PARIJS NU

Voor Pamela, mijn vaste metgezel op onze reis door Parijs.

En voor Leila, Joey en Leo, onze gidsen.

Zonder jullie had ik dit niet gedaan.

Simon Kuper

PARIJS NU

WERELDSTAD
IN VERANDERING

Nieuw Amsterdam

© 2024 Simon Kuper

Oorspronkelijke titel Impossible City:

Paris in the Twenty-First Century

Oorspronkelijke uitgever Profile Books Ltd

© 2024 Nederlandse vertaling Joost Pollmann/

Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden

Tekstredactie Marianne Tieleman

Correctie Yulia Knol

Omslag Paul C. Pollmann

(naar het ontwerp van James Jones)

NUR 680/740

ISBN 978 90 468 3248 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met
ISBN 978 90 468 3247 9

INHOUD

Voorwoord – Het echte Parijs

1 De toevallige Parijzenaar

2 Verliezen van Londen

3 Parijse buren

4 De kinderen leren de taal van Parijs

5 De echte Parijse verkeerscode

6 De codebrekende charlatan

7 Terroristen in de wijk

8 Toevluchtsoord

9 Parijs voor joden

10 De dag van de drie cafés

11 De allerkleinste elite

12 Wie komt er eten?

13 Macron: de verleider die Parijs opat

14 Hoe je een Fransman wordt

15 De banlieues winnen de wereldcup

16 De opstand tegen Parijs

17 Een seksuele afrekening met

18 Parijs per fiets

19 Luxestad?

20 Grand Paris, een nieuwe metropool

21 De Olympische Spelen van de banlieues

22 Dood in Parijs

Begrippenlijst

Dankwoord

Noten

Voorwoord

Het echte Parijs

Wat hier volgt is mijn persoonlijke kijk op Parijs, inclusief mijn blinde vlekken. Ik ben een welgestelde witte man, opgegroeid met de Engelse taal, en schrijf vanuit het charmante, Instagenieke Parijs binnen de Périphérique, dat ruim twee miljoen inwoners telt. Die ringweg scheidt mij van de ongeveer tien miljoen mensen die in de voorsteden of banlieues wonen.

Tijdens de meer dan twintig jaar dat ik in de stad woon, heb ik honderden Parijzenaars en voorstedelingen ontmoet van beide seksen, en met heel uiteenlopende achtergronden. In mijn boek komen desondanks veel meer mannen dan vrouwen voor. Ieder ander dan ikzelf zou een ander boek hebben geschreven.

Dit is mijn kijk op Parijs in het eerste kwart van deze eeuw. Het verleden is hier altijd aanwezig, maar in dit boek manifesteert het zich vooral als een gezelschap van geesten die aan onze zij meelopen, en die een stad aan ons hebben doorgegeven waar we voor korte tijd mogen verblijven.

Parijs nu is het verhaal van een naïeve ontdekkingsreiziger die een vreemde stad betreedt, er geleidelijk in weet door te dringen en hem een klein beetje begint te begrijpen. Ik heb Parijs beleefd als journalist, maar vooral als mens. Ik heb hier de middelbare leeftijd bereikt, heb mijn vrouw tijdens een levensbedreigende kanker vergezeld en mijn kinderen op ijskoude ochtenden naar ontelbare voetbalwedstrijden in de banlieues gesleept. Binnen een tijdsbestek van tien maanden heb ik twee grootschalige terroristische aanslagen op onze wijk meegemaakt. Ik heb politici, schrijvers, voetballers en gewone Parijzenaars geïnterviewd, en duizenden keren in restaurants geluncht. Ik heb levenslange vriendschappen gesloten en ben zelf een chagrijnige Parijzenaar geworden die op auto’s scheldt terwijl ik door het rode licht fiets.

En ik heb Parijs zien veranderen. In de loop van deze eeuw kreeg de stad steeds meer te maken met globalisering, gentrificatie en autoluwheid, terwijl het met een schok ontdekte dat het een fragiele smeltkroes was binnen de mondiale clash van beschavingen: Parijs is de meest etnisch gemengde stad op het Europese continent. Soms is het een multicultureel paradijs, maar meestal niet. Ik heb gezien hoe de Parijse elite langzaam tot het besef is gekomen dat zij zal moeten veranderen. Ik hoop dat dit boek ook relevant is voor steden buiten Parijs, omdat de door mij beschreven vraagstukken, van fietsen tot huizenprijzen en segregatie, zich wereldwijd voordoen.

Ik ben Frans staatsburger geworden en verwacht hier ook begraven te worden – waarschijnlijk in de voorsteden, want de chique begraafplaatsen in Parijs zijn boven mijn stand. Maar ik pretendeer niet dat ik mijn ‘Engelsheid’ als een slecht zittend pak heb uitgetrokken en moeiteloos een Parijzenaar ben geworden. Ik durf zelfs te beweren dat het ook voor de meeste Parijzenaars moeite kost om ‘Parijsheid’ te bereiken.

Dit is het boek van een buitenstaander die rondkijkt in een stad met heel veel buitenstaanders. Er heerst een wijdverbreid geloof dat er een onveranderlijk ‘echt Parijs’ bestaat, een stad die je zou kunnen ontdekken als je alle toeristen en vreemdelingen weg zou denken, en die waarschijnlijk belichaamd wordt door een Gauloises rokende kaasboer die al sinds 1978 dezelfde marktkraam heeft. Zulke mensen bestaan inderdaad. Maar het ‘echte Parijs’ van nu is verrassend internationaal. Tijdens de pandemie, toen er praktisch geen toeristen waren, hoorde ik nog elke dag Engels, Duits, Italiaans en andere talen op straat. Deze ‘buitenlanders’ zijn ook Parijzenaars. Veel van hun Franse buren die op de muren bonken en klagen over lawaai zijn eveneens van buitenlandse afkomst, met ouders die vaak van heel ver weg zijn gekomen.

Dit is het Parijs dat ik heb leren kennen, van croissants tot terroristen. Voor mij is dit het echte Parijs. Hopelijk spreekt het u aan. Zelf heb ik ervan genoten, althans meestal.

1

De toevallige Parijzenaar

Aan het begin van deze eeuw liep ik op een dag door een straat in Parijs en ik dacht: in deze straat zou ik wel willen wonen. Toen deed een man op een hoger gelegen verdieping zijn raam open en stapte op het smeedijzeren balkon. Ik dacht: hij wóónt in deze straat! Toen riep hij iets naar een vriend op het trottoir, in het Engels, met een Brits accent, en ik dacht: ik zou in deze straat kunnen wonen.

