DE STRIJD OM ENERGIE

Roy op het Veld

De strijd om energie

Hoe de groeiende honger naar olie en gas de wereld in een crisis stort

Het Financieele Dagblad / Uitgeverij Business Contact
Amsterdam

© 2008

    Roy op het Veld

    Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp

    Rob Heideman, FD

Boekverzorging

    LINE UP boek en media bv

Foto auteur

    Ngoc Binh Tran

Omslagillustraties

    Getty Images, Marc Morte

ISBN

    9789047001348

D

    2008/0108/314

NUR

    780, 740, 600

    www.businesscontact.nl

    www.fd.nl

Inhoud

Proloog

1      De sluipende energiecrisis

1.1   Het Kremlin zet Shell buitenspel in Rusland

1.2   De energiehonger van de ‘Nieuwe Wereld’

1.3   De klimaathype

2      Opkomst en ondergang van de oliemultinationals

2.1   De Seven Sisters grijpen de macht

2.2   Westerse olieconcerns: hoge winsten, slechte vooruitzichten

2.3   De wereldkaart van Shell

3      Staatsbedrijven grijpen de macht

3.1   New kids on the block

3.2   Saudi Aramco, olieboer van de wereld

3.3   Gazprom, trofee van het nieuwe Rusland

4      De nieuwe spelregels

4.1   Touwtrekken om olievelden

4.2   Gevecht om de pijpleidingen

4.3   Een nieuw kartel in de maak

5      De zon is de bron

5.1   Alternatieven voor kolen, olie en gas

5.2   Drempels voor de doorbraak

5.3   De duurzame toekomst

6      De strijd om energie

Epiloog

Register

Proloog

Met iedere kilometer die ik in mijn auto rijd, draag ik bij aan twee van de grootste problemen waar de wereld op dit moment mee kampt: het energie- en het klimaatvraagstuk.

De benzine in mijn auto wordt van aardolie gemaakt. Die olie komt voor een deel uit de Noordzee, vlakbij huis, maar Nederland heeft net als de meeste westerse economieën te weinig eigen reserves en moet daarom ook olie importeren. Dat is op zichzelf geen probleem, want er is meer dan genoeg olie in landen als Saudi-Arabië, Iran, Rusland en Venezuela. Wat wel een probleem is, is de enorme economische groei van China en India. Want niet alleen u en ik hebben een eigen auto, de Chinezen en de Indiërs schaffen er ook allemaal een aan. Goed nieuws voor de massa’s mensen in Azië die zich de komende decennia aan de armoede ontworstelen. Maar er is een schaduwzijde. De vraag naar olie groeit sneller dan ooit tevoren. Zo snel dat de olie-industrie er niet in slaagt voldoende olie voor iedereen op te pompen. Er is de afgelopen jaren schaarste ontstaan, waardoor de olieprijs is opgelopen naar een recordhoogte van meer dan 100 dollar per vat.

Het is slecht nieuws, want de huidige trends zetten door. De honger naar energie blijft sneller groeien dan het aanbod. En als de krapte toeneemt, gaan er onvermijdelijk tekorten ontstaan. Analisten waarschuwen dat dat in de komende vijf jaar gaat gebeuren. Maar waar? Wie vist er achter het net in de wereldwijde strijd om energie? Er staat nogal wat op het spel, want zonder energie komen de economie en de maatschappij tot stilstand. Een energietekort heeft een dramatische impact, want olie is niet alleen de benzine in uw en mijn auto, het is ook het rubber van onze fietsbanden, de kunststof behuizing van onze mobieltjes, en zelfs de vitale grondstoffen in de medicijnen die we slikken. Aardgas is al even belangrijk; bijna alle huishoudens in Nederland hebben het nodig voor hun verwarming. Bovendien wordt 60 procent van de elektriciteit opgewekt in aardgascentrales. Wij kunnen olie en gas niet missen.

Er is nog een tweede dimensie, die veel meer de aandacht van het publiek heeft, namelijk die van het klimaatprobleem. Bij de verbranding van benzine in mijn automotor komt het broeikasgas co₂ vrij. Jaarlijks gaat er ruim 25 miljard ton co₂ de atmosfeer in. Wetenschappers zijn het erover eens dat de mens mede verantwoordelijk is voor het broeikaseffect. Door het grootschalig verbranden van kolen, olie en gas warmt de aarde alarmerend snel op. Als gevolg daarvan verandert het klimaat zó vlug, dat mensen, dieren en planten zich niet kunnen aanpassen. Dat de aarde opwarmt staat niet meer ter discussie, wel wat de precieze impact daarvan is. De voorspellingen lopen sterk uiteen over hoe heftig en desastreus de effecten zullen zijn. Voor de een is klimaatverandering van alle tijden en onvermijdelijk, voor de ander is het een ‘planetaire noodtoestand’. Poolkappen smelten al af en orkanen en overstromingen worden talrijker. En er ontstaan méér orkanen, extremere regenval, verstikkende en langdurige droogtes. Onheilsprofeten voorspellen jaarlijkse overstromingen van delta’s in Azië, terwijl gebieden in Afrika totaal zullen verdrogen. Landbouw wordt moeilijker, oogsten mislukken vaker. Dat allemaal terwijl de wereldbevolking groeit. Bij eerdere snelle klimaatveranderingen, in prehistorische tijden, werd 60 tot 80 procent van het leven op aarde uitgeroeid.

Het energie- en het klimaatvraagstuk worden zwaar onderschat. Het is volstrekt onrealistisch als de milieubeweging of de politiek wil doen geloven dat het gebruik van spaarlampen en het plaatsen van windmolens de oplossing is. De uitdagingen zijn vele malen groter. Dit boek beoogt in dat opzicht een eyeopener te zijn. Het perspectief is niet rooskleurig. Een tekort aan energie raakt mensen in hun primaire levensbehoeften, en dus zullen overheden er alles aan doen om zo’n tekort te voorkomen. Net als voedsel en water is energie belangrijk genoeg om voor te vechten.

1

De sluipende energiecrisis

De Nederlands-Britse oliemaatschappij Shell wordt eind 2006 gedwongen afstand te doen van de zeggenschap over Sachalin 2, het grootste energieproject ter wereld. Het Kremlin laat zijn spierballen rollen en trekt het project naar zich toe als Shell de kosten niet onder controle blijkt te hebben. Staatsconcern Gazprom neemt de leiding over Sachalin 2. In de bittere machtsstrijd om het project zijn alle grote trends uit de energiewereld zichtbaar. In de eerste plaats is dat de snelgroeiende energiehonger van China en andere landen in Azië, die snakken naar de grote olie- en gasvoorraden van Sachalin. In de tweede plaats staat Shell symbool voor het onvermogen van de oliesector om de wereld tijdig van voldoende energie te voorzien. Het project op Sachalin loopt ernstige vertraging op. En in de derde plaats laat ‘Sachalin’ zien dat de westerse oliemaatschappijen het afleggen tegen staatsbedrijven van de olie- en gasrijke landen. Energie wordt schaars, en het westen is voor de levering steeds afhankelijker van staatsbedrijven die door politieke motieven worden beinvloed. Dat voelt uiterst oncomfortabel in de verschillende Europese hoofdsteden.

