DE CLEOPATRA’S

Ter nagedachtenis aan Rafhat

Van brood eenduizend, van bier eenduizend, en eenduizend van al het goede dat het jaar ons biedt, mijn broeder.

LLOYD LLEWELLYN-JONES

DE CLEOPATRA’S

DE VERGETEN KONINGINNEN VAN EGYPTE

VERTAALD DOOR AAD JANSSEN EN PON RUITER

NIEUW AMSTERDAM

© 2024 Lloyd Llewellyn-Jones

Oorspronkelijke titel The Cleopatras:

The Forgotten Queens of Egypt

Oorspronkelijke uitgever Wildfire, an imprint of

Headline Publishing Group

© 2024 Nederlandse vertaling Aad Janssen en Pon Ruiter/

Nieuw Amsterdam

Tekstredactie Marianne Tieleman

Correctie Yulia Knol

Omslagbewerking bij Barbara

Kaarten en stambomen Tim Peters

Auteursfoto Simon Gough

NUR 680

ISBN 978 90 468 3293 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 978 90 468 3292 9.

INHOUD

De namen van de Ptolemaeën en Cleopatra’s

De Seleuciden en de Cleopatra’s

Stamboom van de Ptolemaeën en de Seleuciden

Kaarten

INLEIDING

DEEL 1 Het begin

1 De verkochte bruid

2 Een vreemde in een vreemd land

3 Dubbel zien

4 Kleine apocalyps

5 De onmisbare vrouw

6 Vlees van mijn vlees

7 Wapenbroeders (en -zusters)

DEEL 2 Wenkende verten

8 Feesten voor de aanstaande bruid

9 Een moord aan de over van de Nijl

10 De aanhouder wint

11 ‘O, wat een warrig web weven wij’

12 Na mij de zondvloed

13 De dood komt haar toe

DEEL 3 Terminale fase

14 Wachten tot de wereld verandert

15 De toverfluit

16 Vuile oorlogen

17 Zonen en minnaars

18 Hier eindigt de geschiedenis

EPILOOG

Nuttige informatie

Bibliografie

Dankwoord

Beeldverantwoording

Register

‘De eeuwigheid lag in onze lippen, onze ogen’

− Cleopatra in Antonius en Cleopatra van William Shakespeare

DE NAMEN VAN DE PTOLEMAEËN EN DE CLEOPATRA’S

De hellenistische Grieken gaven aan opeenvolgende vorsten met dezelfde naam geen rangtelwoord, zoals wij doen (Cleopatra III, Cleopatra VII), maar gebruikten een epitheton. Is zo’n epitheton door meerdere vorsten gebruikt, dan zet de moderne wetenschap ook daar een rangtelwoord bij (Ptolemaeus III Euergetes I en Ptolemaeus VIII Euergetes II).

De moderne praktijk is om de Ptolemaeën en Cleopatra’s een rangtelwoord te geven. Bij sommige Cleopatra’s worden afwijkende systemen gehanteerd. Zo wordt Cleopatra Tryphaina soms Cleopatra V genoemd, wordt Cleopatra Selene soms als Cleopatra V of Cleopatra VI aangeduid, wordt Cleopatra V Berenice III soms alleen Berenice III genoemd, en wordt voor Cleopatra VI Tryphaina ook wel de naam Cleopatra V gehanteerd.

Ik heb mijn eigen ingevingen gevolgd bij het nummeren van de Cleopatra’s, maar toch vooral de indeling gevolgd van de Pauly-Wissowa Realencyclopädie. De namen van de Cleopatra’s zijn te vinden in tal van klassieke bronnen, maar komen ook voor in Egyptische bronnen uit die tijd. Die leveren ook het bewijs dat sommige Cleopatra’s met het hoogste gezag bekleed zijn geweest. Eén koningin, Cleopatra VI Tryphaina, is alleen bekend uit Egyptische bronnen, niet uit klassieke teksten.

