HET JAAR VAN CAROLINE, PIETER EN GEERT

JOOST VULLINGS &
XANDER VAN DER WULP

HET JAAR

VAN

CAROLINE,

PIETER

EN GEERT

Een politieke aardverschuiving
aan het einde van het Rutte-tijdperk

Nieuw Amsterdam

© 2024 Joost Vullings en Xander van der Wulp

© 2024 Nieuw Amsterdam

Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd bestand, of openbaar gemaakt in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Tekst- en datamining van (delen van) deze uitgave is uitdrukkelijk niet toegestaan.

All rights are reserved, including those for text and data mining, AI training and similar technologies.

Omslagontwerp bij Barbara

Omslagfoto’s politici ANP/Bart Maat (Caroline van der Plas),

ANP/Hollandse Hoogte/Marco De Swart (Pieter Omtzigt),

ANP/Hollandse Hoogte/Clemens Rikken (Geert Wilders)

Omslagfoto’s auteurs Bart Maat

NUR 740, 754

ISBN 978 90 468 3318 6

www.nieuwamsterdam.nl

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2024, met ISBN 9789046833179

INHOUD

Voorwoord

Wat voorafging

Ongekend onrecht

Functie elders

Nieuw elan

‘Events, dear boy, events’

Stikstofkaartje

Het jaar van Caroline, Pieter en Geert begint

Linkse wolk en de kloof

Het jaar van Caroline, Pieter en Geert

KaBBBoem!

Balletje vooruit trappen

Wopkes innerlijke Caroline

Versnellen via de pauzeknop

Regeer of stap op

Ondersteuning van beleid

Wachten op de volgende crisis

Ik weet niet wat, ik weet niet hoe

Afschrikwekkende werking

De rit uitzitten of niet

Nachtelijk ritje in de Saab

Niemand vertelt mij wat

Mark, schiet eens op!

Soepel door de hoepel

Perspectief Piet faalt

Ineens toch nog crisis

Staande ovatie

Blame game

Appje uit de Trêveszaal

De val

Epifaan moment

Grote schoonmaak

Wachten op Pieter

Deurtje open naar de PVV

Jan Peter Bontenbal

Verantwoorde groei

Stratosferische omvang

Nestor

Onze Mona

Niet meer drammen

Rare Dierenruzie

Gratis bier

Waterige compromissen

Ja-komma-maar

Geert Milders

Wind mee

YouTube-debat

Non-binair

Te lang doorgegaan

Tranen in de ogen

Change of plans

Grillig

Málaga

Markt in Almere

IJskast

Mevrouw kan niet wachten

Ren je rot

Poging tot duidelijkheid

Premier van alle Nederlanders

Uitslagenavond

De uitslag

Een analyse

De stemming in Nederland

De formatie

Geen droomstart

Kom uit de zandbak

Blijvende twijfel

Kamer 16

Lege stoel

Nieuwe ronde, nieuwe kansen

Ontheiliging

Geen premier Wilders

Geen haast

Poetin op bezoek

Parttime formatie

Ongezellig

Grijs gebied

Finaleweek

Nog een finaleweek

Zonneschijn

Geen premier Plasterk

Slotakkoord: nieuwe premier

VOORWOORD

Al jaren zwerven wij, Joost Vullings en Xander van der Wulp, door de Haagse wandelgangen. Een plek waar politici dag in dag uit bezig zijn met de behandeling van vaak gortdroge wetten om ons land goed te laten functioneren. Waar iedere politicus overtuigd is van zijn of haar eigen gelijk, maar waar gelijk krijgen – of wat er enigszins bij in de buurt komt – de kunst is. Den Haag is het prachtige podium waarop de permanente strijd over ideeën op democratische wijze plaatsvindt. Maar de Hofstad is ook een meedogenloze arena waar ambities, plannen en politici aan de lopende band sneuvelen.

Wij hebben kabinetten en Kamerfracties zien worstelen met politieke moorden, een diepe financiële crisis, een klimaatcrisis, vluchtelingencrises, een pandemie, oorlog op ons continent, maar ook met zichzelf. De huidige kiezer is kritisch, kiest zijn of haar eigen nieuwsbronnen en is totaal niet meer honkvast. Dat maakt politieke partijen en politici permanent bloednerveus. Onrust is de enige constante aan het Binnenhof.

Toof Brader, een oud-collega, die ruim voor de eeuwwisseling zijn entree maakte in de Haagse journalistiek, verwoordde het in de jaren nul al treffend: ‘Jullie zijn van de generatie journalisten voor wie crisis normaal is, jullie weten niet meer wat saaie politiek is.’ Dat was een feitelijke constatering van Toof, maar ook een kritische blik op de ‘nieuwe politiek’. Alleen al de gedachte aan een motie van wantrouwen deed ooit de lucht in Den Haag trillen, nu is het vaak niet meer dan ‘just another day at the office’.

