets op. Hij ging gewoon af op de door Liselotte overlegde identificatie en tekende de overlijdensakte.

De uitgeputte, ook niet meer zo jonge vrouw zorgde voor alle details alsof de overledene echt familie van haar was. Ze haalde kleding om de dode aan te trekken: pantalon, ceintuur, overhemd en sokken. En ze verzocht de begrafenisondernemer met klem om de armen van de overledene gestrekt langs zijn romp te leggen. Dat was iets wat Mengele haar zelf had gevraagd. Hij had gezegd dat hij zich een soldaat voelde en dat het zijn laatste wens was in militaire houding te worden begraven. Een vreemd verzoek, want in Brazilië werden de handen gewoonlijk gekruist op de borst gelegd. De medewerker was discreet en willigde de wens in zonder vragen te stellen.¹⁰

En wat moest de laatste rustplaats van het stoffelijk overschot worden? Aanvankelijk overwoog Liselotte, die met niemand kon overleggen, om het te laten cremeren. Dat zou een handige manier zijn om definitief van alle resten af te komen, die de ware identiteit van de overledene konden onthullen. Maar dat ging niet, want daarvoor was toestemming van een naaste verwant vereist. Toen pas schoot haar te binnen dat de echte Wolfgang Gerhard hun had opgedragen om oom Peter, mocht die in Brazilië overlijden, in Embu te laten begraven, in de omgeving van São Paulo. Wolfgang had daar een graf voor zijn moeder gekocht op begraafplaats Nossa Senhora do Rosário, waar verschillende Duitsers begraven lagen, en er was nog een plaatsje vrij. Zelf zou hij het graf niet gebruiken, want hij ging terug naar Oostenrijk. Naast zijn documenten die hij voor Mengele had achtergelaten, wilde Wolfgang ook zorg dragen voor de begrafenis, want hij had zich altijd verantwoordelijk gevoeld voor alles wat zijn vriend betrof. Dat herinnerde Liselotte zich, en ze twijfelde er niet aan dat de zaak daarmee was afgedaan.

De volgende ochtend werd het stoffelijk overschot vrijgegeven. Een medewerkster van de begrafenisonderneming zou de kist ophalen en hem naar de begraafplaats brengen, meer dan honderd kilometer verderop. Liselotte ging mee. Hoewel het zomer was, droeg ze een donkere corduroy blouse. Tijdens de reis klaagde ze over de weg, omdat sommige stukken onbegaanbaar waren.¹¹ Toen ze ten slotte bij begraafplaats Nossa Senhora do Rosário aankwamen, ging Liselotte naar de beheerder en vroeg hem naar het graf dat door Wolfgang Gerhard was gekocht.

Gino Carita, een zachtmoedige Italiaanse immigrant, wees haar de plek en vroeg of hij de overlijdensakte mocht zien. Toen hij las dat de overledene Wolfgang zelf was, wilde hij de kist openen om afscheid te nemen. Carita kende Gerhard namelijk van een klus die hij paar jaar eerder voor de Oostenrijker had gedaan: een muurtje metselen en een bronzen plaquette laten maken met de data van geboorte en overlijden van Gerhards moeder Friederika. Nadien was Gerhard nog een paar keer naar het graf gekomen. De laatste keer had hij de beheerder verteld dat hij op reis ging, zonder te zeggen waarheen. Voor zijn vertrek had hij nog laten weten dat er misschien ‘een ouder familielid’ naast zijn moeder zou worden begraven. Carita kon niet geloven dat Wolf, zoals hij hem noemde, nu in een kist terugkwam. De Italiaan probeerde de kist te openen, en op dat moment deed Liselotte alsof ze een hysterische aanval kreeg. Ze barstte in tranen uit en zei dat hij dat niet mocht doen, want de dode was verdronken en zijn gezicht was verminkt. Dat toneelstukje was de enige manier die ze kon verzinnen om hem tegen te houden. Als hij de kist zou hebben geopend, had hij onmiddellijk de identiteitsverwisseling gezien en dan had ze een probleem gehad.

Na die korte consternatie werd het graf door twee grafdelvers gegraven. Volgens een van hen werd de begrafenis alleen door Liselotte bijgewoond. Na de korte, sobere en eenzame plechtigheid kon ze eindelijk terug naar huis en haar kinderen. Het voornaamste was voor haar dat het geheim dat ze al tien jaar bewaarde samen met oom Peter begraven was.