Dat ongemakkelijke gevoel zal voorlopig niet verdwijnen, want de vraag naar energie blijft snel stijgen. De ontwikkelingen in China laten zien dat de economische groei zal aanhouden. Het energieverbruik per hoofd van de bevolking is er nog steeds erg laag, terwijl de drang om welvaart te veroveren bijzonder groot is. Chinezen willen ook autorijden en televisiekijken. Maar het overmatige verbruik van kolen, olie en gas veroorzaakt wel een versnelling in de opwarming van de aarde. Dit klimaatprobleem staat echter alleen op de politieke agenda van Europa en de Verenigde Staten.

1.1 Het Kremlin zet Shell buitenspel in Rusland

Vladimir Poetin stapt boos de eetzaal in van de ambtswoning van burgemeester Job Cohen in Amsterdam. Het is dinsdag 1 november 2005 en de Russische president heeft in de keuken een verhitte discussie gevoerd met Shell-topman Jeroen van der Veer. ‘Je denkt toch zeker niet dat ik gek ben’, bijt Poetin Van der Veer toe. In de eetzaal wachten twintig topmanagers van grote Nederlandse bedrijven. De meeste van deze captains of industry kijken verschrikt om als Poetin en Van der Veer ruziënd binnenkomen. Michiel Tilmant van ING, Hans Wijers van Akzo Nobel, Rijkman Groenink van ABN AMRO en Peter Hartman van KLM behoren tot de aanwezigen. Laurens Jan Brinkhorst, de toenmalige minister van Economische Zaken die bij het gesprek tussen Poetin en Van der Veer aanwezig is, loopt onthutst de eetzaal in.

De sfeer is gespannen. Poetin laat niet met zich sollen, zoveel is iedereen wel duidelijk. Iedereen in de zaal weet dat Shell een probleem heeft op het Oost-Russische eiland Sachalin, waar het naar olie en gas boort, maar dat er op topniveau ruzie om wordt gemaakt had niemand verwacht. Van der Veer en Brinkhorst nemen met een bezwaard gemoed plaats aan tafel. Poetin zit recht tegenover de Shell-topman, in het midden van de lange tafel, waar een enorme kroonluchter boven hangt. De aanwezige topmannen zijn uitgenodigd om informeel van gedachten te wisselen met Poetin. Iedereen wacht gespannen af. Wie breekt het ijs? Het conflict tussen Shell en Rusland gaat over geld, heel veel geld: 8 miljard dollar om precies te zijn. Het project dat Shell op Sachalin uitvoert, is namelijk veel duurder geworden dan gedacht. Het budget moet van 12 miljard naar 20 miljard dollar worden verhoogd, vindt Shell. Maar de Russen voelen daar niets voor, want volgens het contract tussen Shell en het Kremlin komen de extra kosten indirect voor rekening van de Russische overheid. En dat pikt Poetin niet. Dat is precies wat hij Van der Veer net in niet mis te verstane woorden duidelijk gemaakt heeft. Als Shell meer dan 12 miljard moet investeren, mag het dat niet verhalen op het Kremlin, zegt Poetin. En hij heeft nog een andere boodschap. Staatsconcern Gazprom, dat nu nog geen enkele rol speelt op het strategisch belangrijke eiland, moet minstens 50 procent van de aandelen in het project krijgen. Dat betekent dat Shell zijn leidende positie moet afstaan.

Eenmaal aan tafel geeft Poetin hoog op van de grote investeringen van Nederlandse bedrijven in Rusland. Aan het eind van zijn speech nodigt Poetin de ‘business leaders’ uit voor een ‘open discussie’. Van der Veer benut die mogelijkheid om nog eens te zeggen dat het van groot belang is dat Rusland een stabiel investeringsklimaat heeft en dat contracten moeten worden nageleefd. Een duidelijke verwijzing naar Sachalin, waar Rusland in de ogen van Shell zijn afspraken niet dreigt na te komen. Poetins gezicht verstrakt. Hij bijt geïrriteerd van zich af en is een kwartier aan het woord. ‘Poetin was buitengewoon goed ingevoerd’, vertelt een deelnemer aan de bijeenkomst. ‘Hij was zeer goed op de hoogte en wist alles over volumes, cijfers, percentages, noem maar op.’ Hij betoogt dat Shell in een roerige tijd in Rusland een extreem gunstig contract heeft weten te bedingen, terwijl de Russische burger er niets van terugziet. Zeker nu Shell de kosten niet in de hand weet te houden, is Rusland de dupe. ‘Poetin was erg kritisch over Shell’, herinnert de deelnemer zich. Van der Veer haalt bakzeil en weet op dat moment dat het onvermijdelijk is dat Shell de controle over het prestigieuze Sachalin 2-project gaat verliezen. Van der Veer zal nog vechten, hij zal proberen te redden wat er te redden valt, maar Shell zal hoe dan ook flink water bij de wijn moeten doen.

Energie als politiek wapen

De strijd tussen Shell en het Kremlin is tekenend voor de situatie in de wereldwijde energiesector. Overal ter wereld stellen de regeringen van olie- en gasrijke landen hogere eisen aan westerse oliemaatschappijen. Venezuela, Nigeria, Kazachstan en vele andere landen zijn steeds minder afhankelijk van de kennis en het kapitaal van bedrijven als ExxonMobil, Shell en BP. In het verleden, toen de olieprijs laag was en ze geen geld hadden, konden ze niet om de kapitaalkrachtige westerse concerns heen. Maar nu de olieprijs torenhoog is, hebben ze zelf het geld om nieuwe olievelden aan te boren. En als ze de technologie niet zelf in huis hebben, huren ze die gewoon in. Het controleren van de eigen olie- en gasvelden heeft grote voordelen. Een land verdient er het meest aan als het olievelden zelf in bezit heeft. Bovendien is de export van energie een krachtig politiek wapen, zeker in een wereld waarin olie en gas steeds schaarser worden. Analisten waarschuwen voor tekorten aan olie en gas, ook in Europa. De regeringen die met de hand aan de olie- en gaskraan zitten, hebben dan de macht. En dat is precies waarom Poetin Shell naar een bijrol wil degraderen op Sachalin. Staatsconcern Gazprom, dat in feite bestuurd wordt vanuit het Kremlin, moet er aan de touwtjes gaan trekken.

Het eiland Sachalin ligt ten noorden van Japan, het strekt zich bijna 1000 kilometer uit langs de oostkust van Rusland. Het Sachalin 2-project dat Shell in sterk wisselende weersomstandigheden uitvoert, is naar alle maatstaven indrukwekkend. In de Zee van Ochotsk, aan de noordoostkant van Sachalin, bouwt Shell twee enorme platforms waar vanaf eind 2008 olie en gas wordt gewonnen. Omdat de zee op die plek zes maanden per jaar dichtgevroren is, kunnen tankers er niet komen. Via pijpleidingen over de zeebodem worden de olie en het gas aan land gebracht. Daarvandaan lopen twee pijpleidingen van 800 kilometer naar het zuiden van het eiland, over ruig, bergachtig en bebost terrein. Vlakbij het zuidelijke stadje Korsakov bouwt Shell een exportterminal. De daar gelegen baai van Aniva is twaalf maanden per jaar ijsvrij. Tankers kunnen de olie hier ongestoord ophalen.

Met het gas gebeurt iets bijzonders. Omdat Sachalin een onontgonnen energieprovincie is, en omdat het letterlijk en figuurlijk aan het eind van de wereld ligt, is er geen infrastructuur om het aardgas te exporteren. Pijpleidingen naar Japan, Zuid-Korea, China en de Verenigde Staten zijn er niet. Daarom bouwt Shell een fabriek om het gas vloeibaar te maken; in de energiewereld heet dat ‘liquified natural gas’, ofwel lng, dat 600 keer minder ruimte inneemt en net als olie per tanker vervoerd kan worden.