De snelheid waarmee gebeurtenissen in de politiek zich aaneenrijgen is ongekend en vaak zijn situaties ronduit hysterisch te noemen. Wij zitten er wekelijks met onze neus bovenop, doen ons best te achterhalen hoe en waarom de hazen lopen zoals ze lopen. De tijd om in alle rust terug te kijken, nemen we daardoor zelden. Het is opvallend hoeveel moeite het parlementair journalisten in onderlinge gesprekken vaak kost om de finesses van een grote kwestie van een paar maanden geleden weer scherp op het netvlies te krijgen. Veel wordt onthouden, wellicht meer verdampt in de hectiek van alledag. Je zou bijna begrip krijgen voor Mark Rutte. Ook onze actieve herinneringen zijn beperkt.

Gelukkig hebben wij onze podcast De Stemming van Vullings en Van der Wulp nog. Terugluisterend wordt ons loepzuiver duidelijk met welke snelheid het kabinet-Rutte IV op een muur afrijdt. Terwijl de ster van premier Rutte verbleekt en langzaam uit beeld verdwijnt, verschijnen er drie ‘nieuwe’ sterren aan het politieke firmament. Caroline van der Plas, Pieter Omtzigt en Geert Wilders stijgen om beurten in de peilingen tot grote hoogte. Daar blijft het niet bij. Bij de Provinciale Statenverkiezingen in maart 2023 verovert Van der Plas het complete land. Ze slaat de handen totaal verbaasd voor haar ogen.

Een half jaar later is het de beurt aan Wilders, met 37 zetels wordt zijn PVV veruit de grootste partij van ons land. Ook hij slaat vol ongeloof zijn handen voor zijn ogen. In de zomer van 2023 richt Pieter Omtzigt na lang twijfelen een eigen politieke partij op. Een paar maanden later staat hij te juichen; hij pakt 20 zetels en is onmisbaar voor het vormen van een nieuw kabinet. Drie totaal verschillende karakters weten in het electorale jaar 2023 miljoenen kiezers te overtuigen met hun verhaal. Wat gebeurde er allemaal?

In dit boek zetten wij het vergrootglas op de hectische tijd vanaf de overwinning van Van der Plas in maart tot de winst van Wilders in november. Wij analyseren deze uitermate boeiende periode en zoeken naar verklaringen voor de ongekende electorale aardverschuiving.

Een deel van de verklaring voor de zeteldans wordt gevonden in de gebeurtenissen in de ruim twee jaar voorafgaand aan het jaar 2023. We beginnen met een lange aanloop, in de jaren waarin de succesformule Rutte uitgewerkt raakt. Tot slot beschrijven we hoe de drie grote winnaars van de Tweede Kamerverkiezingen elkaar met moeite vinden in de formatie.

Veel leesplezier!

Joost en Xander

WAT VOORAFGING

ONGEKEND ONRECHT

Een kleine maand voor de Kamerverkiezingen van november 2023 zit Mark Rutte in de studio van Den Haag FM. Hij draagt een hardblauw poloshirt en is ontspannen. In een interview voor de lokale omroep blikt hij terug op de val van zijn vierde kabinet en op zijn besluit om de politiek te verlaten. Terloops lanceert hij zichzelf ook nog als kandidaat om secretaris-generaal van de NAVO te worden. In het interview doet hij een bekentenis. Hij had er als premier eerder mee moeten ophouden:

‘Het was beter geweest om in 2021 de wisseling te hebben.’

Hij bedoelt dat hij het leiderschap van zijn partij al bij de verkiezingen van maart 2021 aan iemand anders had moeten overdragen. Op dat moment is Rutte al ruim tien jaar premier. Toch besluit hij om voor de vijfde keer de lijst van de VVD te gaan trekken. Rutte wil de VVD nog een keer de grootste maken bij de verkiezingen. Hij is nog niet klaar om ‘zijn’ Torentje te verlaten en wil nog wel een periode van vier jaar door. Het lukt hem om de verkiezingen weer te winnen. Het kabinet-Rutte IV komt er, maar de naamgever slaagt er niet in om met zijn ministersploeg de periode van vier jaar vol te maken. En nu vindt hij het mooi geweest. De langstzittende premier in de Nederlandse historie blikt terug en wijst de reden aan waarom hij te lang is doorgegaan:

‘Je hebt altijd argumenten om door te gaan, waarom het niet zonder jou kan.’