In die tijd deelde ik in Londen een krot boven een slijterij. Toen de nieuwe huisbaas dreigde het pand uitgebreid te renoveren, stond ik voor de bekende Londense vraag: geef ik een fortuin, dat ik niet heb, aan een groezelig flatje in een buitenwijk uit en ga ik mijn leven wijden aan het afbetalen van de hypotheek?

Rond die tijd, we zaten bij een goedkope Chinees, liet een oude vriend die zakenbankier was geworden zich ontvallen dat hij een salaris kreeg ‘met zes nullen’. Ik was dagenlang van slag: met zo iemand moest ik dus concurreren om een klein stukje Londen te bemachtigen. Ik was toen een jaar of dertig en op een avond ging ik eten bij een stel Londenaren die rond de veertig waren. De hele avond hadden ze het over het renoveren van hun keukens. Ikzelf ben best oppervlakkig, maar toen ik wegging dacht ik wel: ik wil niet worden zoals zij.

Ik wilde iets meer van het verhevene in mijn leven, en iets minder van het materialistische. Eigenlijk waren mijn ambities vrij simpel: ik wilde een leuk appartement in een wereldstad en mijn geld verdienen met schrijven. Maar ik was begonnen in te zien dat dit niet realistisch was.

Toen vertelde een neef dat zijn appartement in Parijs hem 30.000 pond had gekost. ‘Je maakt een grapje,’ zei ik. In die tijd kon je in Londen voor dat bedrag nog net een toilet krijgen.

Ik voelde een plan opborrelen. ‘Maar dat was drie jaar geleden,’ waarschuwde hij. ‘Nu betaal je het dubbele.’ Een paar dagen later zat ik in de Eurostar op weg naar station Gare du Nord. Ik logeerde in de flat van mijn neef aan de toen nog niet modieuze oostelijke rand van Parijs, vlak bij begraafplaats Père-Lachaise waar Oscar Wilde en Jim Morrison zijn begraven. Het was een leuke buurt, maar de euro was toen ongeveer evenveel waard als de Irakese dinar en ik realiseerde me al snel dat ik me iets centralers kon veroorloven. Ik dwaalde af naar het 11e arrondissement, net ten oosten van het centrum, en zoomde in op de Faubourg Saint-Antoine, de wijk van de ambachtslieden die in 1789 ruim een kilometer verderop de Bastillegevangenis hadden bestormd.

Binnen een paar dagen had ik ongeveer 60.000 pond neergeteld voor een flat in een van die onmiddellijk herkenbare Parijse gebouwen. Het was opgetrokken uit crèmekleurige steen en had smeedijzeren balkons en een leisteenblauw dak. Mijn appartement bevond zich op de vierde van zes verdiepingen, de bouwhoogte die was vastgesteld door de 19e-eeuwse stedenbouwkundige baron Haussmann als het ideale midden tussen stadse dichtheid en de menselijke schaal. In het straatje zaten een bakker, een slager en diverse cafés en restaurants.

Achteraf bezien was ik op het nippertje onder het prikkeldraad door gekropen, voordat de grote steden voor ons journalisten onbetaalbaar zouden worden. Ik had daarmee ook een variant van de Wellington Manoeuvre uitgevoerd, genoemd naar de hertog van Wellington die in 1814, direct nadat Napoleon naar Elba was verbannen, in Parijs arriveerde als Brits ambassadeur en voor een habbekrats beslag legde op het landhuis van Pauline, de zus van de keizer. In het huis van Wellington is vandaag de dag nog steeds de Britse ambassade gevestigd, en de flat die ik kocht werd mijn werkflat. Daar heb ik dit boek geschreven. Ik woon nu in een appartement dat groot genoeg is voor een gezin, op tien minuten fietsen daarvandaan, met mijn Amerikaanse vrouw en drie Parijse kinderen, die nu net als ik allemaal de Franse nationaliteit hebben.

In Parijs gaan wonen was nooit het plan. Ik had die werkflat aangekocht als investering, zonder de bedoeling er ook in te trekken. In die tijd sprak ik slecht schoolfrans en ik deelde de mening van Humphrey Bogart in Casablanca: dit was niet bepaald mijn geliefde Parijs. Bij mijn bezoeken door de jaren heen was ik nooit verder gekomen dan het toeristische Parijs, een groots decor dat is ontworpen om mensen te straffen die de plaatselijke etiquette overtreden.

Een paar dagen na de aanslagen van 11 september in New York kreeg ik de sleutels van mijn flat. Toen mijn Eurostar aankwam op Gare du Nord, stond het station vol met soldaten met machinegeweren. De mensen die Frankrijk bestuurden, hadden plotseling beseft dat Parijs de grootste islamitische, christelijke en joodse bevolkingen van Europa herbergde. Hier moest een nieuwe en complexe realiteit worden gemanaged.

Ik was van plan om eerst een paar leuke weekenden in de flat door te brengen en hem daarna te verhuren. Maar mijn huurcontract in Londen liep af: mijn huisgenoten waren aan het vertrekken om te proberen op eigen houtje volwassen te worden. In 2002 besloot ik dat ik net zo goed het voorjaar in Parijs kon doorbrengen. In die tijd schreef ik een sportcolumn voor de Financial Times. Ik vertelde mijn redacteuren niet dat ik was verhuisd, al denk ik dat ze er uiteindelijk wel achter zijn gekomen.

Ik kocht een matras en wat borden en verhuisde. Na een tijdje realiseerde ik me dat ik was geëmigreerd. Veel verschil leek het niet te maken. Ik was geboren in Oeganda uit Zuid-Afrikaanse ouders, maar was goeddeels opgegroeid in Nederland, en was eraan gewend geraakt een vreemdeling te zijn. Het was mijn natuurlijke staat.

Parijs bood aan het begin van deze eeuw een luxe die nog mooier was dan het hebben van geld: niet over geld te hoeven nadenken. Gaandeweg kwam ik erachter dat veel van mijn nieuwe buren en hun honden geen waarneembare middelen van bestaan hadden. Ze vulden hun dagen met rondhangen in het gebouw en het kopen van goedkope groenten op de nabijgelegen markt. In Londen waren ze kansloos geweest. Nu, twintig jaar later, begrijp ik dat ikzelf de voorbode was van de gentrificatie waarvoor velen van hen zouden moeten wijken. Rond de tijd dat ik arriveerde was de stad ook bezig de oudere prostituees uit de rue Saint-Denis te verwijderen.

De feitelijke machthebber in mijn nieuwe gebouw was een tachtigjarige dame, madame Baguet, die intrigerend vertelde dat ze in 1945 in haar flat was komen wonen. (Vele jaren later plakte iemand een handgeschreven berichtje op de deur van de binnenplaats met de mededeling dat ze was overleden: het einde van een lokale autocratie.) Maar er woonden ook een Ivoriaanse kledingontwerpster, een Japans-Vietnamees-Frans echtpaar en, te oordelen naar het geklets dat op zomeravonden door mijn keukenraam naar binnen drong, Britten uit de middenklasse.