Het project wordt uitgevoerd door het bedrijf Sakhalin Energy Investment Company, waarin Shell 55 procent van de aandelen heeft. De Japanse investeerders Mitsui (25 procent) en Mitsubishi (20 procent) hebben de overige aandelen in handen. Shell runt het project, maar de Japanners dragen hun deel van de investeringen en krijgen ook hun deel van de winst. Japan heeft nauwelijks eigen gasvoorraden en is erg geïnteresseerd in het nabijgelegen Sachalin. Het investeert graag mee omdat het gas nodig heeft. Maar het project kampt vanaf het begin met tegenslagen. In 2004 komt Shell erachter dat het Sachalin-project 2 miljard dollar duurder zal uitpakken. De prijs van staal, de huur van boorinstallaties en de salarissen van technisch personeel stijgen in die tijd fors, omdat door de snelle economische groei van China schaarste ontstaat op de wereldmarkt. Dat speelt Shell parten. De Russische overheid is onaangenaam verrast, want in het contract dat Sakhalin Energy in 1994 met de Russische overheid sluit, staat dat het consortium eerst zijn investeringen mag terugverdienen en dat pas daarna de staat deelt in de olie-inkomsten. Als de investeringen dus hoger uitvallen, duurt het langer voordat de overheid iets terugziet van de winst. Het Kremlin kan Shell niet de schuld geven van de gestegen staalprijzen en gaat knarsetandend akkoord met het nieuwe budget. Er is een verzachtende omstandigheid voor de Russen: de hoge olieprijs. De investeringen zijn dan wel hoger, maar de opbrengsten stijgen ook flink omdat de olieprijs blijft oplopen.

Haat-liefdeverhouding

Shell en Gazprom hebben dan al jaren een haat-liefdeverhouding. In 1997 sluiten de twee bedrijven een ambitieus samenwerkingsverband. Olie en gas zijn op dat moment spotgoedkoop en Gazprom zit diep in de financiële problemen. Binnenlandse afnemers en klanten uit de voormalige Sovjetrepublieken zijn slechte betalers. Oekraïne betaalt bijvoorbeeld bijna nooit met geld, maar vaak met ladingen graan. Met betalingen in natura is Rusland wel geholpen, maar de boekhouder van Gazprom niet. Ondertussen wordt de Russische energiesector onder leiding van president Boris Jeltsin geprivatiseerd. Gazprom heeft geld nodig en zoekt een lening van 2 miljard dollar. In ruil voor toegang tot het grote Zapolyarnoye-gasveld in Siberië zegt Shell toe de helft van de kapitaalinjectie voor zijn rekening te nemen. Het is de bedoeling dat Shell de lening niet in geld, maar in aandelen Gazprom krijgt terugbetaald. Ook kondigen Gazprom en Shell aan om samen met Lukoil het Russische staatsolieconcern Rosneft over te nemen. Shell is enthousiast, want Rusland beschikt over de grootste gasreserves ter wereld en ook olie is er in overvloed. Met deze deal troeft Shell al zijn westerse concurrenten af en is het klaar voor de toekomst. Maar hoe belangrijk het samenwerkingsverband strategisch ook is, er komt weinig van terecht. Het Rusland van eind jaren negentig is chaotisch. Het rechtssysteem is zwak en omkoping is aan de orde van de dag. In die omstandigheid is Shell huiverig om een miljard dollar over te maken naar een bedrijf dat er slecht voor staat en te maken heeft met achterstallige belastingclaims. De staat legt ondertussen beslag op de bezittingen van Gazprom. Shell vindt de risico’s te groot en ziet tot grote frustratie van het Gazprom-management af van de kapitaalinjectie. Dat drukt het gasconcern nóg dieper in de financiële problemen. Ook de overname van Rosneft loopt uit op een fiasco. Gazprom en Lukoil hebben geen geld, waardoor Shell de overname in zijn eentje zou moeten betalen. Jeroen van der Veer is in die tijd nog niet de hoogste baas van Shell, maar zit wel in de hoofddirectie en is verantwoordelijk voor Rusland. Hij ziet af van de overname van Rosneft omdat niemand hem kan vertellen hoe groot de belastingschuld van het bedrijf eigenlijk is. Hij is bang voor onaangename verrassingen als de overname eenmaal een feit is. Dus veegt hij het plan van tafel. Het gedrag van Shell – eerst met veel bombarie een deal aankondigen om er later weer van af te zien – irriteert de Russen mateloos. ‘Af en toe kan Shell uitermate ongelukkig uit de hoek komen’, zegt een betrokkene. ‘De Russen hebben een enorm goed geheugen, je moet niet denken dat ze dit ooit vergeten.’

Ondanks de mislukte vrijage met Gazprom in 1997 weet Shell toch toegang te krijgen tot Rusland als het in oktober 2000 voor een onbekend bedrag een project overneemt van de relatief kleine Amerikaanse oliemaatschappij Marathon Oil. Het gaat om het Sachalin 2-project. Marathon kan de hoge investeringen op Sachalin niet ophoesten en verkoopt het project aan Shell. Gazprom voelt zich gepasseerd als Shell het project overneemt. De twee bedrijven hadden immers een overeenkomst om samen projecten op te zetten in Rusland.

Herkansing

Maar de twee concerns gaan in de herkansing; op 7 juli 2005 kondigen ze opnieuw een samenwerkingsverband aan. Gazprom is dan niet meer de partij die krap bij kas zit en kopje onder dreigt te gaan. Dankzij de hoge olie- en gasprijs is Gazprom het grootste en machtigste bedrijf van Rusland. President Poetin heeft de privatisering van het bedrijf deels teruggedraaid. De staat heeft iets meer dan 50 procent van de aandelen Gazprom in handen. Gazprom is een solide en stabiel bedrijf waarmee zaken gedaan kunnen worden. Maar de wereld zal zich 7 juli niet herinneren als de dag waarop Shell en Gazprom een strategische persconferentie houden. Die dag wordt London getroffen door een terreuraanslag. De wereld is na New York en Madrid opnieuw geschokt. Jeroen van der Veer, inmiddels gepromoveerd tot topman, en bestuursvoorzitter Alexei Miller van Gazprom hadden de aandacht van de financiële wereld op zich willen vestigen met de mededeling dat Shell en Gazprom aandelen in elkaars projecten willen ruilen. ‘Gezien de tragische gebeurtenissen die zich hier nu afspelen, lijkt het ons niet gepast om op dit moment een uitvoerige persconferentie te geven’, zegt Van der Veer tijdens een telefonische toelichting. ‘Daarom houden we het bij een korte verklaring.’ De bedoeling is dat Gazprom 25 procent van de aandelen in Sachalin 2 krijgt. In ruil verwerft Shell 50 procent in een project van Gazprom dat de diepere lagen van het grote gasveld Zapolyarnoye in Siberië moet ontsluiten. Het Sachalin 2-project is op dat moment al voor meer dan de helft klaar, terwijl het ‘Zapo’-project nog moet beginnen. De twee bedrijven spreken af dat ze gaan uitrekenen wat de waarde van de projecten precies is, waarna het verschil onderling zal worden verrekend.