Ook als velen daar anders over denken. Bijvoorbeeld eind 2020 als het kabinet-Rutte III aan het wankelen wordt gebracht door de harde en schokkende conclusies in het rapport Ongekend onrecht van de Parlementaire Ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Het gigantische overheidsfalen dat daar beschreven wordt, rechtvaardigt onmiddellijk aftreden. Bovendien is dat gebaar eenvoudig te maken. De eindstreep is tenslotte al in zicht. Nog drie maanden en dan wordt het kabinet na de verkiezingen toch al demissionair. Bij het verschijnen van het rapport is Rutte meteen schaamtevol. Toch peinst hij er aanvankelijk niet over om met zijn gehele kabinet op te stappen:

‘Ik wil nu nog geen conclusies trekken.’

Het kabinet wil het rapport bestuderen en zich beraden op een uitgebreide reactie. Terwijl de vernietigende conclusies van het rapport in feite schreeuwen om de ultieme consequentie. De beginselen van de rechtsstaat zijn geschonden, ouders hebben jarenlang geen schijn van kans gehad tegenover een strenge overheid en de Tweede Kamer is bij herhaling onjuist en onvolledig geïnformeerd.

Binnen de coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie groeit onder de kerstboom het ongemak. Rutte heeft duidelijk een zetje nodig om de onvermijdelijke consequentie te aanvaarden. Uiteindelijk gaat hij wel overstag. Op 15 januari 2021, een maand na publicatie van Ongekend onrecht, biedt Rutte koning Willem-Alexander alsnog het ontslag van zijn hele kabinet aan. Daarmee is zijn derde kabinet twee maanden voor de Kamerverkiezingen gevallen:

‘Als het hele politieke systeem heeft gefaald, kan alleen gezamenlijk verantwoordelijkheid worden gedragen.’

Minister Eric Wiebes van Economische Zaken stapt met onmiddellijke ingang op vanwege de rol die hij persoonlijk speelde in het Toeslagenschandaal. Hij was als staatssecretaris van Financiën verantwoordelijk geweest in Rutte II voor de Belastingdienst, die ook de toeslagen uitkeerde. Hij voelde zich ‘zeer zwaar medeverantwoordelijk’ voor de uitvoering van een slechte wet die als een ‘brandende lont’ in een sociaal kruitvat was. Rutte gaat als demissionair premier door en kijkt nog verder vooruit. Hij kandideert zich vol overtuiging opnieuw voor het lijsttrekkerschap van de VVD. De reden waarom hij denkt dat het goed is om door te gaan, ligt besloten in een andere crisis. De coronacrisis. Die heeft nog grote impact op Nederland en Rutte denkt dat het land niet zonder hem kan. Daarom weigerde hij in eerste instantie ook zijn kabinet te laten vallen. Slechts drie dagen voor het verschijnen van Ongekend onrecht spreekt Rutte voor de tweede keer vanuit het Torentje, rechtstreeks op televisie, het land toe. Van buiten dringt het geluid van demonstranten die hard op potten en pannen slaan de werkkamer van Rutte binnen:

‘Toen ik bijna negen maanden geleden voor het eerst een televisietoespraak hield over corona, hoopte ik heel erg dat het ook voor het laatst zou zijn. En daar leek het ook lang op. Maar helaas moet ik mij vandaag opnieuw op deze manier tot u richten. Met opnieuw een ingrijpende boodschap… Het coronavirus grijpt nog sneller om zich heen dan waar we vorige week mee rekenden. En daarom gaat Nederland voor een periode van in ieder geval vijf weken in lockdown. Nederland gaat op slot.’

Nederland begint in lockdown aan het jaar 2021. Er is hoop dat het einde van de pandemie in zicht is als de eerste verpleeghuismedewerker wordt gevaccineerd.

Toch voelt het kabinet zich eind januari genoodzaakt om nog een verregaande maatregel af te kondigen. De avondklok. Niemand mag na 21.00 uur naar buiten, tenzij je een goede reden hebt. Het duurt tot juni voordat de samenleving stapsgewijs weer opengaat. Corona is dus de allesbepalende factor in de eerste helft van 2021 en ook de Tweede Kamerverkiezingen in maart worden overschaduwd door het virus. Migratie, klimaat, woningbouw, de gebruikelijke thema’s komen allemaal langs in de campagne, maar die thema’s domineren niet. Rutte wordt tijdens een verkiezingsdebat nog wel in verlegenheid gebracht door Kristie Rongen, een slachtoffer van het Toeslagenschandaal, maar het raakt de campagne van Rutte uiteindelijk niet. Leiderschap blijkt het onuitgesproken bovenliggende verkiezingsthema te zijn en dat is in het voordeel van de man die al zo lang premier is. Alle aanvallen op de VVD-leider ketsen af op het pantser van de coronapremier, die ons land door een grote crisis leidt.

Nederland kiest duidelijk niet voor verandering. De vier coalitiepartijen behouden hun meerderheid. De VVD wint een zetel en komt op 34. Het ‘nieuwe leiderschap’ van Sigrid Kaag bekoort progressief Nederland en D66 scoort 24 zetels. Vijf zetels winst, desondanks geen serieuze bedreiging voor Rutte. De ChristenUnie blijft in zetelaantal gelijk. Van de coalitiepartijen krijgt alleen het CDA een tik, van 19 naar 15 zetels. Heel vreemd is die nederlaag van het CDA niet.