Ik had net een nieuwe vriendin, een Amerikaanse, en haalde haar over om New York te verlaten en naar Parijs te komen. Ze kreeg terstond een hekel aan de stad, aan de grijze luchten, de onbegrijpelijke taal en de onvriendelijke mensen, maar bleef toch. Uiteindelijk trouwden we.

Het Parijs dat we leerden kennen was de 19e-eeuwse stad zoals die is ontworpen door Haussmann. Dat zijn Parijs in goede staat bewaard kon blijven, zelfs tijdens de verschrikkingen van de 20e eeuw, was bepaald geen bijkomstigheid. Integendeel, het was bijna het doel geworden van het hele Franse nationale bedrijf. Je merkte dat aan de wet die Parijzenaars verplichtte om elke tien jaar te betalen voor het reinigen van de gevels van hun appartementen, aan de legers parkwachters en nachtelijke vuilnismannen, en aan het wegwerken richting de voorstedelijke onderwereld van begraafplaatsen, busremises, gemeentelijke vuilnisbelten en alle andere afzichtelijke zaken.

Maar de Franse heiligverklaring van Parijs was nog extremer. Hoe ver de heersers van het land voor deze stad zouden gaan, werd Winston Churchill duidelijk toen hij tijdens de Duitse invasie van juni 1940 meerdere malen in het geheim over het Kanaal vloog. Hij had zijn hoop gevestigd op de Slag om Parijs. In gesprekken met Franse machthebbers – die zijn steenkolenfrans moesten aanhoren, want hij stond erop in hun taal met hen te spreken – vroeg hij: ‘Zal het enorme Parijs en zijn inwoners geen obstakel vormen dat de vijand verdeelt en vertraagt?’ Maar maarschalk Pétain, die een paar weken later als leider van Vichy-Frankrijk Hitlers bondgenoot zou worden, reageerde afwijzend: ‘Parijs tot een stad van ruïnes maken zal de zaak niet bespoedigen.’ De Franse generaal Weygand voegde eraan toe dat ‘er [in Parijs] geen poging tot verzet zou worden ondernomen (…) hij wilde het niet vernietigd zien worden door Duitse bombardementen’.¹

Dus ik bracht mijn dagen door in wat, op de auto’s na, zo op het oog nog de 19e eeuw was. Zelfs als het interieur van een gebouw volledig was gerenoveerd, werd de haussmanniaanse façade doorgaans intact gehouden. Iedere keer dat je door het decor van Parijs liep, voelde je naast je, zoals Isaac Bashevis Singer na een bezoek opmerkte, ‘de zwijgende aanwezigheid van generaties van inwoners die even dood als levend waren’. Overal in de stad werden deze spoken herdacht op gedenkplaten aan de gevels: in dit gebouw had een muzikant gewoond, daar was een verzetsheld neergeschoten. Bijna elke straat in Parijs is wat historici een lieu de mémoire noemen. En hoe meer tijd ik hier doorbracht, des te meer spoken ik om me heen voelde.

Het Parijs dat ik aanvankelijk leerde kennen was een relatief overzichtelijke, middelgrote stad: ’s werelds meest compacte metropool. Er waren slechts iets meer dan twee miljoen mensen op elkaar gepakt in wat ‘Parijs intra muros’ (binnen de muren) wordt genoemd: de stad binnen de ringweg, de Périphérique. Toen ik eenmaal vrienden had gemaakt, was het makkelijker om ze te bezoeken dan in Londen het geval was geweest, omdat ze vaak op loopafstand woonden. Het Parijse leven is merkwaardig middeleeuws. In die eerste jaren vond ik zelden redenen om de ‘Périph’ over te steken, of om me zelfs maar een voorstelling te maken van de buitenwijken, de banlieues, die daarachter liggen. In 2005 volgde ik de rellen in de voorsteden op CNN, maar ik zag er niets van als ik naar buiten stapte. Pas jaren later zou ik begrijpen dat het Parijs van de 21e eeuw maar een stipje was in het midden van een breed uitgestrekte agglomeratie.

Ondertussen deed ik mijn best om mijn Frans tot een middelmatig niveau te verbeteren. Toen ik aankwam was ik 32 jaar oud, precies de levensfase waarin het leren van talen een duikvlucht neemt. Gelukkig heeft het Frans niet een heel grote woordenschat, en na het volgen van een paar opfriscursussen realiseerde ik me dat ik de grammatica al een paar keer eerder had geleerd. Gezichtsuitdrukkingen waren ook een grote hulp: de Fransen gebruiken wenkbrauwen, schouderophalen en getuite lippen net zoveel als woorden, dus je begrijpt vaak de boodschap al voordat de ander begint te spreken. (In 1977 identificeerde Laurence Wylie, hoogleraar aan Harvard, acht verschillende Franse gebaren die een gebrek aan interesse of betrokkenheid aangaven.)

Maar converseren bleef een probleem. De Fransen spreken van de meeste woorden alleen de eerste letters uit en laten je raden naar de rest. Het moeilijkst waren de getallen: ‘quatrevingt-dix-neuf’ (letterlijk: ‘vier-twintig-tien-negen’) zou nooit een intuïtieve manier worden om ‘negenennegentig’ te zeggen. Taaldocenten raadden leerlingen de zogenoemde école horizontale aan, oftewel het aanknopen van een romantische relatie met een Franse persoon, liefst een taaldocent, maar ik wist niet zeker of mijn vrouw dat zou goedkeuren. Zodra ik Frans moest spreken, daalde mijn iq met 30 punten. Onderhandelen over dagelijkse beslommeringen, met loodgieters, elektriciens of ambtenaren, kon vermoeiend zijn. Wat is ‘groepenkast’ in het Frans? Tegelijkertijd voelden de meest alledaagse taken als een avontuur. Als je in Parijs een kip ging kopen, leerde je al iets.

Het heeft me jaren gekost, maar uiteindelijk voltooide ik de ultieme Franse bureaucratische odyssee: toegelaten worden tot het nationale systeem van sociale zekerheid en belastingen. Het was alsof Kafka’s Josef K. eindelijk de juiste ambtenaar in het Slot vond en de stempels kreeg die hij nodig had. Toen kwam ik tot de ontdekking dat ik ongeveer de helft van mijn inkomen aan de Franse staat moest betalen. Aan de ene kant ontmoedigde me dit om extra klussen aan te nemen. Aan de andere kant was het ontspannend: aangezien het weinig zin had om mijn inkomsten te verhogen, kon ik mijn leven aan iets interessanters wijden. Ik denk dat het leven in Parijs me een paar procentpunten meer eeuwigheid heeft opgeleverd dan ik in Londen gehad zou hebben.