DE SELEUCIDEN EN DE CLEOPATRA’S

Overzicht van de verbintenissen tussen de twee dynastieën

Seleuciden

Ptolemaeën

Cleopatra I Syra

vrouw van Ptolemaeus V

Alexander Balas

eerste echtgenoot van Cleopatra Thea, dochter van Ptolemaeus vi en Cleopatra II

Demetrius II

tweede echtgenoot van Cleopatra Thea

Antiochus VII Sidetes

derde echtgenoot van Cleopatra Thea

Antiochus VIII Grypos

echtgenoot van Cleopatra Tryphaina, dochter van Ptolemaeus viii en Cleopatra III

Antiochus IX Kyzikenos

tweede echtgenoot van Cleopatra IV, dochter van Ptolemaeus VIII en Cleopatra III

Antiochus VIII Grypos

derde echtgenoot van Cleopatra Selene, dochter van Ptolemaeus viii en Cleopatra III

Antiochus IX Kyzikenos

vierde echtgenoot van Cleopatra Selene

Antiochus X Eusebes

vijfde echtgenoot van Cleopatra Selene

Seleucus Kybiosaktes

eerste echtgenoot van Berenice IV

INLEIDING

Cleopatra was the queen of Egypt.

She lived way back in the early times.

And what a time she had…

– Mae West, in de film My Little Chicadee

Mae Wests beknopte versie van het leven van Cleopatra (ca. 69-30 BCE)* richt zich natuurlijk vooral op de scabreuze kant daarvan, iets waar Mae West ook wel raad mee wist (haar tegenspeler W.C. Fields noemde haar een keer ‘een arbeidersversie van Cleopatra’). De kleurrijke elementen uit haar roemruchte leven – uit een tapijt gerold aan de voeten van Julius Caesar, de rivier de Cydnus opzeilend in haar enorme liefdesschip om Marcus Antonius te verleiden, en natuurlijk ook haar dramatische zelfmoord door zich door een gifslang te laten bijten – waren zorgvuldig geregisseerde meesterwerkjes, waarmee ze maximaal effect beoogde te bereiken. Wat een leven – dat mag je wel zeggen. De koningin was (net als Mae West zelf) briljant in haar zelfpromotie, en daarin een van de meest geslaagde, slimste vrouwen uit de geschiedenis. Daardoor staan voorvallen uit dat leven in onze herinnering gebrand. Zo vaak zijn ze opgerakeld dat het leven van Cleopatra zich voor ons inmiddels afspeelt in een illusoire wereld, meer dan levensgroot, die tegelijkertijd antiek én contemporain is, bizar én begerenswaardig.

Uiteraard was de koningin al bij leven een legende.¹ Niettemin zijn er buiten Cleopatra maar weinig historische personages wier imago zo sterk vertekend is geraakt. Haar leven en daden zijn ons heel lang alleen bekend geweest uit teksten die waren geschreven door Romeinen.² Haar vijanden dus. De grootste Romeinse dichters zetten haar weg door haar af te schilderen als een ‘verderfelijke harpij’ (Vergilius) en een ‘waanzinnige koningin’ (Horatius). In de ogen van haar vijanden was ze een boosaardige verleidster, geneigd tot verraderlijke complotten, een buitenlander, bloedschennig, uitdagend, leugenachtig, bedrieglijk, somptueus, wellustig, obsceen, ijdel en hebzuchtig. Propertius bedacht een memorabele bijnaam voor haar: regina meretrix, koningin der hoeren. In de ogen van de Romeinen was ze het fatale monstrum, het noodlottige monster. Veel van die aantijgingen zijn haar blijven aankleven. We willen dat Cleopatra een vamp is.

Haar verhaal laat zich lezen als een groots opgezette soapopera, een drama van epische proporties, en het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat door vele eeuwen heen de Egyptische koningin keer op keer de verzinnebeelding is geworden van de moraal en de voorkeur van een bepaalde tijd. Elke generatie heeft zich haar eigen unieke Cleopatra toegeëigend, haar gevormd en opnieuw uitgevonden, tot ze naadloos paste in het stramien van die tijd. Alleen in de laatste decennia al is Cleopatra al gepresenteerd als slachtoffer, femme fatale en romantische heldin. Haar is de mantel omgehangen van gayicoon, of van feministische superster. Ze is een voorvechter genoemd van de MeToo-beweging en een krachtig cultureel idool van Black Lives Matter.