In de zomer van 2020 kiezen de CDA-leden nipt Hugo de Jonge als lijsttrekker en niet Pieter Omtzigt, het Kamerlid dat succesvol het Toeslagenschandaal aan het licht bracht. De Jonge is als minister van Volksgezondheid verantwoordelijk voor het coronabeleid en krijgt steeds meer kritiek. Na enkele maanden als partijleider besluit De Jonge dat het lijsttrekkerschap niet te combineren is met zijn werk als coronaminister. Het permanente gezaag aan zijn stoelpoten binnen zijn eigen CDA zal ook niet geholpen hebben. Opvallend genoeg grijpt het CDA-partijbestuur niet naar de populaire nummer twee van de lijsttrekkersverkiezing als vervanger van De Jonge. De partijleiding ziet het niet in Omtzigt zitten en de keuze valt op Wopke Hoekstra, de CDA-minister van Financiën.

Een paar maanden eerder keek iedereen binnen het CDA ook al naar Hoekstra om eventueel het leiderschap op zich te nemen. Hij besloot toen niet mee te doen aan de lijsttrekkersverkiezing en het over te laten aan De Jonge of Omtzigt. Hoekstra vond zichzelf toen te veel een bestuurder en geen beroepspoliticus. Nu heeft hij zich toch laten overtuigen door het partijbestuur, dat Hoekstra nog steeds ziet als een mogelijke opvolger van Rutte als premier. Voordat hij naar voren kan worden geschoven, heeft Hoekstra wel de steun nodig van de populaire Omtzigt. Omtzigt wordt uitgenodigd bij Hoekstra thuis voor een gesprek van man tot man. Als hij aankomt bij het huis van Hoekstra blijken er ook journalisten aanwezig. Terwijl Omtzigt zich nog overvallen voelt door de aanwezigheid van een camera, spreekt hij zijn zegen uit over het partijleiderschap van Hoekstra:

‘Ik vind het heel verstandig als Hoekstra de leider wordt van het CDA. Dat is heel dapper.’

Ook achteraf laat hij weten Hoekstra te steunen:

‘Om onze partij en ons land door deze buitengewoon moeilijke periode heen te loodsen.’

In de campagne in de aanloop naar de verkiezingen van 2021 kiezen Hoekstra en partijstrategen ervoor om de aanval te openen op het leiderschap van Rutte. Een totale misrekening in coronatijd en totaal ongeloofwaardig, aangezien Hoekstra zelf als minister van Financiën het beleid van Rutte III uitvoert. In Enschede zit Omtzigt ondertussen thuis met een burn-out. Met pendeldiplomatie probeert de partijtop de relatie met hem goed te houden. Dat lukt maar matig en de getroebleerde verhoudingen met het kritische Kamerlid schaden ondertussen de campagne van CDA-leider Hoekstra.

De echtscheiding in slow motion tussen Omtzigt en het CDA is de eerste zwaluw die de electorale aardverschuiving van 2023 aankondigt. Maar er vliegt er nog één laag over Neerlands akkers en veestallen. Vrijwel onopgemerkt ziet in 2019 een nieuwe politieke partij het licht: de BoerBurgerBeweging (BBB). Want het geluid van de boeren wordt in Den Haag onvoldoende gehoord, zegt een zekere Caroline van der Plas in EenVandaag:

‘Onze campagne is nu al begonnen: we gokken op twee zetels, maar misschien worden het er wel meer.’

Het blijft bij 1 zetel bij de Kamerverkiezingen van 2021. Door per trekker haar entree op het Binnenhof te maken, valt Van der Plas wel direct op. Haar politieke concurrenten en de journalistiek kijken geamuseerd toe. Velen vermoeden op dat moment te maken te hebben met een nieuw ‘deelbelangenpartijtje’, zonder al te veel potentie.

Terug naar Mark Rutte. In de studio van Den Haag FM heeft hij uitgebreid de tijd genomen om terug te blikken. Toen Rutte III viel had hij beter zelf ook kunnen stoppen, vindt hij nu dus:

‘Ik had toen toch het idee: ik wil Nederland na corona helpen weer boven Jan te komen.’

De kiezer geeft hem die kans. Maar als direct na de verkiezingen van maart 2021 verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren de eerste stappen richting een nieuw kabinet zetten, gaat het gruwelijk mis.