Maar in die eerste jaren had ik nauwelijks contact met de stad. Na een ochtend werken aan een artikel over iets dat zich heel ergens anders afspeelde, duwde ik de zware houten voordeur van ons gebouw open, betrad het smalle trottoir en realiseerde me verbaasd: ‘Ik ben in Frankrijk!’ In die periode gebruikte ik Parijs alleen als basis en trok ik bijna uitsluitend op met andere Engelssprekenden.

In deze begindagen maakte ik vooral contact met de stad via het voedsel. Elke ochtend haastte ik me naar mijn favoriete café, dat À la Renaissance heette, in de hoop dat de croissants nog niet op waren. De koffie in Renaissance was vreselijk, zoals overal in Parijs indertijd, maar het doel was het stilzetten van de tijd: zolang je daar zat, hoefde je niet ergens anders te zijn. De hoefijzervormige bar was perfect uitgelicht, alsof ze altijd op het punt stonden een parfumreclame te gaan filmen. Niet dat de Renaissance nou heel bijzonder was. Het punt was juist dat er honderden van dit soort Parijse cafés waren. Dat maakt Parijs speciaal.

Aan de muur van het café hing een groepsportret van de eigenaar en de klanten van een eeuw eerder, poserend met hun snorren, bolhoeden en platte petten. De mode buiten beschouwing gelaten: als ze allemaal in de 21e eeuw waren gereïncarneerd en samen hun oude café waren binnengestapt, zouden ze zich meteen thuis hebben gevoeld. De naam van het café was ongewijzigd, de luifel zag er nog hetzelfde uit, zelfs het interieur had generaties van renovaties bijna ongeschonden overleefd, en croissants en slechte koffie zijn van alle tijden.

Sinds hun tijd heeft klimaatverandering de Parijse winter milder gemaakt. Toch is de stad vijf maanden per jaar bijna volmaakt grijs: de stoepen, de gebouwen, de lucht. Maar dan, als het lente wordt, is het net alsof een reuzenhand de lampen en de centrale verwarming aandoet. Parijs is gemaakt voor zonlicht. Het is een mediterrane stad die in het noorden is neergekwakt: witte en grijze gebouwen, ontworpen voor het spel van schaduwen, met een bevolking die grotendeels zijn wortels heeft in Zuid-Europa en Noord-Afrika, woonachtig in piepkleine appartementjes waar je graag uit ontsnapt. Wanneer in het voorjaar de terrassen weer opengaan, lijkt het of de capaciteit van de stad in één nacht is verdubbeld. De terrassen veranderen Parijs in een decor waar de obers, klanten en voetgangers de acteurs worden. Daarom staan de caféstoelen naar buiten gericht, zodat de eters de voorbijgangers kunnen inspecteren. Omdat iedereen deel uitmaakt van het decor, wordt van je verwacht dat je je kleedt naar je rol.

Naarmate de stad vertrouwder werd, raakte ik deels het vermogen kwijt om de schoonheid van Parijs te zien. Het kwam voor dat ik bij zonsondergang gehaast over de brug achter de Notre-Dame liep terwijl ik een sms verstuurde. Maar het bijna constante gevoel van welbehagen dat ik van het eten kreeg, bleef. Elke dag dat ik hier at voelde als een geschenk, al was het maar een plak comtékaas met halfzoute boter op een stokbrood, gekocht op een lokale markt die zo mooi was dat toeristen me fotografeerden terwijl ik afrekende. Als ik op de markt avocado’s kocht, vroeg de kraamhouder op welke dag ik ze wilde eten, en zocht dan de exemplaren uit die precies goed van rijping waren. Zelfs op de grauwste dag zag ik nog glimpen van het sublieme.

Lunchen in Parijs was een genot, ook door het contrast tussen de extreme verstedelijking en de altijd verse producten van boerderij en zee. Het lamsvlees op mijn bord kon het enige contact met de natuur zijn dat ik die dag had. Terugkijkend kan ik eerlijk zeggen, zonder aanstellerig te zijn, dat die lunches misschien wel de belangrijkste reden waren dat ik bleef. In Londen had ik soms de indruk dat collega’s tijdens de lunch aan hun bureau plastic zakjes aten, al bleken dat bij nader inzien sandwiches te zijn. Als ik in Londen tijd had, ging ik naar een broodjeszaak die Harpers heette, maar bekendstond als ‘Toilet Harpers’, omdat het een omgebouwd openbaar toilet was. In Parijs had ik zo’n twintig fatsoenlijke restaurants op strompelafstand van mijn flat.

Parijzenaars hielden zich aan vaste etenstijden. Een restaurant kon halfleeg zijn om half één, vol om één uur en weer halfleeg om kwart voor twee. Als buitenlander leerde ik strategisch precies op dat moment te komen, als er weer plaats was en voordat de keuken sloot om de rituele twee uur. Ik leerde ook altijd het dagelijkse wonder van het menu du jour (of la formule) te bestellen: het dagmenu, de betaalbaarste toplunch ter wereld van twee of drie gangen, bereid met de verse ingrediënten die het restaurant die ochtend had laten bezorgen door een dubbel geparkeerde bestelwagen. (Daarentegen waren de à-la-cartegerechten meestal opgewarmd uit de diepvries.)

Aan het begin van deze eeuw was lunchen in Parijs nog altijd een plechtig ritueel dat ongeveer negentig minuten in beslag nam. Het begon met de ober die de wijnkaart openvouwde en eindigde ermee dat hij zich eindelijk verwaardigde te reageren op mijn steeds wanhopiger wordende verzoeken om de rekening. In die tijd kostte de lunch weinig als je Britse ponden verdiende, en helemaal niets als je, zoals de meeste lokale kantoorlui, ‘restaurantcoupons’ van de baas had. Voor mij bestond dagelijks geluk uit een tafel voor één, met mijn boek. Thuis een pasta koken voelde als een gemiste kans.

Het beste restaurant in de straat was eigendom van een grote dikke man die als een soort uitsmijter bij de ingang rondhing en potentiële klanten aanstaarde met de boodschap: ‘Mijn eten is te goed voor jou.’ Een bord bij de deur verraadde het aloude geloof van de Parijse restauranthouder dat alleen hij er verstand van had: ‘De vleesgerechten worden bleu, saignant of à point geserveerd.’ Maar het is een feit dat Parijse restauranthouders het beter weten. Ze serveren al eeuwenlang sole meunière en crème brûlée, en na verloop van tijd hebben ze ontdekt hoe je die het beste klaarmaakt. Ik las dat de Franse keuken ‘op routine werkte’ en ‘gedurfde nieuwe smaken’ nodig had. Het kon me niets schelen. Het gemiddelde restaurant waar ik kwam stond niet in internationale gidsen voor fijnproevers, maar de alledaagse eetstandaard was er hoger dan in bijna elke andere straat op aarde. Wat het Parijse eten zo goed maakt, is dat bijna alle klanten culinaire critici zijn. Omdat ze thuis al sinds hun kindertijd dezelfde gerechten eten, kennen ze hun uiensoep. Als die niet voortreffelijk is, gaan ze naar de tent ernaast.