Al sinds haar zelfmoord met de gifslang is Cleopatra een belangrijk thema in de westerse kunst. Ze is talloze keren afgebeeld, in olieverf op linnen, in aquarelvorm en op affiches. Shakespeare en Shaw hebben haar een memorabele rol gegeven in een van hun stukken en er is muziek voor haar geschreven door Händel (in zijn fraaie opera Giulio Cesare in Egitto), Jules Massenet en Samuel Barber. Veel auteurs, van Chaucer en Rabelais tot Gautier en Colleen McCullough, hebben haar verwerkt tot romans, gedichten en essays, en ze is gebruikt om alle mogelijke zaken aan de man te brengen, van zeep tot sigaretten. Uiteraard is ze ook in de filmwereld een heel populair icoon en misschien zijn die filmbeelden van de Koningin van de Nijl wel bepalend geweest voor de perceptie die wij van haar hebben.

Cleopatra is zo overladen met superlatieven en zo bekleed met adjectieven om recht te doen aan haar kennelijk uitzonderlijke karakter en haar gedrevenheid dat ze daaronder vrijwel is verdwenen. Ze is ‘de beroemdste koningin van Egypte’, ze is ‘van een uitzonderlijke exotische schoonheid’, ze is ‘Cleopatra de Grote’. Het liefst zien we bij het horen van haar naam Elizabeth Taylor voor ons, met haar violette ogen, gekleed in een laag uitgesneden japon van goudlamé, maar de historische vrouw achter de legende was volstrekt anders. Cleopatra was geen grote schoonheid, al had ze zeker fysieke charme, een scherp verstand en een betoverend charisma, maar ze was vooral toch een uiterst vaardige politica, voor wie het voortbestaan van haar dynastie hét uitgangspunt van haar beleid was. Ze was de enige telg van de oorspronkelijk uit Macedonië afkomstige Ptolemaeën die Egyptisch had geleerd, al was Grieks haar moedertaal. Kortgeleden is een archiefstuk ontdekt waarop staat vermeld dat een partij geïmporteerde wijn, aangekocht door Publius Canidius, een goede vriend van Marcus Antonius, van belasting is vrijgesteld.³ Op het papyrus is door Cleopatra in het Grieks een woord bijgekrabbeld, ginesthoi, ‘zo geschiede’. Het papyrus bewijst zeker niet dat ze zich met bureaucratische details bemoeide, maar toont wel aan dat ze met genoegen lucratieve gunsten toekende aan vrienden van Antonius. Haar ware talent lag op het gebied van haar politieke contacten, die zij, meer dan enig andere Ptolemeïsche heerser, uit wist te bouwen tot internationale contacten. Ze was doordesemd van het oude soevereine gezag dat de farao’s hadden uitgeoefend en greep graag terug op het rijke historische erfgoed van haar land, maar droomde er ook van om het hellenisme door de hele wereld te verbreiden en gebruikte de twee machtigste Romeinen uit die tijd, Julius Caesar en Marcus Antonius, om haar plannen te verwezenlijken.

Maar Cleopatra – de Liz Taylor-Cleopatra die we, denken we, zo goed kennen – was in werkelijkheid de zevende (en laatste) Egyptische koningin die deze naam droeg. ‘Cleopatra’ was dé uitverkoren naam geworden van de koninginnen uit de dynastie van de Ptolemaeën, de laatste koninklijke familie die Egypte zou kennen. Dat er nog zes Cleopatra’s zijn geweest is vrijwel niemand bekend, en blijft ook vaak onopgemerkt in wetenschappelijke kringen, vooral omdat die zes andere Cleopatra’s niet passen binnen het klassieke Cleopatra-narratief. Dat presenteert Cleopatra VII (want dat is de titel die haar toekomt) als een hoogst unieke vrouw, die haar tijd mijlenver vooruit was. Een groot deel van de status die Cleopatra vandaag de dag geniet, is afgeleid van ons idee dat ze een unieke status had en dat in een wereld van naamloze, gezichtsloze en zwijgende vrouwen alleen Cleopatra het op durfde te nemen tegen het patriarchaat, met Rome als belangrijkste vertegenwoordiger. Het is een pakkend verhaal. Alleen is het niet helemaal waar.