FUNCTIE ELDERS

Op de koude en natte ochtend van 25 maart 2021 staan ANP-fotograaf Bart Maat en Telegraaf-journalist Inge Lengton op het Binnenhof als de net gearriveerde verkenner Kajsa Ollongren gehaast weer naar buiten komt lopen. Haar jas open, mondkapje voor haar gezicht en met een stapel papieren onder haar arm beent ze naar haar dienstauto. Geroutineerd schiet Maat een foto. Al snel blijkt dat Ollongren vanwege een positieve coronatest in quarantaine moet. De foto van Maat prijkt bij alle berichten daarover. Lengton is nieuwsgierig naar wat er op de papieren staat. De fotograaf zoomt in totdat onder andere is te lezen:

‘Positie Omtzigt: functie elders.’

Lengton stuurt dit brisante zinnetje direct via sociale media de wereld in. Leiders van bijna alle partijen reageren heftig verontwaardigd. Moet het populaire Kamerlid Omtzigt worden weggewerkt? Diezelfde dag nog treden de twee verkenners terug. Ondertussen vraagt iedereen zich af wie er precies sprak over een andere functie voor Omtzigt? Het is al laat in de avond als Mark Rutte toch even de pers te woord wil staan over deze kwestie. Hij heeft net een online-vergadering achter de rug met Europese regeringsleiders en staat Nieuwsuur-verslaggever Jorn Jonker vermoeid en met enige irritatie te woord. Hij wil deze zaak even de wereld uit helpen:

‘Ik kan u wel zeggen, ik heb er even contact over gehad met Sigrid Kaag vanavond, ook namens haar kan ik zeggen dat wij in ieder geval in onze gesprekken het niet hebben gehad over Pieter Omtzigt.’

Deze uitspraak wordt al snel een nagel aan de doodskist van Rutte. Want de oppositie wil precies weten hoe het zit en eist openbaarmaking van alle verslagen van de formatiegesprekken. Rutte stemt uiteindelijk in met dit verzoek. Als op 1 april rond lunchtijd de gespreksverslagen naar de Kamer worden gestuurd, bladert iedereen direct naar de gesprekken met VVD-leider Rutte. En wat blijkt er te staan?

‘Je moet wat met Omtzigt: minister maken.’

Dit nieuws slaat in als een vacuümbom, eentje die in één klap alle zuurstof rond zittend premier Rutte wegzuigt. Het einde van Rutte lijkt een kwestie van uren. Kan hij zich hier nog uit redden? Hij staat wat te stamelen in de Kamer en kiest ervoor om het volledig op een niet goed werkend geheugen te gooien:

‘Ik heb me dat achteraf verkeerd herinnerd, ik betreur dat ten zeerste.’

Ongeloof en verontwaardiging golven door de Tweede Kamer. ‘Hij zegt het echt,’ hoor je bijna iedereen hardop denken. Rutte zet door:

‘Ik heb niet gelogen, ik heb niet gelogen, ik heb naar eer en geweten de pers te woord gestaan.’

De messen waren al geslepen, nu worden ze getrokken. Het politieke leven van Rutte bungelt urenlang aan een extreem dun draadje. Sigrid Kaag kan dat draadje doorsnijden. Zij ziet een ‘patroon van vergeetachtigheid’ bij Rutte en spreekt de veelzeggende woorden: ‘hier scheiden onze wegen’. Toch laat ze hem ontsnappen. Want diep in de nacht haalt Rutte opgelucht adem als een motie van wantrouwen ternauwernood geen meerderheid krijgt. Kaag steunt die motie niet. Een motie van afkeuring krijgt wel brede steun. Direct na het debat zegt Kaag:

‘Ik zou niet zijn doorgegaan, maar ik ben een ander mens.’

Een zichtbaar aangedane Rutte meldt een paar meter verderop dat hij zijn ‘stinkende best gaat doen om het vertrouwen terug te winnen’. Daarna loopt hij alleen, maar toch alweer redelijk monter, de nacht in. De formatie kan verder, maar de onderlinge verhoudingen zijn zo geschaad dat er veel tijd nodig is om de wonden enigszins te helen.

Voordat we verder gaan met de formatie zoomen we nog wat scherper in op ‘functie elders’. Soms denken mensen dat Rutte er persoonlijk op aandrong om Pieter Omtzigt weg te werken. Hem burgemeester te maken, ergens aan de rand van Nederland, ver weg van Den Haag. Niemand kan echter een zittend Kamerlid ontslaan of ongewild overplaatsen naar een andere functie, naar een functie elders. Hooguit kan iemand door zijn eigen partijleiding uit zijn of haar fractie worden gezet.

De gedachte ‘dat je iets moet’ met Omtzigt getuigde best van politiek inzicht. De VVD wil namelijk op dat moment niets liever dan doorregeren met het CDA, maar de partij van Hoekstra is nogal gekneusd uit de verkiezingsstrijd gekomen. Vier zetels verlies en in Enschede zit de razend populaire nummer twee met een burn-out thuis op de bank. En die leeft ook nog eens permanent in onmin met een groot deel van de top van zijn partij.