De hernieuwde samenwerking is voor beide bedrijven van groot belang. Het door het Kremlin gecontroleerde Gazprom is het grootste gasbedrijf ter wereld, maar speelt nog geen enkele rol op de snelgroeiende markt voor lng. Sachalin wordt met zijn grote olie- en gasreserves hét energieknooppunt van Oost-Azië. Zo kan het niet alleen olie en gas opleveren voor Rusland zelf, maar ook voor het energiehongerige China en India, en voor gevestigde economieën als Japan, Zuid-Korea en de vs. Het is voor Gazprom cruciaal om een positie op Sachalin op te bouwen. Omdat het Russische concern geen expertise heeft op het gebied van lng, ligt het voor de hand om mee te doen in een project van Shell, dat de grootste lng-producent ter wereld is. Topman Miller van Gazprom is in zijn nopjes met de ‘strategische’ deal. ‘Ons samenwerkingsverband is gebaseerd op nieuwe uitgangspunten, inclusief het ruilen van belangen’, zegt hij tijdens de korte verklaring. Hij maakt duidelijk dat Gazprom meer belangen wil ruilen met Shell. Als voorbeeld noemt hij de lng-activiteiten van Shell in Nigeria. Daar wil Gazprom graag aan meedoen. Het West-Afrikaanse land is hofleverancier van de Verenigde Staten, een lucratieve markt waar Gazprom een voet tussen de deur wil krijgen. In ruil zou Shell kunnen meewerken aan de ontginning van de grote gasreserves in de ijzige Barentszzee, wat ook lng moet opleveren voor onder meer de vs. Miller ziet het al helemaal voor zich. Shell ontpopt zich tot een van zijn belangrijkste partners om de wereld te veroveren. Gazprom levert al 25 procent van het aardgas dat Europa verbruikt, maar speelt verder in de wereld een marginale rol. Vanaf vandaag, 7 juli 2005, gaat dat veranderen. Ook voor Shell is het een gunstige transactie; het blijft met 30 procent van de aandelen de grootste partij in Sachalin 2. De deelname in het Zapolyarnoye-veld kan erg lucratief zijn. Het veld ligt volgens Van der Veer ‘in het hart van de Russische gasindustrie’. Zapo staat in de top drie van grote gasvelden van Gazprom en heeft een productiecapaciteit van in totaal 100 miljard kubieke meter per jaar. Het project dat Gazprom samen met Shell wil opstarten, heeft betrekking op de ontginning van diepere lagen in het veld. Het gaat om relatief eenvoudige technologie en beperkte investeringen, maar de opbrengsten kunnen groot zijn. Shell kijkt watertandend naar dit soort velden, omdat het graag zijn reserves aanvult en zijn productie opvoert. Nadat het in 2004 bekend moest maken dat het over minder reserves beschikte dan het jarenlang gezegd had, kan Shell wel wat goed nieuws gebruiken.

Zeer slecht nieuws

De week na de aankondiging krijgt Van der Veer intern zeer slecht nieuws te horen. Het management van Sakhalin Energy heeft het hele projectplan en de benodigde investeringen nog eens goed tegen het licht gehouden en de uitkomst is schrikbarend: Sachalin 2 gaat geen 12 miljard maar 20 miljard dollar kosten. Bovendien lukt het niet om in 2007 het project af te ronden, maar pas in de zomer van 2008. Het nieuws slaat in als een bom op het hoofdkantoor in Den Haag. Van der Veer is woedend. Hij voelt op zijn klompen aan hoe dit nieuws gaat vallen in Moskou. Gazprom zal het gevoel hebben een kat in de zak te hebben gekocht, terwijl het Kremlin de staatsinkomsten nóg verder ziet teruglopen. Maar Shell heeft geen andere keus dan open kaart te spelen. Precies een week na de aankondiging van de ruildeal met Gazprom belegt Shell weer een telefonische persconferentie. Niet Van der Veer maar de Brit Malcolm Brinded, die in de raad van bestuur verantwoordelijk is voor het opsporen en winnen van olie en gas, licht de miljardentegenvaller toe, samen met de financiële man Peter Voser, een Zwitser. ‘Het is duidelijk dat dit teleurstellend nieuws is’, zegt Brinded. Het zal voor Shell het understatement van het jaar blijken te zijn. ‘Bij de start is het project onderschat’, verklaart de Brit. Shell heeft zich verslikt in de omvang, de complexiteit en de barre weersomstandigheden. Financieel directeur Voser noemt hogere materiaalkosten en ongunstige valutakoersen als oorzaak voor de miljardenstrop.

Binnen de operationele geledingen van Shell was al langer bekend dat de planning en het budget veel te ambitieus waren, onhaalbaar zelfs. Toenmalig Shell-topman Phil Watts, de voorganger van Van der Veer, wordt er in 2003 al op gewezen. Toch houdt hij vast aan de planning als in dat jaar de definitieve investeringsbeslissing voor Sachalin 2 wordt genomen. Er zit veel te weinig ruimte in het budget. Het management van Sakhalin Energy schat de investeringen op circa 9,4 miljard dollar. Het is gebruikelijk om daar nog een veiligheidsmarge bovenop te zetten. De aandeelhouders van het consortium – Shell, Mitsui en Mitsubishi – vinden een marge van 7 procent voldoende, vertelt een Shell-manager die destijds betrokken was bij het opstarten van het Sachalin 2-project. Er is intern veel kritiek op die 7 procent. De technici die op Sachalin rondlopen, vinden het veel te weinig, maar krijgen geen gehoor op het hoofdkantoor in Den Haag. Het budget komt met de marge van 7 procent uit op het ronde bedrag van 10 miljard. ‘Overoptimistisch’, oordeelt Sakhalin Energy-topman Ian Craig achteraf. De complexiteit van het project is destijds ‘zwaar onderschat’, zegt hij onomwonden tijdens een bezoek van journalisten aan Sachalin in december 2005. De aandeelhouders waren ‘enigszins gechoqueerd’, herinnert Craig zich. Niemand kon in 2003 voorzien dat de staalprijzen zouden stijgen en dat de dollar zo sterk in waarde zou dalen. ‘Maar met zo’n project moet je rekening houden met onvoorziene omstandigheden’, zegt Craig. ‘De voorzieningen daarvoor zou ik zelfs voor een routineklus in de Noordzee niet adequaat hebben gevonden. Het oorspronkelijke budget was heel erg agressief.’ Bestuursvoorzitter Watts wordt in 2004 de laan uitgestuurd vanwege het reserve-schandaal. De twee Shell-bestuurders Brinded en Voser benadrukken tijdens de persconferentie in juli 2005 dat Sachalin 2 ondanks de enorme tegenvaller nog altijd winstgevend is. De olieprijs beweegt op dat moment rond de 60 dollar per vat, terwijl de totale ontwikkelingskosten nu uitkomen op 5 tot 6 dollar per vat. Zo geven ze nog een positieve draai aan de onheilstijding.