Het zou verkeerd zijn om Cleopatra te ontdoen van alle culturele kudos, bewondering die haar in de loop der tijd ten deel is gevallen (ze heeft veel moeite moeten doen voor de vele lof, en die komt haar zeker ook toe), maar om recht te doen aan de historische koningin Cleopatra VII moeten we haar op zijn minst een juiste plaats geven in de context van haar wereld. Met haar dynamische poging om macht te verwerven in een cultuur waarin mannen het voor het zeggen hadden, was Cleopatra VII zeker niet de eerste: al anderhalve eeuw hadden haar moeder, grootmoeders en overgrootmoeders dat ook gedaan. Het was hun gelukt om de troon in handen te krijgen en die te behouden, en daardoor kon Cleopatra VII het gezag uitoefenen over Egypte, zonder te hoeven buigen voor een man. De crux van de zaak is deze: ondanks alles wat Cleopatra VII heeft weten te bereiken (en dat is heel veel) was zij het laatste lid van een dynastie van andere competente en imposante Cleopatra’s, met absolute macht en gezag bekleed. Misschien is Cleopatra VII het bekendst geworden, maar we kunnen pas echt inzicht in haar krijgen als we haar naast haar vrouwelijke verwanten plaatsen. Als collectief hebben de zeven Cleopatra’s een nieuw model gecreëerd van machtsuitoefening door vrouwen in de oudheid. Samen hebben ze een ruimte weten te scheppen waarbinnen dat mogelijk was. Juist door zich voor te doen als meegaande echtgenotes, dochters en zusters hadden ze het voor het zeggen in een wereld waarin vooral mannen de boventoon voerden, want wat energie, elegantie, ambitie, visie en bekwaamheid betreft waren ze de Ptolemeïsche koningen verre de baas. Na drieduizend jaar waarin mannen aan de macht waren geweest, volgde een anderhalve eeuw durend slotakkoord waarin koninginnen hun potentieel wisten te benutten. Dit is het verhaal van Cleopatra VII en de andere grote Cleopatra’s, de vergeten koninginnen van Egypte.

Dit is het eerste boek waarin de levens van alle zeven Cleopatra’s worden belicht.⁴ Ze heersten over Egypte in de laatste fase van de onafhankelijkheid van dat land, voor het werd opgeslokt door het Romeinse Rijk. Meer dan anderhalve eeuw (van 192 tot 30 BCE) wist een groep opmerkelijke vrouwen zich te ontworstelen aan de beperkingen van hun gender, die andere vrouwen en zelfs koninginnen veroordeelden tot de slaapkamer en het moederschap. In de patrilineaire dynastieën van de oudheid, waartoe ook de Ptolemaeën behoorden, zat een ingebouwde spanning tussen de hoge status van de vrouwelijke leden en de dienstbaarheid die van vrouwen werd verwacht in hun relatie met mannen. Anders gezegd: de gendernormen die voor ‘gewone’ vrouwen golden, waren niet automatisch ook van toepassing op koninginnen en prinsessen. Het is waarschijnlijk dat toen de Cleopatra’s steeds meer politieke macht wisten te verwerven hun verwanten hen steeds meer dezelfde status toekenden als mannen, waardoor ze meer speelruimte kregen op politiek en sociaalcultureel terrein, een vrijheid die andere vrouwen werd ontzegd.