Dezelfde normen golden voor de groeiende verscheidenheid aan etnische restaurants. Op een dag zat ik te eten bij de Vietnamees om de hoek, een tentje van niks, waar de uitbaatster me vertelde dat ze van plan was om er een Szechuanrestaurant van te maken, de nieuwe rage. Hiervoor had ze haar man, de chef-kok, naar de Chinese provincie Szechuan gestuurd voor een maandenlange kookcursus. Dat was wat je nodig had om te overleven in Parijs.

Ik dronk regelmatig betaalbare wijn die zo goed was dat het, zoals de Fransen zeggen, ‘was alsof Jezus in je mond pieste’. In een restaurant een paar deuren van mijn flat at ik een kastanjesoep die zo perfect was dat het bijna grappig was, maar voor de keuken was het heel gewoon, iets wat ze elke herfst deden. Een restaurant op dezelfde plek een eeuw eerder had dit waarschijnlijk ook altijd klaargemaakt. Zo beschrijft de schrijver Marmontel zijn herinnering aan een maaltijd die hij zo’n tweehonderdvijftig jaar geleden bij mij in de buurt at: ‘Een uitstekende soep, een portie rundvlees, een dij van gekookte kip druipend van het vet; een schoteltje gebakken, gemarineerde artisjokken of spinazie; echt fijne cressaneperen; verse druiven, een fles oude bourgogne en de beste mokkakoffie.’² Hij at dit niet in een restaurant. Hij at het, dat schreef hij althans, in de Bastillegevangenis.

Tijdens een van mijn zeldzame bezoeken aan toeristisch Parijs werd ik eraan herinnerd waarom sommige buitenlanders de stad haten. Op een dag had ik met een Nederlandse vriend die op bezoek kwam afgesproken in een toeristencafé bij de Opéra. De in een zwart gilet gestoken ober snauwde naar ons in het Engels, bracht ten slotte de duurste ingeblikte sinaasappelsap ter wereld en deed er tegen ons uitdrukkelijke verzoek in ijsblokjes bij. Hij schaamde zich ervoor toeristen te moeten bedienen en wilde laten merken dat zijn gedienstigheid niet met ons geld te koop was. Het kon hem niet schelen als we nooit meer terugkwamen. Hij wist dat hij ons gerust ondersteboven kon hangen en tuchtigen, want het jaar daarop zou het café toch weer bomvol toeristen zitten.

Ik bleef meestal in mijn eigen wijk, waar restauranthouders en winkeliers de vaste klanten goed moesten behandelen. Het zou overdreven zijn om mijn straat te omschrijven als iets warms en gezelligs uit een chanson van Edith Piaf, maar binnen een paar maanden werd ik getrakteerd op het grote Parijse ritueel van de buurtinitiatie: je loopt een restaurant binnen en de eigenaar komt naar je toe om je de hand te schudden. Het klinkt als een cliché van la vieille France, maar het werkte echt zo. Het mooie van Parijs, zoals van elke goede wereldstad, is dat je tegelijkertijd in de grote wijde wereld én in je eigen buurtje woont.

Ondertussen werden zelfs de armere buitenwijken van Londen onbetaalbaar. Beetje bij beetje verscheepte ik de rest van mijn spullen naar Parijs. Het leven daar bleek bij mij te passen. Van Engelstalige schrijvers zoals Hemingway had ik de kijk van de expat op de stad overgenomen: een plek waar bijna geen Fransen wonen en die enkel dient als podium voor de witte Engelstalige mannelijke held.

Hier laat de held de dagelijkse beslommeringen achter zich: de noodzaak om geld te verdienen, diëten, seksuele mores. Alles verdwijnt hier, behalve kunst, eten en liefde. Parijs is in deze optiek de plek waar je zonder gevolgen al je verlangens kunt bevredigen.

Maar voor de Engelstalige held is Parijs alleen bedoeld als een vakantie van het materialisme, liefst zolang de wisselkoers gunstig is (het grote wonder in Hemingways jaren twintig, en opnieuw in de beginjaren van deze eeuw). Uiteindelijk wordt van de buitenlander verwacht dat hij terugkeert naar de werkelijkheid. Vlak voordat we gingen slapen, ook om onszelf ervan te overtuigen dat we niet ons hele leven hier zouden blijven, voerden mijn vrouw en ik geregeld een ritueel gesprek in de trant van: ‘Waar zouden we heen kunnen verhuizen?’ Maar we kwamen er nooit aan toe om te vertrekken. In plaats daarvan haalde de realiteit ons in Parijs geleidelijk in.

2

Verliezen van Londen

In mijn eerste jaren in Parijs veranderde de doorgaans stilzwijgende rivaliteit met Londen in een formele competitie: de race om de Olympische Spelen van 2012 te mogen organiseren. Omdat ik toen nog sportcolumnist was, interviewde ik regelmatig de directeur van het Parijse bid, Philippe Baudillon. Hij was de belichaming van de Franse elite: een slanke diplomaat in krijtstreeppak met overhemd zonder stropdas, afgestudeerd aan de École Nationale d’Administration, de ‘school der presidenten’.

Baudillon had een groot deel van de voorgaande twee decennia tevergeefs geprobeerd verschillende edities van de Olympische Spelen binnen te halen. De meest recente mislukte campagne van Parijs, voor de Spelen van 2008, was te ‘technisch en te Frans’ geweest, gaf hij inmiddels toe. Zijn functionarissen hadden destijds al hun denkkracht in het bid gestopt en een platonisch ideaal van de Olympische Spelen gepresenteerd, in het Frans, zonder de moeite te nemen om aan IOC-leden en andere buitenlanders te vragen wat zij wilden. Dit keer, zei Baudillon, had zijn team die arrogante houding laten varen. ‘Om je een voorbeeld te geven: we hebben het bid zowel in het Engels als in het Frans geschreven. We proberen te denken in een taal die niet de onze is, om onszelf meer kans te geven.’