Liselotte wist zeker dat ze het juiste deed. Ze dacht dat er te veel over haar gezin en haar kinderen heen zou komen als oom Peters ware identiteit bekend werd. Zwijgen is maar het beste, vond ze. Als katholiek meende ze dat God haar altijd zou helpen. Volgens haar was haar enige misdaad dat ze een vriend had geholpen; een vriend die zij zag als een wetenschapper, en niet als een ontaarde arts die in Auschwitz duizenden mensen naar de gaskamers had gestuurd. Die onschuldige vrouwen en kinderen met zijn experimenten had gefolterd. Een moordenaar zonder enig berouw, die aan het eind van zijn leven een dagje naar het strand ging, zonder ooit te zijn berecht voor de misdaden die hij had gepleegd.

2

Reünie van de tweelingen van Mengele
of
Hoe trek je de aandacht van de wereld om een misdadiger te vangen?

Jeruzalem, oktober 1984

Josef Mengele was al meer dan vijf jaar dood en begraven. Maar niemand wist dat. Of beter gezegd, slechts heel weinig mensen waren ervan op de hoogte: alleen zijn vrienden in Brazilië en zijn familieleden in Duitsland, die hem hadden geholpen om na de Tweede Wereldoorlog onder de radar te blijven. Terwijl er van de overledene niet meer restte dan een hoopje botten op de afgelegen en onverdachte begraafplaats van Embu, bleven slachtoffers en nazi-jagers nog altijd op zoek naar de misdadiger. Mengeles verblijfplaats was een groot mysterie dat aanleiding vormde voor de meest absurde samenzweringstheorieën. Het voornaamste vermoeden was dat hij in Paraguay woonde. Er waren ook mensen die zeiden dat ze hem hadden gezien op de Bahama’s, in Patagonië, of in Uruguay. De beroemde nazi-jager Simon Wiesenthal beweerde met opmerkelijke precisie dat de voormalige SS-kapitein zich op een militaire basis in het piepkleine stadje Laureles in Paraguay bevond, waar zelfs de plaatselijke politie geen toestemming had om naar binnen te gaan. Een andere nazi-jager, Tuviah Friedman, meende dat Mengele de lijfarts was van de Paraguayaanse dictator Alfredo Stroessner.¹ Waar ze die zekerheden vandaan haalden, is onbekend. Feit is dat al die losse flodders die in het nieuws kwamen, duidelijk maakten dat behalve zijn kleine, trouwe kringetje van beschermers, niemand enig idee had waar Mengele zich daadwerkelijk bevond.

Eén vrouw was vastbesloten hem te vinden, ook al had ze geen enkel aanknopingspunt. Eva Mozes Kor, een eenenvijftigjarige Roemeense die was geboren in Transsylvanië en nu in de VS woonde, droomde ervan de man die haar als kind als proefpersoon had gebruikt voor het gerecht te slepen. ‘We moeten Mengele opsporen voordat hij in zijn eigen bed overlijdt,’ zei ze met haar zware accent tijdens een persbijeenkomst in Jeruzalem, in oktober 1984. Kor had zojuist de vereniging Children of Auschwitz Nazi Deadly Lab Experiments Survivors (Candles) opgericht, die de tweelingen vertegenwoordigde die Mengeles experimenten hadden overleefd. Naast oprichter was ze de woordvoerder van de organisatie. Ze had de pers uitgenodigd om aan te kondigen dat een aantal overlevenden op 27 januari van het jaar daarop een drie kilometer lange voettocht in Auschwitz zouden houden ter herdenking van het feit dat het kamp veertig jaar daarvoor was bevrijd. Het zou slechts een onderdeel zijn van een veel grotere campagne om de wereld op te roepen om Mengele te vinden. Het door Candles verspreide persbericht bevatte een gruwelijk cijfer: van de naar schatting 3000 tweelingen die door Mengele in Auschwitz aan medische experimenten waren onderworpen, hadden slechts 183 het er levend afgebracht. ‘De misdadiger die ons dit heeft aangedaan loopt nog vrij rond,’ zei ze. ‘Als we er niets aan doen, gebeurt er niets.’ Hoe meer publiciteit er voor haar streven kwam, hoe beter, vond Eva Kor. En ze dacht groot. Ze stuurde telegrammen naar president Ronald Reagan van de VS en Sovjetleider Konstantin Tsjernenko om de staatshoofden van de twee machtigste landen van dat moment uit te nodigen om deel te nemen aan de symbolische mars die ze organiseerde.²