Maar wat Van der Veer al vreest, gebeurt ook: de Russen reageren furieus op het nieuws van de kostenoverschrijding. Mensen die in die cruciale periode betrokken zijn geweest bij Sachalin 2 zeggen dat Shell de zaken vanaf dit moment ‘erg onhandig’ aanpakt. In de eerste plaats is de aankondiging van de kostenoverschrijding een complete verrassing voor Gazprom. Topman Miller weet van niets. Shell verschuilt zich achter de strenge regelgeving waar het als beursgenoteerd bedrijf aan gebonden is, namelijk dat het koersgevoelige informatie gelijktijdig aan alle aandeelhouders bekend moet maken. Die formalistische houding kan op weinig begrip rekenen in Moskou. Poetin en Miller voelen zich een week na de aankondiging van het vergaande samenwerkingsverband in de kou gezet. De Russen rekenen op een nederige houding van Shell. Gazprom verwacht genoegdoening, maar de Nederlands-Britse oliemaatschappij neemt een zakelijke en defensieve houding aan en benadert de zaak strikt juridisch. Volgens het contract moeten de autoriteiten het nieuwe verhoogde budget goedkeuren als de kosten ‘redelijk’ zijn. Shell stelt dat hogere kosten vervelend zijn, maar dat ze veroorzaakt zijn door factoren (staalprijzen en valutakoersen) waar het geen invloed op heeft.

Achteraf ziet het contract er niet gunstig uit voor de Russen, maar als het in 1994 wordt getekend is de situatie totaal anders. Het contract wordt overigens opgesteld in de tijd dat Marathon Oil nog de leidende partij is in Sachalin 2, Shell is er op dat moment nog helemaal niet bij betrokken. Met geen enkel zicht op stijgende energieprijzen is het voor Shell in 2000 een groot risico om het project over te nemen. Het vergt aanzienlijke investeringen en de opbrengsten zijn relatief laag – een gewaagde onderneming dus met grote risico’s. Onder die omstandigheden is het logisch, stelt een voormalige manager van Shell, dat een oliemaatschappij financiële voorwaarden stelt, en bijvoorbeeld eerst zijn investeringen wil terugverdienen voordat de overheid mee gaat delen in de winst. ‘Dat is altijd een gebruikelijke constructie geweest.’

De Russen zien dat anders, zoals blijkt uit de woorden die Poetin Van der Veer publiekelijk toebijt. Wat in de keuken van de ambtswoning van Job Cohen is besproken, blijft waarschijnlijk voor altijd tussen Van der Veer, Poetin en Brinkhorst. Maar Poetin heeft zich sindsdien herhaaldelijk publiekelijk uitgelaten over de ‘wanprestatie’ van Shell op Sachalin. Tijdens een persconferentie in juni 2007 zegt hij over het contract met Shell: ‘Weet u, het is een koloniaal verdrag dat niets te maken heeft met de belangen van de Russische Federatie. Ik betreur het dat Russische functionarissen begin jaren negentig zulke ongelukken hebben toegestaan. Het zijn incidenten waarvoor ze opgesloten zouden moeten worden. De uitvoering van dit contract resulteerde in een situatie waarbij Rusland toestond dat zijn grondstoffen langdurig zouden worden geëxploiteerd zonder er iets voor terug te krijgen.’ Die opvatting heeft hij ook tijdens het staatsbezoek aan Amsterdam verkondigd, niet alleen aan Van der Veer, ook tijdens een ontmoeting met Balkenende komt Sachalin ter sprake. De Nederlandse premier stelt net als Van der Veer dat Rusland contracten moet respecteren. Maar Balkenende is niet goed op de hoogte van de situatie, waardoor Poetin niet het gevoel krijgt tegenover een gelijkwaardige gesprekspartner te zitten. ‘Balkenende had bijzonder slechte dossierkennis’, zegt een adviseur van Gazprom. ‘Hij kon er alleen in de meest algemene termen over praten, terwijl Poetin alle details kende. Dan duurt een gesprek niet lang.’ Een gemiste kans, want wellicht had politiek massagewerk in dit stadium de zaak voor Shell kunnen verbeteren. Shell besluit te volharden in zijn juridische benadering. Volgens het contract zijn ze immers niet verplicht de Russen tegemoet te komen. Shell heeft fouten gemaakt door een veel te agressieve planning aan te houden, maar waarom zou het bedrijf vrijwillig afstand doen van zijn belangen? Bovendien zullen aandeelhouders het niet accepteren als Shell zonder slag of stoot grote investeringen gaat delen met Gazprom. Hoewel het hoofdkantoor in Den Haag staat, is Shell een Britse onderneming en is het onderworpen aan het Britse recht. Daarin staat dat bedrijven primair verantwoording moeten afleggen aan de aandeelhouders, en niet, zoals in Nederland, aan alle belanghebbenden van een onderneming, dat wil zeggen naast aandeelhouders bijvoorbeeld ook aan werknemers. Vanuit die gedachte voelt Shell zich niet in een positie om snel toe te geven aan de Russische sentimenten. Het zou wel eens een rechtszaak van een ontevreden aandeelhouder kunnen opleveren. Hedgefondsen gedragen zich in die periode als agressieve aandeelhouders.

Onwil van Gazprom

De Russen zetten de hakken in het zand. Gazprom is van plan de ruildeal te laten verzanden. Toch wordt ABN AMRO, dat veel zaken doet in Rusland, aan het werk gezet om de waarde van zowel Sachalin 2 als Zapo te berekenen. Shell en zijn Japanse partners hebben tot dat moment een slordige 8 miljard dollar geïnvesteerd in Sachalin. De bankiers becijferen de waarde van dit project op ongeveer 15 miljard dollar. Tot een waardebepaling van Zapo komt het niet. Dat komt omdat het project nog niet is opgestart, wat het voor de bankiers moeilijk maakt om in te schatten hoeveel er precies moet worden geïnvesteerd en wat de exacte opbrengsten zullen zijn. De moeilijkheid om twee projecten te vergelijken die zich in een andere ontwikkelingsfase bevinden, is voor Gazprom een gelegenheidsargument om de ruildeal te torpederen. De onderhandelingen leveren niets op. Shell en Gazprom bereiken nergens overeenstemming over, niet eens over de manier waarop de waarde van het Zapo-project moet worden berekend. Het is onwil. De Russen zijn simpelweg niet bereid om Shell nog langer toegang te bieden tot de omvangrijke gasreserves in Siberië. Gazprom heeft de waardebepaling van Sachalin wel door laten gaan, omdat het de meerderheid in het project wil kopen, en dan moet het weten hoeveel het waard is.

Shell houdt ondertussen vast aan de afspraak dat Gazprom zich voor 25 procent kan inkopen. Het officiële beleid in Rusland is sinds enkele jaren dat buitenlandse concerns geen meerderheid in olie- en gasprojecten kunnen verwerven, maar bestaande projecten zoals Sachalin 2 zijn daarvan uitgezonderd. Nu Shell over de schreef is gegaan met de kosten, ziet Poetin aanleiding het project naar zich toe te trekken; Gazprom moet 50 procent plus één aandeel van Sachalin 2 krijgen. Maar de Russen hebben nog meer wensen. Met de oorspronkelijke ambitie in gedachten dat de twee bedrijven samen de wereldgasmarkt zouden gaan bestormen, eist Gazprom een belang op in de lng-installaties van Shell in de Verenigde Staten. In die importterminals kunnen lng-tankers het ijskoude vloeibare gas lossen, dat door opwarming weer gasvormig wordt gemaakt zodat het via lokale pijpleidingen naar bedrijven en huishoudens gedistribueerd kan worden. Van der Veer voelt aan dat dit een politiek explosief thema kan worden in de Verenigde Staten. De Russen een belang geven in de nationale energie-infrastructuur gaat voor veel Amerikaanse politici een brug te ver. In 2005 blokkeert de Amerikaanse politiek ook al de overname van de Californische oliemaatschappij Unocal door het Chinese staatsbedrijf Cnooc. De Amerikanen zijn bang de grip op hun energievoorziening te verliezen. Van der Veer wijst de suggestie gedecideerd van de hand. ‘Als jullie een positie in de vs willen opbouwen, prima, maar dat doen jullie dan maar zelf’, zegt de Shell-topman.