In de dagen na de verkiezingen, als de voorkeurstemmen nog niet bekend zijn, vreest Rutte zelfs dat Omtzigt meer stemmen haalt dan CDA-lijsttrekker Hoekstra. De VVD-leider weet als geen ander dat daar enorm gedonder van kan komen. Rita Verdonk overtroefde hem immers als nummer twee bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2006. Een felle machtsstrijd binnen de VVD was het gevolg. Als dat voorkomen kan worden door Omtzigt minister of bijvoorbeeld Kamervoorzitter te maken, is dat geen gekke gedachte. De snel in aanzien gegroeide Omtzigt had inmiddels ook de positie verworven om eisen te kunnen stellen.

Uit een reconstructie van het tv-programma Nieuwsuur blijkt overigens dat het vooral verkenner Jorritsma is die CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt vanaf het begin van de formatie als een probleem ziet. Het lijkt erop dat zij de persoon is geweest die begonnen is met de vraag: ‘Wat moeten we met Pieter?’ De verkenningsfase is bedoeld om af te tasten of partijen bereid zijn te gaan onderhandelen over een regeerakkoord. Niet om de eventuele personele problemen van een specifieke partij te bespreken, waarvan het op dat moment nog niet zeker is of die partij wil meeregeren. De hoofdpersoon zelf, die met een burn-out thuis zit, weet ook van niets en voelt zich toch al gemangeld in het Toeslagenschandaal door Rutte en zijn kabinet.

Waarom loopt het 1 april-debat dan toch uit op zo’n ongekende politieke thriller met enorme gevolgen voor de formatie? En uiteindelijk ook voor de slagkracht van het kabinet-Rutte IV en voor de verdere politieke carrière van Omtzigt?

Voor Rutte telt het inmiddels allemaal op. Hij verwijst voor de zoveelste keer naar een mogelijk haperend geheugen. Niet alleen Kaag ziet een patroon van geheugenverlies. Alle politieke concurrenten van Rutte denken gelijk aan eerdere kwesties waarbij het Rutte goed uitkwam dat hij zijn herinnering even niet meer scherp leek te hebben. Denk aan dat memo over de dividendbelasting, aan de slachtoffers van de Nederlandse luchtaanval op Hawija, aan Halbe Zijlstra in de Russische datsja en aan de Bonnetjesaffaire. Dat hij eerst stellig verklaart dat hij niet over Omtzigt had gesproken, daar een paar dagen later op terug moet komen en uiteindelijk vol overtuiging een beroep doet op een gat in zijn geheugen, doet bij velen de stoppen doorslaan. Lilian Marijnissen, fractievoorzitter van de sp, verwoordt het als volgt:

‘We hebben vandaag een lelijk inkijkje gekregen in de arrogantie van de macht. De waarheid is voor deze ministerpresident slechts een optie. Het is de hoogste tijd om af te rekenen met deze machtspolitiek. Maar als wij echt als Tweede Kamer een grens willen trekken en iets willen leren van de fundamentele discussie over macht en tegenmacht, dan moeten we een kabinet-Rutte niet meer aan een meerderheid helpen.’

Het ‘functie elders’-debat is ook het moment geweest waarop de politieke concurrentie Rutte eindelijk aan het wankelen wist te brengen. Ze zien de oppermachtige baas van de roedel zwaargewond strompelen. Zijn aura van onoverwinnelijkheid valt plotseling weg. Waar het in de verkiezingscampagne niet echt lukt om het over Ruttes bestuursstijl en zijn rol in het Toeslagenschandaal te hebben, komt Rutte nu wel vol in de wind te staan. Tijd voor de afrekening, denken velen op 1 april 2021. Maar door een gebrek aan meedogenloosheid laat de meerderheid van de Tweede Kamer de bebloede en kreupele leider ontsnappen.

NIEUW ELAN

De gevolgen van ‘functie elders’ zijn immens. Zwaar beschadigde verhoudingen tussen de coalitiepartijen plus een oppositie die in politieke zin volledig klaar is met Rutte. Toch laat de VVD-leider zich niet van zijn koers brengen, de bescheidenheid is slechts van korte duur, de machtspoliticus weet wat hij wil. Een voortzetting van de oude coalitie van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie is het einddoel. Alleen heeft D66 als grote winnaar van de verkiezingen duidelijk andere plannen. Kaag wil de ‘roestige auto’ inwisselen en daarvoor dient de ChristenUnie plaats te maken voor PvdA en GroenLinks.