Meer nog dan zorgen dat Mengele berecht werd, wilde Eva weten welke stoffen hij in haar en haar tweelingzus Miriam had geïnjecteerd, toen ze nog klein waren. Veertig jaar na de experimenten had Eva nog steeds gezondheidsproblemen die door die injecties waren veroorzaakt, al praatte ze daar liever niet over.³ Ze maakte zich vooral grote zorgen over haar zus. Door de experimenten in Auschwitz had Miriam last van ernstige nierinfecties, die niet door antibiotica konden worden verholpen. De artsen hadden ontdekt dat de nieren atrofie vertoonden en zo groot waren als die van een meisje van tien, precies de leeftijd waarop zij beiden als proefkonijn hadden gediend in het nazilaboratorium. De artsen die Miriam hadden onderzocht stonden voor een raadsel. Ze vroegen naar haar dossier uit het concentratiekamp in de hoop de oorzaak op het spoor te komen, zodat ze haar misschien konden genezen. Maar de zussen hadden nooit iets kunnen vinden. Geen enkel document, niets of niemand die kon verklaren wat er in dat laboratorium met hen was gebeurd.

Miriam woonde in Israël en Eva in Indiana in de VS, waar ze was getrouwd, twee kinderen had gekregen en een carrière als vastgoedmakelaar had opgebouwd. Lange tijd kon Eva met niemand praten over de verschrikkelijke dingen die ze had meegemaakt. Haar buren vonden haar vreemd. Sinds ze een keer een groepje kinderen voor haar deur had weggejaagd die met Halloween kattenkwaad uithaalden, grapten haar buurtgenoten onderling dat ze ‘een rare’ was. Maar wat voor hen een onschuldig grapje was, herinnerde haar aan de groepen jonge nazi’s die in haar jeugd de Joden bang maakten in Porț, Roemenië.⁴

Eva’s omgang met het verleden begon pas te veranderen toen ze in 1978, meer dan dertig jaar nadat ze Auschwitz had verlaten, de tv-serie Holocaust zag. Die miniserie, met een jonge Meryl Streep in een van de hoofdrollen, was een daverend succes en werd in de VS door 120 miljoen tv-kijkers bekeken. Het verhaal ging over een onderwerp dat in die tijd zelden ter sprake kwam: de massamoord op Joden in Europa. In vier delen vertelde Holocaust over een Joodse familie in Berlijn, de familie Weiss, die welvarend en gelukkig was. Door de opkomst van het nazisme en de antisemitische politiek van het Derde Rijk verloren ze gaandeweg hun rechten, om ten slotte te worden vervolgd en vernietigd. Veel overlevenden vonden het geen goede serie, omdat ingewikkelde kwesties volgens hen te zeer werden versimpeld. Ze noemden het een soapserie over een ernstig onderwerp. Ondanks die kritiek wist Holocaust een gezicht en naam te geven aan het lijden van de Joden en het bewustzijn bij het grote publiek te vergroten, niet alleen in de Verenigde Staten maar ook in Duitsland, waar de serie eveneens een succes was.

Zelfs de term ‘Holocaust’, tot dan toe alleen in beperkte kring bekend, werd gemeengoed. Het eerst bekende gebruik van het woord ‘holocaust’ dateert uit de achttiende eeuw. De oorsprong ervan is het Griekse holokauston, dat weer een vertaling is van het Hebreeuwse olah. In Bijbelse tijden was de olah een offerande die geheel door vuur moest worden verteerd. Het gebruik van het woord verwijst dus naar religieuze praktijken; de vermoorde Joden, wier lichamen in de crematoria werden verbrand, worden beschouwd als een offer aan God. Mettertijd kreeg het woord de betekenis ‘moord op grote schaal of vernietiging’.⁵ Tot op heden is het gebruik van de term ‘holocaust’ onderwerp van discussie. Er is geen universele consensus over de betekenis, bijvoorbeeld of het uitsluitend betrekking heeft op de uitroeiing van Joden of ook kan worden gebruikt met betrekking tot de massamoord op andere volkeren.⁶ In Israël geeft men de voorkeur aan het woord shoah, Hebreeuws voor ‘catastrofe’.