Agressieve taal

Van juli 2005 tot december 2006 vecht Shell voor zijn belangen in het strategisch belangrijke Rusland. Het duurt meer dan een jaar voordat het concern accepteert dat het aan het kortste eind trekt. De gesprekken tussen de Russen en Shell verlopen stroef, zeker als president Poetin en managers van Gazprom steeds harder roepen dat ze de kostenoverschrijding niet zullen accepteren. Wat aanvankelijk binnenskamers blijft, wordt steeds openlijker verwoord. Tijdens een bijeenkomst van Europese regeringsleiders in oktober 2006 in Finland, waarvoor Poetin is uitgenodigd, noemt de Russische president de kostenoverschrijding van Shell op Sachalin ‘een schandaal’. Volgens Poetin zijn er mensen die ‘om commerciele redenen de kosten inflateren’. De Europese regeringsleiders weten niet goed wat ze met de agressieve taal van Poetin aan moeten. De Nederlandse premier Jan Peter Balkenende zegt zich ‘grote zorgen’ te maken over Poetins opstelling. ‘Je gaat je, ook na zo’n bijeenkomst als vanavond, toch wel achter de oren krabben hoe er in Rusland zaken wordt gedaan. We zullen waarschijnlijk nog lang over Sachalin moeten praten. Mijn zorgen zijn niet weggenomen. Overeenkomsten moeten worden nageleefd’, zegt hij in Finland tegen de aanwezige Nederlandse verslaggevers.

De onderhandelingen zitten muurvast. Eigenlijk zijn er nauwelijks onderhandelingen. Shell krijgt geen gehoor als het op de deur klopt in Moskou. De topmannen van Gazprom geven niet thuis, de ministers in het Kremlin evenmin. Op een gegeven moment weet Shell niet meer welke minister belast is met het dossier. Is het German Gref van economische zaken, of Viktor Khristenko van energie? In deze fase doet Shell een expliciet beroep op de Nederlandse regering om te bemiddelen. Al tijdens de World Gas Conference in juni 2006 in Amsterdam praat Brinkhorst met Khristenko. ‘Vanuit de overheid voerden we één lijn richting de Russen’, vertelt een ambtenaar die betrokken is geweest bij het dossier. ‘De boodschap was telkens: “Wij kunnen niet accepteren dat u op deze manier uw macht laat gelden. Wij willen een duidelijk investeringsklimaat.” Brinkhorst was niet te beroerd om dat soort zaken helder en direct op tafel te leggen. De Russen tonen zich gevoelig voor contacten op regeringsniveau en vinden het belangrijk een betrouwbare reputatie te hebben’, zegt hij. ‘Maar ze gaven onomwonden aan greep op het project te willen hebben. “Bodemschatten zijn onze soevereiniteit”, zeiden ze tegen ons.’

In Nederland is dat overigens niet anders gegaan. Nadat in 1959 de ‘gasbel’ bij Slochteren wordt ontdekt, duurt het tot 1963 voordat de regering Exxon en Shell een formule oplegt die voorschrijft hoeveel van de winst moet worden afgedragen aan de overheid. Begin jaren zeventig past de overheid de regeling ten gunste van zichzelf aan, omdat de gasprijs is gestegen en de winsten van de marktpartijen ‘niet meer in overeenstemming zijn met de uitgangspunten van de samenwerkingsovereenkomst’. Nu de Russen tot aanpassing willen overgaan worden ze verketterd, en dat steekt ze. Brinkhorst zegt als hij desgevraagd terugblikt op het Sachalin-dossier: ‘Uiteindelijk willen de Russen baas in eigen huis blijven, terwijl ze tegelijkertijd controle willen uitoefenen in de energiesector in andere landen. Dat wringt, daar zit spanning.’ Op verzoek van Shell legt hij herhaaldelijk contact met het Kremlin, maar vanaf het moment dat hij getuige is geweest van de confrontatie tussen Poetin en Van der Veer in Amsterdam, gelooft hij niet meer dat Shell stand kan houden. ‘Alle inspanningen hebben niet geleid tot de voor Shell gewenste uitkomst, namelijk dat het de grootste partner in het project zou blijven’.

De druk wordt verder opgevoerd

Shell komt zelf maar langzaam tot dat besef. Daarom besluiten de Russen de druk wat op te voeren. In mei 2006 stuurt de Russische Academie voor Natuurwetenschappen een rapport naar het ministerie van natuurlijke hulpbronnen. Daarin wordt de noodklok geluid over de gang van zaken in een aantal olie- en gasprojecten waar buitenlandse bedrijven bij betrokken zijn. De wetenschappers klagen over een hopeloos slechte efficiency, vertragingen en uit de hand lopende kosten. ‘De Academie doet het voorstel de inbreng van Russische ondernemingen in deze consortia te vergroten tot 51 procent, als een van de maatregelen om de efficiëntie van deze gezamenlijke productiecontracten op te vijzelen’, luidt een aanbeveling uit het rapport. Behalve Shell hebben ook het Amerikaanse ExxonMobil en het Franse Total zulke ‘gezamenlijke productiecontracten’. Maar alleen Shell heeft te maken gehad met een extreme kostenstijging. Hoewel Poetin en minister Khristenko keer op keer zeggen dat contracten in Rusland veilig zijn, wordt Sachalin 2 als een zeer kwetsbaar project beschouwd. De Russen zien Shell als de partij die het contract gebroken heeft door in totaal 10 miljard dollar uit het budget te lopen. Shell geeft in deze periode aan dat het water bij de wijn wil doen. In plaats van 25 procent, mag Gazprom 30 procent van de aandelen in het consortium kopen en wordt daarmee de grootste partij. Maar Gazprom heeft zijn zinnen gezet op een meerderheidsbelang en veegt het aanbod van Shell van tafel.