Koninginnen zijn vandaag de dag erg in de mode en de wetenschap heeft meer aandacht voor hen dan ooit tevoren. Waarom? Het fenomeen ‘koningin’ roept basale vragen op over macht en invloed van vrouwen in tijden waarin het politieke, maatschappelijke en culturele gezag doorgaans bij mannen berustte. Dat was het grootste deel van de geschiedenis het geval. De natuurlijke orde dicteerde dat mannen de baas waren over het zwakke geslacht, ook als het koninginnen betrof. Maar omdat vrouwen niet als koningin werden geboren, maar dat door een huwelijk werden, was hun status minder vast omschreven dan die van een koning en werd hun leven in aanzienlijke mate bepaald door hun persoonlijkheid, talent en familiebanden. Onder bepaalde voorwaarden konden vrouwen institutionele hindernissen overwinnen en een dominante partner worden, of zelfs alleenheerser. We vinden koninginnen interessant omdat ze afwijken van de norm. De koninginnen uit het verleden die ons het meest fascineren, traden buiten de gevestigde paden. Wanneer een koningin een keurige echtgenote is en haar man steunt door kinderen te baren en op te voeden en zich ook verder als een kuise toeverlaat gedraagt, geldt ze als voorbeeld voor alle andere vrouwen. Zulke koninginnen zijn in de geschiedenis nagenoeg onopgemerkt gebleven. Maar als ze de grenzen van de haar toebedachte rol overschreed en macht naar zich toe trok, wellicht omdat ze efficiënter of bekwamer was dan haar man, of regentes was voor een onvolwassen kind, of gewoon omdat ze alleenheerser wilde zijn, week ze af van de normen die voor haar sekse golden, was ze abnormaal, geslepen, gevaarlijk, vervulde ze een niet-gedefinieerde rol. Dat geldt voor alle Cleopatra’s die we in dit boek tegen zullen komen. Ze traden alle regels die voor een koningin golden met voeten.

De Cleopatra’s waren de machtsmakelaars van de Ptolemeïsche dynastie en zetten het gezag dat ze naar zich toe wisten te trekken in om in de samenleving waarvan ze deel uitmaakten vrouwen een andere rol toe te kennen. Daardoor lukte het hun om steeds vaker evenveel macht te verkrijgen als hun echtgenoot. Het is een dramatische ommekeer dat ze hun traditionele rol als echtgenote en moeder inruilden voor de status van vorstin en heerser over Egypte. Een aantal generaties lang versterkten de Cleopatra’s de dominante rol van de koningin binnen de Egyptische monarchie, vaak ten koste van de Ptolemeïsche koningen. Toen Cleopatra VII in het jaar 34 BCE, op het hoogtepunt van haar macht (het had een haar gescheeld of ze was heerseres over de wereld geworden), zich de titel Koningin der Koningen aanmat, geloofde ze daar oprecht in. Haar verleden had het bewijs geleverd dat vrouwen waren geboren om over mannen te heersen, en daar ging ze dus van uit. Dat Cleopatra in staat was om het glazen plafond van de mannelijke dominantie stuk te slaan, kwam doordat ook de Cleopatra’s die haar waren voorgegaan al het nodige voorwerk hadden verricht.