Lang verhaal kort: VVD (en CDA) krijgen uiteindelijk hun zin in de uitputtende strijd over de samenstelling van het nieuwe kabinet. VVD, D66, CDA en ChristenUnie maken na een formatie van 299 dagen een doorstart. D66 verliest dus het gevecht over welke partijen toe mogen treden tot de coalitie, de partij maakt dat goed door de formatie inhoudelijk ‘te winnen’ door onder andere stevig klimaat- en stikstofbeleid te bedingen. Niet te vergeten: half juni 2021 breekt Omtzigt definitief met het CDA en gaat als zelfstandig Kamerlid verder. Sinds ‘functie elders’ is Omtzigt behalve een kritisch Kamerlid ook een martelaar geworden. Een status waar hij toen en later dankbaar gebruik van maakt.

De eeuwige optimist Rutte ziet zelf ook dat het nieuwe kabinet wel heel erg lijkt op het voorgaande, toch spreekt hij over ‘nieuw elan’ en een ‘hele andere uitstraling’. Het overtuigt alleen vrijwel niemand. Van alle kabinetten-Rutte start zijn vierde met het laagste vertrouwen. Minder dan 30 procent van de leden van het EenVandaag Opiniepanel heeft vertrouwen in de nieuwe ploeg. Klimt het vertrouwen aanvankelijk nog naar 36 procent in februari 2022, daarna wordt dieptepunt na dieptepunt genoteerd. In september is het vertrouwen gedaald naar 15 procent, veel beter wordt het daarna niet. Alleen VVD-kiezers zijn lange tijd nog enigszins tevreden over het kabinet. Een gebrek aan daadkracht, oude wijn in oude zakken is het gevoel dat Rutte IV bij menig EenVandaag Opiniepanellid oproept.

Een stevig deel van het fundament van het jaar van Caroline, Pieter en Geert wordt dus gelegd in het eveneens turbulente politieke jaar 2021. We maken kort de balans op. De langdurige en moeizame formatie heeft uiteindelijk diepe sporen nagelaten in het onderlinge vertrouwen tussen de hoofdrolspelers en hun fracties. Er was vaak weinig voor nodig om oude wonden open te rijten. En naarmate de tijd verstreek, ging de inhoudelijke formatienederlaag de VVD steeds meer pijn doen: veel geld voor klimaat en natuur en weinig ruimte voor een streng migratiebeleid.

Ook worden de nodige zaadjes geplant in 2021. Caroline van der Plas van BBB verovert dat jaar haar eerste zetel en legt de basis voor latere overwinningen. Pieter Omtzigt bevrijdt zichzelf van het CDA, de eerste cruciale stap richting de start van zijn partij Nieuw Sociaal Contract (NSC). En PvdA-leider Lilianne Ploumen en Groen-Links-leider Jesse Klaver hebben na de formatie het licht gezien. Ze zetten samen in op een hechtere samenwerking dan ooit tevoren, culminerend in een gezamenlijke kieslijst tijdens de Kamerverkiezingen van 2023.

Grappig genoeg speelt Rutte hierin nog een belangrijke rol. Want het is de VVD die al vanaf de start van de formatie zegt niet met PvdA en GroenLinks in een vijfpartijenkabinet te willen, omdat er maar vier partijen nodig zijn voor een meerderheid in de Tweede Kamer. Een extra partij zou de coalitie onnodig instabiel maken, is de vrees.

Bij informateur Mariëtte Hamer wordt een links ‘fractiefusiescenario’ besproken door VVD-leider Rutte en D66-leider Kaag. Zien de twee partijen dat zitten? De PvdA-fractie vindt het te snel gaan en wijst een fractiefusie dan nog af. De twee voormalige linkse concurrenten zullen het niet graag toegeven, maar de liberaal Mark Rutte blijkt toch een meer dan talentvolle verbinder.

‘EVENTS, DEAR BOY, EVENTS’

Het kabinet-Rutte IV is vanaf de start op 10 januari 2022 gelijk een bijzonder kabinet. Tot stand gekomen na de langste formatie in ons land en op het bordes van Paleis Noordeinde vastgelegd als het ‘breedste’ kabinet ooit. Vanwege de anderhalvemeter-coronamaatregel waaiert de ploeg over de volle breedte van het bordes uit en oogt de nieuwe ploeg van premier Rutte als los zand. Sigrid Kaag, D66-vicepremier en minister van Financiën, is zelfs afwezig vanwege een coronabesmetting.

Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst is de weinig pakkende titel van het regeerakkoord. Het is de financiële paragraaf van het akkoord die het meest opvalt; het nieuwbakken kabinet zwemt namelijk in het geld. Een klimaatfonds van 35 miljard euro, een stikstoffonds van 25 miljard euro, verhoging van het minimumloon met 7,5 procent en de basisbeurs voor studenten komt terug. Wat kan er eigenlijk misgaan?

Toen de Britse premier Harold Macmillan (1957-1963) de vraag kreeg voorgelegd wat het moeilijkste is aan premier zijn, zou hij hebben gezegd:

‘Events, dear boy, events.’