Parijs werd de favoriet van de bookmakers om het evenement in 2012 te organiseren. Terwijl Londen ten prooi was gevallen aan zijn eigen succes en te groot en te duur was geworden om je er makkelijk te kunnen verplaatsen, had Parijs zijn ongeëvenaarde compactheid. Het was de bedoeling om het olympisch dorp te bouwen op een van de laatste onbebouwde plekken binnen de Périphérique: de in onbruik geraakte spoorwegemplacementen in Batignolles, op tien minuten rijden van de meeste geplande locaties. Ik woonde een lunch bij waar de Franse minister van Sport pochte dat de Spelen ‘nagenoeg in het centrum van Parijs’ zouden plaatsvinden. Supporters, atleten en hoogwaardigheidsbekleders zouden de banlieues alleen hoeven te trotseren voor evenementen in het olympisch stadion, het Stade de France.

Toen het Internationaal Olympisch Comité in juli 2005 in Singapore bijeenkwam om het gastland te kiezen, vloog Baudillons staf er optimistisch gestemd naartoe. Elk IOC-lid had een exemplaar gekregen van het enorme bidbook van Parijs, dat de superioriteit van het voorstel moest bewijzen. Maar vervolgens liep de Britse premier Tony Blair drie dagen het hele Raffles Hotel af om IOC-leden te vleien met persoonlijke ontmoetingen.

President Jacques Chirac kwam slechts kort in Singapore langs, en sprak de vergadering in het Frans toe. Als jongeman had hij een cursus gevolgd aan de zomerschool van Harvard en hij sprak goed Engels, maar hij vond dat Franse presidenten altijd hun eigen taal moesten spreken, zelfs als hun toehoorders er niets van begrepen. Het Parijse team begon zich ongemakkelijk te realiseren dat maar weinig IOC-leden de moeite hadden genomen hun bidbook te lezen.

Ik volgde de gebeurtenissen vanuit mijn appartement. Vlak voordat het IOC de winnaar zou bekendmaken, snelde ik naar het stadhuis, het Hôtel de Ville, om het moment suprême daar op het grote scherm te zien. Ik had gedacht dat het er bomvol zou zitten met mensen die de triomf van Parijs wilden vieren. In plaats daarvan was het grootste deel van de stad bezig met het regelen van de lunch. Er stonden maar een paar duizend nieuwsgierigen buiten het stadhuis te wachten. Enkele diehards slaagden erin om ‘Parijs!’ te scanderen, wat ongeveer dertig seconden duurde.

We staarden naar het scherm. Toen de voorzitter van het IOC, Jacques Rogge, na een korte stilte ‘Londen’ zei, leek hij meer uit te spreken dan alleen de naam van de olympische gastheer. Parijs had de strijd der steden verloren (ook al werd beweerd dat één afgevaardigde de uitslag had bepaald door per ongeluk op de verkeerde stemknop te drukken). De overwinning van Londen drukte uit wat iedereen, zelfs de Fransen, op dat moment begrepen: dat de Engelstalige wereld de toekomst was en de Franse het verleden. In het begin van de nieuwe eeuw voelde het alsof Parijs passé was.

De stad had zijn beste tijd gehad als ‘navel van de wereld’, het centrum van het universum, dé plek waar je alles kon leren over eten, romantiek, schilderkunst, etiquette, democratie en de ‘universele taal’, het Frans. Zeker tot 1940 vond bijna elke kunstenaar in spe dat hij of zij hier geweest moest zijn. Zelfs de mislukte Oostenrijkse schilder Adolf Hitler beweerde bij zijn ene bezoek aan Parijs, nadat zijn leger de stad had veroverd: ‘Ik zou hier hebben gestudeerd als het lot me niet de politiek in had gedreven, want vóór de Eerste Wereldoorlog waren mijn ambities zuiver artistiek.’¹ Hij had een van die onschadelijke fantasten kunnen worden die op straat in Montmartre ansichtkaarten verkochten.

Peter Lennon beschrijft in zijn memoires Foreign Correspondent: Paris in the Sixties, een van de laatste nachten van de heerschappij van de stad als ‘navel’. Hij en zijn vriend Samuel Beckett stappen een keldercafé aan de linkeroever binnen waar ze, aan aparte tafels op een paar meter van elkaar, Eugène Ionesco en Jean-Paul Sartre zien zitten. Iedereen knikt beleefd naar elkaar en hervat zijn avond. Waar anders op aarde kon dat? vroeg Lennon zich af.

Geleidelijk hield Parijs op de navel te zijn. In 1983 had Saul Bellow (ik zat toen nog in de fase dat ik alleen Engelstalige auteurs over Parijs las) medelijden met de stad ‘die een centrum was geweest, er nog steeds uitzag als een centrum, en zich er niet bij kon neerleggen dat het geen centrum meer was’.²

Niettemin konden de mensen die Frankrijk bestuurden tot in de jaren negentig tot op zekere hoogte blijven volhouden dat het land een centrale rol in de wereld speelde. Ze hadden een agrarisch land gemoderniseerd tijdens de trente glorieuses, de ‘dertig glorieuze’ jaren van economische groei vanaf de bevrijding tot midden jaren zeventig. Ze hadden een netwerk voor de snelste trein van Europa aangelegd, de tgv, als laatste stap in de eeuwenoude pogingen van Parijs om de recalcitrante provincies in het gareel te krijgen. Ze hadden het snelste passagiersvliegtuig ter wereld gebouwd, de Concorde, hadden van Frankrijk een onafhankelijke geopolitieke speler gemaakt die Washington regelmatig trotseerde, en bleven zich inbeelden dat ze de wereldtaal spraken. In de jaren tachtig waren ze nog technologische wereldleider met een soort oer-internet dat alleen in Frankrijk beschikbaar was, Minitel geheten, vooral gebruikt voor het reserveren van tennisbanen en het hebben van telefoonseks.

Maar toen, rond 1995, kwam het echte internet. Deze innovatie was onmiskenbaar beter dan Minitel en grotendeels Engelstalig. Al snel werden Minitelapparaten in plastic zakken gestopt en opgeslagen in Parijse kelders, waar ze vermoedelijk voor een groot deel nog steeds staan. Internet reduceerde de status van het Frans tot een taal als het Latijn, onderwezen op dure internationale privéscholen. Niemand gebruikte meer de uitdrukking ‘navel van de wereld’, hooguit ironisch.

Ik kwam naar Parijs met het standaard naoorlogse evolutionaire narratief over Frankrijk, wat inhield dat de Fransen schattig maar een beetje ouderwets waren, zich uiteindelijk wijselijk zouden ontwikkelen en net als wij Britten en Amerikanen zouden worden. Ze zouden langer gaan werken, bezuinigen op de overheidsuitgaven, hun grote bedrijven door buitenlanders laten opkopen en de VS steunen in oorlogen. Kortom, ze zouden de globalisering accepteren, of zoals wij Engelstaligen het toen noemden, ‘de moderniteit’.