Na dat televisiesucces merkte Eva dat veel mensen begonnen te begrijpen waarom ze anders was. Sommigen boden haar zelfs hun verontschuldigingen aan voor de manier waarop ze haar hadden behandeld. Het was een keerpunt in haar leven en dat van andere overlevenden, en ook in de Amerikaanse populaire cultuur. Vanaf dat moment werd de Holocaust een belangrijk onderwerp van boeken en films, zoals Sophie’s Choice uit 1982, gebaseerd op de gelijknamige bestseller. Ook in deze film werd de hoofdrol door Meryl Streep gespeeld, die er een Oscar voor beste actrice voor won. Parallel daaraan begon er een inhaalslag om de verhalen van de overlevenden van de concentratiekampen in detail vast te leggen, iets wat later ‘het tijdperk van de getuigenissen’ werd genoemd. Om die verslagen te bewaren werden er in verschillende landen openbare en particuliere archieven aangelegd.⁷

Eva, die het onderwerp tot dan toe had gemeden, begon lezingen te geven, waarbij haar door het publiek naar details over de medische experimenten van de nazi’s werd gevraagd. Op veel van die vragen had zij geen antwoord. Toen herinnerde ze zich dat bij de bevrijding van Auschwitz door het Rode Leger niet alleen zij en haar zusje uit die hel waren gekomen, maar dat er nog meer kinderen waren geweest. Die andere bevrijde tweelingen hadden misschien nuttige informatie. Ze besloot op zoek te gaan naar haar voormalige kampgenootjes die op de foto’s en films stonden die door de Sovjetbevrijders waren gemaakt. Dat was een lastige klus: ze hadden de meest uiteenlopende nationaliteiten, spraken verschillende talen en waren over de hele wereld verspreid. Contact met hen zoeken in een tijd zonder internet, laat staan sociale media, vereiste een herculische wilskracht. En die kracht bezat Eva al sinds haar kindertijd. Wat haar bij die zoektocht motiveerde, was de gedachte dat ze beter zou begrijpen wat er met haar en haar zus was gebeurd als ze de verhalen kon verzamelen van iedereen die dezelfde dingen had meegemaakt als zij tweeën. Het was een manier om de stukjes van die absurde puzzel in elkaar te passen. Met die gedachte als uitgangspunt richtten Eva en Miriam in 1984 de vereniging Candles op. Samen slaagden ze erin om in tien verschillende landen op vier continenten 122 tweelingen te lokaliseren die de experimenten van Mengele hadden overleefd.⁸

In januari 1985 hield de vereniging haar eerste internationale bijeenkomst. Zoals verwacht kwamen de leiders van de VS en de Sovjet-Unie niet. Toch bleven Eva en Miriam doelgericht doorgaan. Ze wisten vier tweelingen mee te krijgen op de symbolische mars ter nagedachtenis aan veertig jaar bevrijding van Auschwitz die ze maanden daarvoor tegenover de verzamelde pers hadden aangekondigd. Het was een kleine stap in de richting van het wereldkundig maken van hun doel. Vanuit Polen ging de groep naar Jeruzalem.⁹ Daar zou het grootste evenement van de campagne plaatsvinden, om wereldwijde aandacht te vragen voor de zaak Mengele. Candles slaagde erin tachtig tweelingen bijeen te krijgen, naast mensen met dwerggroei en anderen die konden getuigen van de misdaden van de nazi-arts. Bij gebrek aan een beklaagde zou het geen formele rechtszaak worden; tot dusver was het geen enkele regering gelukt om Mengele te arresteren, al was hij een van de meest gezochte oorlogsmisdadigers ter wereld. Het ontbreken van een juridische basis vormde echter geen belemmering voor de onderneming van Eva en Miriam. Mengele zou bij verstek worden veroordeeld tijdens een publieke rechtszitting. Al had het geen juridische waarde, het zou er wel toe leiden dat de misdaden die hij had begaan wijd en zijd bekend werden.