Na de Academie voor Natuurwetenschappers schakelt het Kremlin het agentschap Rosprirodnadzor in. Deze milieuautoriteit van het ministerie van natuurlijke hulpbronnen ontpopt zich tot de nachtmerrie van Shell. Rosprirodnadzor-baas Oleg Mitvol zegt in september 2006 dat Shell tal van milieuregels overtreedt op Sachalin en adviseert het ministerie de milieuvergunning in te trekken. Sakhalin Energy krijgt al jaren kritiek van het Wereld Natuur Fonds en lokale actiegroepen, omdat het olie- en gasproject een bedreiging is voor een groep zeldzame walvissen die zich vlakbij de offshoreplatforms voedt. Ook is er kritiek op de aanleg van pijpleidingen dwars over het eiland. Deze pijpleidingen worden ondergronds aangelegd en moeten bijna duizend riviertjes en beekjes kruisen. In die riviertjes bevinden zich de paringsgronden van zalm. De lokale economie is grotendeels afhankelijk van de zalmvangst en de vissers zien hun inkomen bedreigd. Tijdens het aanleggen van de pijpleidingen ontstaan regelmatig modderstromen waardoor het water troebel wordt en de zalm zich niet voort kan planten. Shell besluit de pijpleiding vanuit de platforms om de voedingsgronden van de walvissen heen te leggen. Die beslissing kost Shell 300 miljoen dollar aan extra investeringen. De werkzaamheden aan de pijpleidingen op het eiland worden gestaakt en pas weer hervat in de winter, als de riviertjes bevroren zijn en de graafwerkzaamheden geen modderstromen kunnen veroorzaken. Desondanks spreken de Russische autoriteiten van een enorme schade en Mitvol stelt Shell een megaclaim van 30 miljard dollar in het vooruitzicht. Shell dreigt deze absurde claim aan te vechten voor het internationaal gerechtshof. Maar daarvoor gaan de ontwikkelingen te snel en bovendien zou een rechtszaak alleen maar voor nog meer vertraging zorgen. Mitvol bijt door, ongetwijfeld met goedkeuring van de elite in het Kremlin. Eind september wordt de milieuvergunning daadwerkelijk ingetrokken en is Sakhalin Energy gedwongen het werk neer te leggen. Dit is een nachtmerrie voor Van der Veer. Iedere dag dat het werk stilligt, betekent verdere vertraging én nieuwe kostenoverschrijdingen, want de ruim 15.000 werknemers op het eiland krijgen gewoon doorbetaald. De inkomsten zullen op zich laten wachten. Per dag moet Sachalin 2, als het eenmaal draait, circa 3 miljoen dollar aan omzet opleveren. Het intrekken van de milieuvergunning is het ultieme drukmiddel. ‘Die milieuzaak was niet terecht, het was duidelijk chantage van de Russen’, zegt een waarnemer uit de gaswereld. ‘Maar Shell heeft het verkeerd ingeschat. Natuurlijk zou je die chantage juridisch kunnen aanvechten, maar daar ging het niet om, het was een politiek machtsspel.’

Krachteloos slotoffensief

Op het Shell-hoofdkantoor in Den Haag wordt de milieuclaim niet serieus genomen, maar het besef dringt wel door dat de Russen met powerplay hun zin doordrijven. Er volgt een diplomatiek slotoffensief. De Europese Commissie, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Japan roepen Rusland op ‘zich aan de afspraken te houden’. Alle ambassades worden in stelling gebracht om bij iedere gelegenheid tegen de Russen te zeggen dat ze zich ‘aan de internationale rechtsorde moeten conformeren’. Japan heeft als beoogde afnemer van het gas van Sachalin een groot belang bij een tijdige oplevering van het project. Hun kritiek is dan ook het hardst. De Japanse ambassadeur in Rusland spreekt over ‘abnormale’ en ‘eenzijdige’ eisen van de autoriteiten. Maar Japan heeft weinig diplomatieke vuurkracht in Moskou. De twee landen hebben een historie van politieke en militaire vijandelijkheden. Het zuidelijk deel van Sachalin is tot en met de Tweede Wereldoorlog bezet geweest door Japan. In de nadagen van de oorlog veegt het Russische leger de Japanners van Sachalin, evenals van vier nabij gelegen Koerillen-eilanden. Over die vier kleine eilanden wordt nog altijd getwist. In 2006 wordt een Japanse garnalenvisser door een patrouilleboot van de Russische kustwacht doodgeschoten nabij de eilandjes. De Japanse vissersboot bevindt zich in Russische wateren en negeert waarschuwingsschoten. Dit soort incidenten zorgen voor een koele politieke band en maken diplomatie weinig effectief. Zo ook rond het dossier Sachalin 2. De Japanse druk haalt weinig uit, evenals de Nederlandse, Britse en Europese.

Shell realiseert zich nu dat het door de zure appel heen moet bijten. De juridische benadering, hoe begrijpelijk die ook is, heeft niet in het voordeel van Shell gewerkt. Het heeft de verhoudingen met de Russen verhard. Shell krijgt het benauwd, want als het project te lang stilligt, komen de leveringscontracten die al zijn afgesloten in het geding. Japanse energiebedrijven rekenen op het gas. Er moet iets gebeuren, maar Shell weet nog steeds niet tot de onderhandelingstafel door te dringen. Op 4 oktober 2006 komt de doorbraak als minister Joop Wijn van Economische Zaken, die de inmiddels afgetreden Brinkhorst opvolgt, naar Moskou vliegt. Wijn leidt een handelsmissie naar Rusland, maar heeft in het Kremlin een belangrijke mededeling voor zijn gesprekspartner minister German Gref: Shell is bereid Gazprom een meerderheidsbelang aan te bieden in Sachalin 2. Later zegt Van der Veer in een radio-interview: ‘In oktober was de eerste doorbraak. Toen hebben we aangegeven dat Gazprom aandeelhouder kon worden voor 50 procent plus één aandeel.’ Van der Veer geeft in datzelfde interview toe inschattingsfouten te hebben gemaakt: ‘Wat wij niet hebben zien aankomen, was de enorme druk die werd uitgeoefend via de milieukant.’ De beschuldigingen hadden volgens hem ‘geen enkele basis’. Het belangrijkste waar Van der Veer nu nog op let, is dat Sachalin 2 geen verliesgevend project wordt en dat Shell in een goede positie komt voor aanvullende projecten, zowel op Sachalin als elders in Rusland. ‘We wilden alleen door op commercieel aanvaardbare wijze.’

Met de knieval van Shell kunnen een jaar en drie maanden na de aankondiging van de kostenoverschrijding de onderhandelingen pas echt beginnen. Er moet over twee zaken overeenstemming worden bereikt: hoeveel betaalt Gazprom voor het 50 procents-belang, en hoe hoog wordt het officiële investeringsbudget? De gesprekken vlotten redelijk, maar worden vaak onderbroken omdat Gazprom ook op andere fronten onderhandelingen voert. Zo wordt met het Italiaanse ENI gepraat over een gezamenlijke pijpleiding, met de Duitse bedrijven Eon en BASF over een ruil van belangen, en met Gasunie over deelname in een pijpleiding door de Baltische Zee. Omdat Gazprom maar één onderhandelingsteam heeft, zitten de westerse bedrijven vaak op elkaar te wachten. Van der Veer neemt de enig juiste beslissing: hij gaat zelf de onderhandelingen leiden. Hij investeert veel tijd in Sachalin en vliegt regelmatig naar Moskou voor overleg met Poetin en de top van Gazprom. Poetin spreekt vloeiend Duits omdat hij in zijn KGB-periode jarenlang in Dresden heeft gewerkt. Dit maakt onderlinge gesprekken in het Duits mogelijk en de sfeer ontdooit langzaam maar zeker. De Shell-topman pikt gaandeweg wat Russische woorden op en doet zijn best om in de moedertaal van zijn gesprekspartners te spreken. Maar als er knopen moeten worden doorgehakt, wordt altijd gebruikgemaakt van een tolk. ‘Het voordeel is dat je langer na kunt denken over je antwoord’, zegt Van der Veer. ‘Het nadeel is dat het langer duurt.’