Ik arriveerde op het moment dat de oorlog in Irak ophanden was. De Fransen waren tegen de geplande Amerikaans-Britse invasie. Dat leidde tot Angelsaksisch hoongelach over hoe de Fransen de Amerikaanse cultuur haatten, plus beschuldigingen dat de ‘capitulerende kaaseters’ (copyright The Simpsons) Saddam Hoessein steunden omdat ze joden haatten. Ik vroeg de Brits-Amerikaanse historicus Tony Judt, kenner van Frankrijk, hoe zo’n bizarre theorie had kunnen postvatten. Hij legde uit dat het kleine beetje moderne Franse geschiedenis dat de meeste geschoolde Engelstaligen kenden, bestond uit de Dreyfusaffaire, Vichy en de Holocaust.

In werkelijkheid had de Parijse elite vooral een eigen kijk op Irak ontwikkeld omdat het uitging van andere historische ervaringen dan zijn Engelstalige tegenhangers. Chirac was een jonge dienstplichtige geweest in het Franse leger dat ook een Arabisch land had proberen te bezetten, Algerije, en dat was niet zo goed gegaan.

In februari 2003 keek ik op tv naar het debat in de Verenigde Naties over de aanstaande invasie. Dominique de Villepin, de Franse minister van Buitenlandse Zaken, Parijzenaar tot en met zijn onberispelijke manchetknopen, pleitte tegen de oorlog, in het Frans natuurlijk. De meeste afgevaardigden luisterden naar de vertaling via hun koptelefoon. Het was een metafoor voor de huidige rol van Frankrijk: Villepin verwachtte nog steeds dat de wereld naar hem zou luisteren, maar dat viel tegen. Zoals veel Franse ideeën werd ook zijn boodschap vervormd, alsof hij op een krakende radiofrequentie zat.

Hij eindigde met: ‘Deze boodschap breng ik u vandaag vanuit een oud land, Frankrijk, vanuit een oud continent als het mijne, Europa, dat oorlogen, bezetting en barbaarsheid heeft meegemaakt (…).’ Jack Straw, de Britse minister van Buitenlandse Zaken, reageerde: ‘Mijnheer de voorzitter, ik spreek namens een heel oud land, in 1066 gesticht door de Fransen.’ De afgevaardigden, die bijna allemaal zonder koptelefoon naar hem luisterden, gniffelden. Engelse humor had Franse hoogdravendheid doorgeprikt. Opnieuw hadden de Angelsaksen gezegevierd.

De Fransen realiseerden zich in die jaren dat het wereldwijde debat inmiddels werd gedomineerd door Engelssprekenden, via Engelstalige media en academische tijdschriften. Engelstalige journalisten zoals ik vertolkten Frankrijk voor de rest van wereld, en dus kreeg ik e-mails van Franse lezers die me beschuldigden van Frenchbashing, ook al bleven de meeste Fransen veel vakkundigere Frenchbashers dan ik.

Het communicatieprobleem van de Fransen was niet alleen dat ze Frans spraken. Het was ook dat ze Frans dachten. In het algemeen vertrouwden ze minder dan Engelstaligen (en minder dan Nederlanders) op feiten, en meer op filosofische principes. In Frankrijk was filosofie nog steeds een verplicht vak voor het eindexamen van de middelbare school. Elk serieus onderzoek in Parijs was voor een deel filosofisch. Is de mens een homo economicus? Wat houdt zijn vermogen om een ‘subject’ te worden in? Ik ging naar een conferentie waar een Franse historicus een landgenoot prees: ‘Ik hoorde in uw Kant een beetje Rousseau doorklinken.’ Tijdens de koffiepauze mopperde een Nederlandse econome: ‘Ik denk gewoon: wat maakt het uit wat Rousseau zei? Ik wil feiten.’

Die feiten waren dun gezaaid in Parijs. Als ik de Franse pers las, stuitte ik op nog meer feitelijke fouten dan in de Engelstalige media. Deels kwam dat doordat hun oplagecijfers te laag waren om eindredacteuren te kunnen betalen. Maar dat was niet het enige: in Parijs werden feiten beschouwd als saaie fantasieloze dingen van laag aanzien. Misschien hielp het denken in concepten in plaats van afgaan op de feiten de Fransen vaak om fundamentele waarheden te zien. In zekere zin bood het land een compleet, alternatief model voor de Engelssprekende wereld. Helaas leek bijna niemand buiten Frankrijk dit te weten, of er iets om te geven. Als de Verlichting had plaatsgevonden in het Frankrijk van de 21e eeuw, in de Franse taal, hadden buitenlanders het misschien niet eens gemerkt.

De Engelstalige wereld was luid, angstaanjagend levendig en kwam steeds dichterbij. De eerste passagierstrein van Eurostar reed op 14 november 1994 van Waterloo Station in Londen naar Gare du Nord in Parijs. Ten tijde van het Irakdebat duurde de reis slechts 2 uur en 35 minuten. Later werd de reistijd nog eens 20 minuten korter. Nooit eerder hadden twee grote hoofdsteden van twee landen bijna op pendelafstand van elkaar gelegen.

Als frequente Eurostarreiziger merkte ik dat ik de droom leefde van de jonge Mick Jagger. Toen hij begin jaren zestig finance and accounting studeerde aan de London School of Economics, was zijn ambitie om buitenlandcorrespondent voor de Financial Times te worden, gestationeerd ‘tussen Parijs en Londen’. Ik had zelf vaak het gevoel dat ik ergens tussen die twee in zweefde. Op sommige dagen dronk ik koffie in À la Renaissance, maakte dan de korte metroreis naar Gare du Nord en dronk diezelfde ochtend een tweede kop koffie met iemand op King’s Cross. Na het witgrijze Parijs leken de kleuren van Londen rechtstreeks afkomstig van een psychedelische albumhoes uit de jaren zeventig: de felrode bussen, de roodbruine bakstenen, de veelkleurige kleding en de bloemen in de voortuinen.

Instinctief vergeleek ik de twee steden voortdurend met elkaar, en op mijn reizen met de Eurostar ontdekte ik een patroon: Parijzenaars gingen naar Londen om te werken, terwijl Londenaars naar Parijs kwamen om te spelen. Parijs zweeft tussen twee mogelijke incarnaties in: moet het Rome zijn, of Londen? Begin deze eeuw leek het meer op Rome: een stoffig openluchtmuseum met voortreffelijk restaurant. Het voelde als een voorstad van het mondiale Londen.

‘We zien onszelf niet als een concurrent van Parijs,’ zei John Ross, adviseur van de burgemeester van Londen, terwijl de stad zich voorbereidde op de Spelen van 2012. ‘Die strijd hebben we gewonnen. We meten onszelf met New York.’