Alle zeven Cleopatra’s die op de troon van Egypte kwamen, waren aan elkaar verwant. Maar binnen de Ptolemeïsche dynastie waren er ook nog andere Cleopatra’s, die geen koningin werden, maar in dit verhaal wel een belangrijke rol speelden: ze werden koningin van het koninkrijk der Seleuciden, de grootste rivaal van de Ptolemaeën, dat het huidige Syrië, Irak en Iran omvatte. In het jaar 193 BCE werd de naam ‘Cleopatra’ onderdeel van de Ptolemeïsche traditie, want toen werd de twintigjarige Seleucidische prinses Cleopatra, de dochter van Antiochus de Grote, uitgehuwelijkt aan de zestien jaar oude farao Ptolemaeus v. ‘Cleopatra’ werd een standaardnaam binnen de Ptolemeïsche dynastie, maar de eerste vrouw die zo heette, kwam uit Syrië. Ook een aantal belangrijke vrouwen binnen de Griekse mythologie dragen de naam Cleopatra: de dochter van de windgod Boreas, de vrouw van de held Meleager in de Ilias, en de dochter van koning Tros, naar wie Troje is vernoemd. De in historisch opzicht belangrijkste voorganger is misschien de dochter van koning Philippus II van Macedonië, die de dochter die zijn gemalin Olympias hem schonk Cleopatra noemde. Deze Cleopatra was de zuster van Alexander de Grote, die veel van haar hield, misschien omdat er geen andere zusters of broers waren, zonder het ongemak dat zijn relatie met andere vrouwen kenmerkte. Redenen genoeg dus dat de naam Cleopatra ook in Egypte populair werd, juist dankzij het mythische en historische prestige ervan. Ook de Griekse gewoonte om namen toe te kennen waarin positieve eigenschappen doorklinken speelde een rol. Zo betekent Eteokles ‘met roem bekleed’, Theodoros ‘godsgeschenk’ en Areta ‘voortreffelijke vrouw’. De naam Cleopatra is een samentrekking van twee Griekse woorden: kleos, wat ‘roem’ betekent, en pater (genitief patros) wat ‘vader’ betekent, maar ook ‘voorouder’ en ‘vaderland’. Cleopatra betekent dus ‘roem van haar vader’, ‘roem van haar voorouders’ of bij uitbreiding ‘eer van haar vaderland’. Het was al met al een flinke opgave om zo’n naam waar te maken, al zullen we zien dat dat alle Cleopatra’s gelukt is, zelfs in de gevallen waarin roem in het tegendeel verkeerde. Af en toe werd Cleopatra binnen de familiekring liefkozend gebruikt. Dan betekende de naam zoveel als ‘pappa’s meisje’.

Het loont de moeite om de Cleopatra’s even op een rij te zetten, al was het alleen maar om vertrouwd te raken met de familiedynamiek van de Ptolemeische dynastie. De Ptolemaeën hebben het historici qua nomenclatuur niet makkelijk gemaakt: alle koningen heetten Ptolemaeus en alle koninginnen heetten Cleopatra, met af en toe een Arsinoë of een Berenice. Dat alleen al levert een lastige stamboom op.

De hoofdrolspelers in dit dynastieke drama:

Cleopatra I Syra was de dochter van de Seleucidische koning Antiochus III en de vrouw van Ptolemaeus V van Egypte.

Cleopatra II was de dochter van Cleopatra I Syra en Ptolemaeus v. Ze trouwde met twee van haar broers, Ptolemaeus VI en Ptolemaeus VIII Physcon.

Cleopatra Thea was de oudste dochter van Cleopatra II en Ptolemaeus VI. Ze werd de vrouw en moeder van een reeks Seleucidische koningen.

Cleopatra III was de jongste dochter van Cleopatra II en Ptolemaeus VI. Ze trouwde met haar oom/stiefvader Ptolemaeus VIII terwijl hij nog getrouwd was met haar moeder Cleopatra II.

Cleopatra IV was de oudste dochter van Cleopatra III en Ptolemaeus VIII. Ze trouwde met haar broer Ptolemaeus IX en later met een Seleucidische prins.

Cleopatra Tryphaina was de tweede dochter van Cleopatra III en Ptolemaeus VIII. Ook zij trouwde met een Seleucidische koning – en vermoordde haar zuster Cleopatra IV.

Cleopatra Selene was de derde en jongste dochter van Cleopatra III en Ptolemaeus VIII. Ze trouwde met haar broer Ptolemaeus IX nadat hij was gescheiden van haar zuster Cleopatra IV en trouwde daarna met een andere broer van haar, Ptolemaeus X. Later vertrok ze uit Egypte en trouwde met een serie Seleucidische koningen.

Cleopatra V Berenice III was de dochter van Ptolemaeus IX en Cleopatra IV. Ze trouwde met haar oom Ptolemaeus X, haar vader Ptolemaeus IX en de jonggestorven Ptolemaeus XI, haar neef en stiefzoon.