Gazprom aan het roer

Vlak voor kerst zijn de onderhandelaars eruit. De Japanse partners zijn voortdurend op de hoogte gehouden en aanwezig als er knopen worden doorgehakt. Gazprom betaalt 7,45 miljard dollar voor 50 procent plus één aandeel in het Sachalin 2-project. De drie bestaande aandeelhouders leveren ieder de helft van hun belang in. Shell komt zo uit op 27,5 procent (min één aandeel), Mitsui op 12,5 procent en Mitsubishi op 10 procent. Het bedrag van 7,45 miljard dollar komt overeen met de rekensom die ABN AMRO in een eerder stadium maakte, en die Sachalin 2 een waarde toekende van ongeveer 15 miljard dollar. Maar inmiddels zijn er alweer miljarden geïnvesteerd in het project, waardoor de waarde eigenlijk hoger is. Afgesproken wordt dat Gazprom een deel van de investeringen draagt. Het investeringsbudget waar de autoriteiten mee akkoord gaan, komt op 15,8 miljard dollar te staan. Dat betekent dat de staat eerder gaat meedelen in de oliewinst en niet hoeft te wachten totdat de volledige 20 miljard is terugverdiend. Commentatoren zijn verdeeld over de deal. Sommigen noemen de prijs die Gazprom betaalt ‘fair’ en stellen dat er niet meer geroepen kan worden dat Shell en zijn partners onteigend zijn. Anderen zeggen dat de 7,45 miljard ‘extreem lucratief’ is voor het Russische concern. Shell heeft het werk gedaan en samen met zijn Japanse partners de risico’s gelopen, terwijl Gazprom voor relatief weinig geld aan de stuurknuppel komt te zitten nu het werk zo goed als klaar is.

Op 21 december 2006 komen alle hoofdrolspelers in het Kremlin bij elkaar om hun handtekening te zetten. In het bijzijn van Gazprom-topman Miller en minister van energie Khristenko ontvangt president Poetin Van der Veer, Mitsui-topman Shoei Utsuda en Mitsubishi-bestuursvoorzitter Yorihiko Kojima. Als Van der Veer in het Kremlin arriveert en de afgelopen anderhalf jaar in zijn herinnering terughaalt, heeft hij gemengde gevoelens. Shell heeft zijn doel niet bereikt, maar hij is toch tevreden omdat hij liever een klein belang heeft in een project dat vooruit kan, dan een groot belang in een project dat stilligt. Na een interne evaluatie komt Shell tot de conclusie dat de uitkomst ‘acceptabel en bevredigend’ is. Van der Veer heeft nog één zorg als hij die dag het Kremlin binnenstapt. Alle financiële aspecten zijn afgewikkeld, behalve de milieuclaim van 30 miljard dollar, die is nog niet van tafel. Van der Veer spreekt Poetin er voor het ceremoniële gedeelte op aan. ‘Vraag me er straks naar’, antwoordt Poetin. Het gezelschap neemt plaats aan een grote ovale witte tafel. Poetin en Khristenko zitten aan een lange kant, de vier aandeelhouders in Sakhalin Energy zitten aan de andere kant. Poetin neemt het woord en ‘bedankt’ de Nederlandse en de Japanse partijen voor hun ‘flexibele houding gedurende de onderhandelingen’. Khristenko zegt dat er is ‘vastgesteld dat de kostenstijgingen niet ten koste zullen gaan van de inkomsten van Rusland. De investeerders dragen het risico.’ Dan geeft Poetin het woord aan Van der Veer, die Gazprom ‘van harte welkom’ heet in het Sachalin 2-project. Van der Veer maakt een opmerking over de milieuproblemen en hij zegt ‘dankbaar’ te zijn dat het ministerie van natuurlijke hulpbronnen geassisteerd heeft in het ‘zoeken naar de juiste oplossingen’. Poetin zegt vervolgens dat alle ‘fundamentele problemen’ als ‘opgelost kunnen worden beschouwd’, waarmee Van der Veers laatste zorg is weggenomen.

Terugkijkend stelt Van der Veer dat de belangrijkste les voor Shell is geweest dat draagvlak bij de overheid van het land waar gewerkt wordt absoluut noodzakelijk is. ‘Dit is een klassiek voorbeeld dat je nooit grootschalige projecten kunt doen in de grondstoffensector zonder dat je de regering achter je hebt’, zegt hij. Het economische belang van het project is groot, benadrukt hij: ‘10 procent van de gasbehoefte van Japan moet uit ons project komen. Voor Zuid-Korea is dat 7 procent. Als daar een gat in zou vallen omdat ons project significant vertraagd zou zijn, zou dat enorme consequenties hebben voor vraag en aanbod in het Verre Oosten.’

Tijdens het dieptepunt houdt Shell er in het zwartste scenario rekening mee dat het zijn biezen kan pakken in Rusland, dat het alles kwijtraakt. Maar Gazprom heeft geen expertise op het gebied van lng en realiseert zich dat Sachalin 2 zonder Shell geen bestaansrecht heeft. Officieel wordt Shell ‘technisch adviseur’ van het project, maar feitelijk verandert er weinig, behalve dan dat het door het Kremlin gecontroleerde Gazprom de zeggenschap heeft. Dat is natuurlijk een nadeel omdat een kleiner deel van de olie en het gas in de boeken van Shell terechtkomt, maar het is ook een voordeel omdat Gazprom de wet kent en nooit zo diep in de problemen zal komen als Shell. In de verdere ontwikkeling van het olie- en gasrijke eiland Sachalin zal dit project een centrale rol spelen. Zodra er meer velden rond Sachalin worden aangeboord, zal de lng-fabriek die Shell heeft gebouwd, uitgebreid worden en het belangrijkste Russische lng-exportcentrum voor Azië gaan vormen.

De droom van de vrije markt valt in duigen

Met de ceremonie in het Kremlin kent de energiesector een turbulent einde van het jaar 2006. Het was niet het enige staaltje machtspolitiek van het Kremlin. Het jaar begint al even tumultueus als Gazprom op 1 januari de gaskraan naar Oekraïne dichtdraait na een hoogoplopend prijsconflict. Na een paar roerige dagen, waarbij Rusland en Oekraïne elkaar voortdurend verwijten maken, wordt het conflict opgelost en de gaslevering hervat.

De gebeurtenissen in 2006 maken een aantal zaken helder voor westerse regeringsleiders. In de eerste plaats realiseert de Europese Unie zich dat zijn energievoorziening kwetsbaar is. Rusland levert een kwart van het Europese gas en de politieke macht die het aan die positie ontleent is enorm. De Europese Unie kan simpelweg niet zonder Rusland functioneren. Dat feit werpt een schaduw over iedere politieke dialoog die de twee machtsblokken voeren. Europa kan kritiek uitoefenen, maar het kan Rusland nooit helemaal tegen zich in het harnas jagen. De ultieme consequentie van een op de spits gedreven politiek conflict is immers het staken van de gastoevoer, en dat zou Europa letterlijk in de kou zetten. Veel energiecentrales draaien op gas en de meeste woningen worden ermee verwarmd. De economie en de maatschappij zijn binnen de kortste keren ontwricht bij een tekort aan energie.

Een tweede conclusie is dat Europese idealen niet altijd werken in de praktijk. De Europese droom dat een vrije markt voor de meest efficiënte energievoorziening zorgt, valt in duigen. De energiemarkt in de Europese Unie kan wel geliberaliseerd zijn, maar de landen die olie en gas naar Europa exporteren, denken en handelen in andere structuren. De vrije markt staat in Rusland niet altijd voorop. Politieke overwegingen spelen ook een rol. Zo wordt het prijsconflict tussen Rusland en Oekraïne op de spits gedreven, omdat de voormalige Sovjetrepubliek een pro-westerse koers vaart na de Oranjerevolutie onder leiding van de nieuwe president Viktor Joesjtsjenko. De levering van gas, of de onderbreking daarvan, wordt door de Russische regering, via staatsconcern Gazprom, als middel ingezet in de buitenlandse politiek.