In 2006 werd Leila geboren, ons eerste kind. We stortten ons meteen in de strijd om een plekje in een door de overheid gefinancierde crèche. Zonder de contacten die het Parijse leven zo soepel laten verlopen, hadden we maar één wapen: de Engelse taal. We ontdekten dat er een standaardbrief bestond die al generaties lang van Engelssprekende op Engelssprekende wordt doorgegeven, ooit geschreven door iemand in prachtig Frans, waarin wordt uitgelegd dat de plaatselijke crèche baat zou hebben bij de aanwezigheid van een Engelssprekende zoals je eigen kind. Voor ons werkte het.

Dat kwam omdat Parijzenaars, die altijd het speerpunt van de menselijke ontwikkeling willen zijn, nu wilden dat hun kinderen de nieuwe wereldtaal zouden leren. De sprong naar het Engels was echter niet gemakkelijk. Ik vermoed dat Amerikanen en Britten zouden schrikken als ze op volwassen leeftijd plotseling te horen hadden gekregen: ‘Elke keer dat je naar het buitenland gaat, of zaken doet met buitenlanders, of deelneemt aan het wereldwijde debat, zul je dat in het Frans moeten doen.’

Veel Parijzenaars maakten echter de overstap, en vaak met plezier. Ik vond weinig bewijs voor de mythe dat ze op de Angelsaksische cultuur neerkeken. Op een avond ging ik naar een kleine jazzbar om een 91-jarige Amerikaanse zanger, Jon Hendricks, te zien optreden. Zijn stem was bijna niet meer te horen en zijn dochters zongen het grootste deel van de liedjes terwijl het glimlachende, vogelachtige mannetje met zijn matrozenpet ritmisch heen en weer bewoog. Zelfs toen hij tijdens een nummer naast het podium ging zitten uitrusten, bleef hij met zijn voet op de vloer mee tikken. Het Franse publiek was dol van hem.

Ik zag mensenmassa’s zwijmelen bij Andre Agassi tijdens het tennistoernooi Roland Garros, en Parijse intellectuelen aan de voeten zitten van Bruce Ackerman, hoogleraar rechten aan Yale, terwijl ze zijn Engelstalige wijsheden opzogen. Voor een tentoonstelling van Edward Hopper stond men op ijskoude avonden twee uur in de rij. Josephine Baker, de Amerikaanse danseres die een heldin van het Franse verzet werd, werd herbegraven in het Panthéon. Parijs heeft lanen die vernoemd zijn naar Woodrow Wilson, Franklin Roosevelt en John F. Kennedy. Ik vraag me af hoeveel Britse of Amerikaanse straten zijn vernoemd naar Charles de Gaulle of Voltaire. De stad had door Engelsen gerunde restaurants, later les food trucks, en bij ons om de hoek Le Festival Jerk Off (Queer and Alternatives) – Danse, Théatre, Installation. In de 21e eeuw vinden Parijzenaars iemand die Engelstaligen als primitievelingen wegzet passé, of zoals de lokale bevolking nu zegt, un has been.

Veel Parijzenaars kwamen niet verder dan het zogeheten Globish: de vereenvoudigde, saaie, idioomloze versie van het Engels met een kleine woordenschat. Dat was net genoeg om zaken te doen, of om mensen in bars op te pikken. Maar Globish volstaat niet om relaties op te bouwen. Dat merkte ik toen ik naar internationale conferenties ging. Overdag bracht iedereen de zittingen door met het checken van e-mails. Daarna gingen de Fransen met elkaar eten om Frans te kunnen praten, terwijl de Engelstaligen met de Noord-Europeanen aten (intussen klagend over de Fransen). Om elf uur gingen de Amerikanen naar bed, en begaven de Britten zich naar de bar om te netwerken.

De wereldtaal hielp om mondiaal talent naar Engelstalige steden te lokken. Een Franse vriend van me was kort voordat ik naar Parijs trok naar Londen verhuisd. Zoals de meeste hoogopgeleide Europeanen van onze generatie sprak hij uitstekend Engels, en raakte hij al snel bevriend met Grieken, Costa Ricanen, enzovoort, die ook uitstekend Engels spraken.

Omdat mondiale talenten zelden Frans spraken, kwamen ze nauwelijks in Parijs werken. Veel ambitieuze Fransen reageerden daarop door zelf te vertrekken naar Londen, New York of Silicon Valley. Een Franse architect in Londen vertelde me dat president Nicolas Sarkozy hem had uitgenodigd op het Élysée, hem had ondervraagd over alles wat er gaande was in Londen en hem toen had voorgesteld om terug te keren naar Parijs. ‘Prima,’ had de architect gezegd, ‘als u me een kantoor met veertien nationaliteiten kunt bieden.’

Door dit alles kreeg ik in die eerste jaren het idee dat Parijs een achtergebleven gebied was geworden. Maar het was leefbaar, en mijn vrouw en ik hadden kennelijk stilletjes besloten om te blijven. In 2008, toen ze zwanger was van een tweeling, hadden we een groter appartement nodig en zonder veel discussie gingen we ervan uit dat we in Parijs iets zouden kopen. Een hypotheek krijgen was echter lastig. Franse banken wilden bewijs dat we hoe dan ook zouden kunnen blijven aflossen. We lieten ze wat aandelen zien. Aandelen kunnen dalen, sneerden ze. Toen stuurde een bank me naar een cardioloog. Hij keerde me binnenstebuiten, en begon me zonder iets te zeggen al de deur uit te werken, toen ik hem vroeg wat hij had gevonden. ‘Er is niets aan de hand,’ mompelde hij. Hij werkte niet voor mij. Hij werkte voor de bank, die wilde weten of ik lang genoeg zou leven om een hypotheek 25 jaar lang af te betalen.

Indertijd vond ik al die voorzichtigheid licht belachelijk, een voorbeeld van de Franse angst voor moderne financiering. Maar ongeveer een maand nadat we onze hypotheek kregen, sloeg de wereldwijde bankencrisis toe. De aandelenmarkten stortten in. De huizenprijzen ook, maar niet in Frankrijk. De Fransen verstrekten geen rommelhypotheken en hadden dus bijna geen gedwongen uitzettingen.

Toen kreeg ik wat de Fransen een déclic noemen, een plotseling nieuw inzicht. Ik realiseerde me hoe goed de Fransen vaak omgaan met de grootste problemen. Ze hadden de oorlog in Irak uitgezeten, hun land voorzien van schone kernenergie, een crèchesysteem opgezet waarmee we onze kinderen konden opvoeden zonder dat we gek of blut werden, en ze hadden een unieke balans tussen werk en vrije tijd bereikt. Niet ontmoedigd door de nederlaag van Parijs tegen Londen, maakten ze zich zelfs op voor een nieuw olympisch bid. Misschien waren de Fransen slimmer dan ik dacht. Hoewel weinigen van hen het ooit zouden toegeven, leek hun land goed voorbereid op de moderniteit.