De echte test zit dus in het onverwachte en leuk is het nooit, volgens oud CDA-leider Sybrand Buma:

‘Regeren is geen pluche, het is een spijkerbed.’

De gebeurtenis die alles veranderde voor kabinet-Rutte IV laat niet lang op zich wachten: ruim een maand na het aantreden valt Rusland op 24 februari Oekraïne binnen. Oorlog op het eigen continent, de schok is enorm en het kabinet gaat snel handelen. Al voor de brute inval levert het kabinet wapens aan Oekraïne. Het gaat onder andere om scherpschuttersgeweren, gevechtshelmen, scherfvesten en radars. Er is dan nog een bescheiden bedrag van 7,5 miljoen mee gemoeid.

Ook besluit het kabinet om de defensie-uitgaven voor de eigen krijgsmacht versneld te verhogen met een extra impuls van jaarlijks 2 miljard euro om de NAVO-norm van 2 procent van het bruto binnenlands product te halen. Niet alleen de schatkist voelt de gevolgen van de oorlog, ook de portemonnee van de Nederlander wordt hard geraakt. Doordat in Europees verband wordt afgesproken snel te stoppen met de import van Russisch gas, olie en steenkolen, ontstaat er schaarste en schieten de energie- en voedselprijzen omhoog. De inflatie is ongekend hoog. De eerste Prinsjesdag van Rutte IV staat dan ook in het teken van koopkrachtreparatie. Met een pakket van maar liefst 17 miljard euro, waaronder het prijsplafond op energie, probeert minister van Financiën Kaag de pijn te verzachten.

Ondertussen is de asielopvang in de zomer van 2022 compleet vastgelopen. Het overvolle aanmeldcentrum in Ter Apel kan het niet meer aan, soms slapen honderden mensen in de openlucht. Oorzaak van de crisis is een stijging van het aantal asielaanvragen, maar vooral een gebrekkige ‘asielketen’, waar in de jaren daarvoor flink op bezuinigd is. Ook vangt Nederland in 2022 pakweg 100.000 Oekraïners op. Tussen alle miljarden voor de koopkrachtverbetering van de Nederlander valt bijna niet op dat het kabinet op Prinsjesdag 2022 ook nog eens 4 miljard euro extra uittrekt voor de opvang van Oekraïners en voor alles wat met asiel en migratie te maken heeft.

Migratie-staatssecretaris Eric van der Burg komt in november 2022 met de Spreidingswet om asielzoekers eerlijker over gemeenten te verdelen, met dwang als stok achter de deur. Deze wet is een graat in de keel van de VVD-fractie; daar spreekt men van een dwangwet en vreest men onrust bij de VVD-kiezer. ‘Ga eerst wat doen aan de instroom!’ is het credo van de fractie. Rutte zit in een spagaat tussen het voorgenomen kabinetsbeleid van partijgenoot Van der Burg en zijn eigen opstandige fractie in de Tweede Kamer. Die laatste maant Rutte langs te komen bij een fractievergadering. De pers loopt massaal uit naar de gang van de VVD en ziet dat Rutte eerst in een kamertje apart wordt gezet om later, als een eindexamenkandidaat, naar binnen te worden geroepen. Dit blijkt geen toeval, hier is goed over nagedacht. Het beeld moet zijn dat de premier op het matje wordt geroepen bij zijn eigen mensen. Rutte vindt het prima, het resultaat telt. De fractie zegt toe de wet te steunen. In ruil daarvoor gaat Rutte zich inzetten om de instroom te beperken. Rutte heeft het weer gefikst, maar heeft zichzelf en passant verantwoordelijk gemaakt voor de beperking van de migratie-instroom. Is dat wel zo verstandig?

Het cliché dat geld niet gelukkig maakt, is volledig van toepassing op het politieke jaar 2022. Terwijl het kabinet met miljarden strooit om alle problemen te lijf te gaan, is er veel ontevredenheid in de samenleving. Op Prinsjesdag wordt dat duidelijk zichtbaar. Er zijn veel demonstranten in het centrum van Den Haag:

‘Landverraders. Rutte rot op. Liefde, vrijheid, geen dictatuur!’

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima kijken vanuit de Glazen Koets soms maar wijselijk de andere kant op als ‘landverraders’ weer eens klinkt. Tijdens de balkonscène wordt het paar zelfs voor heel tv-kijkend Nederland hoorbaar uitgefloten. Normaal gesproken is dat toch het meest Oranjegezinde moment van het jaar. Tegen de NOS zegt Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam:

‘De relatie tussen bepaalde groepen en de overheid staat op zo’n gespannen voet dat het niet verrassend is dat ze ook op Prinsjesdag hun stem laten horen. Deze dag staat toch symbool voor het overheidsbeleid.’

Wie zich die dag tussen het publiek mengt, valt direct op dat het corona- en het stikstofbeleid de grootste boosdoeners zijn.