Cleopatra VI Tryphaina was de dochter van Cleopatra V Berenice III en Ptolemaeus X. Ze trouwde met haar oom Ptolemaeus XII, de zoon van Ptolemaeus IX en Cleopatra IV.

Cleopatra VII was de dochter van Ptolemaeus XII en Cleopatra VI Tryphaina. Ze trouwde met twee van haar broers, Ptolemaeus XIII en Ptolemaeus XIV, en was de moeder van Ptolemaeus XV Caesar, de zoon van Julius Caesar. Met Marcus Antonius kreeg ze nog drie kinderen. Ze was de laatste Ptolemeïsche koningin, de laatste Cleopatra.

Het kan de nodige verwarring wekken, al die identieke namen en titels, en de Ptolemeïsche traditie om zussen en broers met elkaar te laten trouwen maakt de ingewikkelde bloedlijnen van de hoofdrolspelers in deze koninklijke soapopera er niet makkelijker op. ‘Jij bent een nazaat van hele generaties geestelijk onvolwaardige incestplegers,’ snauwt Rex Harrison als Julius Caesar tegen Liz Taylor, die in de film uit 1963 Cleopatra speelt. Het is een rake taxatie. Het leven van de Cleopatra’s stond in het teken van benauwende regels rond status, en een van de gevolgen daarvan was dat ze hun huwelijkspartners moesten vinden in een uiterst beperkte groep maatschappelijk gelijkwaardige mannen. Als je buiten de besloten familiekring trouwde, lag hypogamie op de loer – trouwen beneden je stand. Dat wilden de Ptolemaeën koste wat kost voorkomen, vandaar alle inteeltverbintenissen binnen het koninklijke huis. Incest is een van de hoofdthema’s van deze studie, hoe lastig het daardoor ook wordt om inzicht te krijgen in de complexe stamboom. Dit boek biedt een helder verslag van de spectaculaire dynastieke toeren die kenmerkend zijn voor de Ptolemeïsche periode, met de af en toe onontwarbaar overkomende relaties tussen al die Ptolemaeussen en Cleopatra’s.

De Cleopatra’s zijn van belang omdat zij de eerste groep vrouwen uit de geschiedenis waren die in staat zijn geweest om werkelijke politieke macht uit te oefenen. Hun collectieve verhaal, waarvoor tot dusverre nooit veel belangstelling is geweest, is juist zo fascinerend omdat het laat zien dat vrouwen uit een koninklijke dynastie in staat waren om, als de kans zich voordeed, de al tijden bestaande normen van een door mannen gedomineerde samenleving aan te passen en te veranderen, met een historisch novum als resultaat. Bijna had Cleopatra VII het Romeinse Rijk aan haar voeten liggen. Haar faam als de beroemdste en meest indrukwekkende koningin uit de oudheid staat nog als een huis. Maar het is ook heel spannend om haar te zien als een van de voornaamste personages uit een reeks van zeven krachtige, imposante en gezaghebbende Cleopatra’s, onbetwiste heersers over Egypte. Als we naar Cleopatra VII kijken, zien we onmiskenbaar een grote persoonlijkheid, maar kijken we naar de andere Cleopatra’s, naar die hele familie van krachtige vrouwen, dan zien we een veel groter verhaal. Samen vormen ze een grootse, opera-achtige vertelling over het belang van vrouwelijke macht in de verder verstikkend patriarchale oudheid. Hun verhaal draait om ambitie, dat zeker, maar ook om vastberadenheid en levenslange betrokkenheid. Dat verhaal gaat over talentvolle, intelligente vrouwen: de Cleopatra’s.

* Alle jaartallen uit de oudheid zijn van voor het begin van de jaartelling, tenzij anders aangegeven. Gekozen is voor de steeds gebruikelijker internationale aanduidingen Before Common Era en Common Era, waarbij dezelfde chronologie als v.C. en n.C. is aangehouden. Bij BCE (Before Common Era) gaat het dan om jaartallen voor het begin van de jaartelling, bij CE om jaren daarna. (vert.)

DEEL 1

HET BEGIN

CLEOPATRA I SYRA

CLEOPATRA II