DE DANS VAN DE LEEUW EN DE DRAAK

Yvonne van der Heijden

De dans van de leeuw en de draak

Verleden, heden en toekomst van de
Nederlands-Chinese handelsbetrekkingen

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam / Antwerpen

Voor mijn ouders

© 2008

Yvonne van der Heijden

Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp

Jos Peters

Omslagillustratie

draak: Do Hoai Nam

leeuw: Joachim Angeltun

Foto auteur

Jan Jong Fotografie Beeldproductie, Alkmaar

Boekverzorging

LINE UP boek en media bv, Groningen

ISBN

9789047001355

D

2008/0108/323

NUR

780, 600, 694, 688

www.businesscontact.nl

Inhoud

Inleiding

1 ‘Soete praetgiens’ en roodharige duivels • 1550-1863

2 De markt van 400 miljoen • 1863-1949

3 Het chaotische arbeidersparadijs van Mao • 1949-1976

4 China als fabriek van de wereld • 1976-1992

5 ‘De kassa rinkelt’ en andere missies • 1992-2000

6 Nederland als toegangspoort van Europa • 2000-2010

Tot slot

Verantwoording

Dankwoord

Noten

Literatuur

Index

Inleiding

De reden waarom ik in 1991 naar China ben gegaan, heeft meer van doen gehad met het snakken naar een andere baan in de journalistiek dan dat ik per se naar China wilde. Mijn baan als buitenlandredacteur op de redactie van het Eindhovens Dagblad in Best was vlak, routinematig en miste de uitdaging waar een avontuurlijke dertiger naar verlangt. De bedaagde sfeer was voor mij reden om naar iets anders om te zien.

Toen ik van een vriendin een advertentie kreeg toegestuurd met de mogelijkheid om een jaar in Beijing Chinees te gaan studeren, heb ik dat gedaan. Dan kon ik meteen proberen als correspondent in China aan de slag te gaan. Zou dat niet lukken, dan had ik van 1991 in ieder geval een bijzonder jaar gemaakt. En, niet onbelangrijk, ik zou een belofte aan mezelf uit 1983 gestand doen. Tijdens een vakantiereis met een groep door China had ik besloten om er ooit nog eens terug te keren maar dan voor minstens een jaar. Ik vond dat je voldoende tijd moest uittrekken om het gigantische land met zijn diverse bevolking en bijzondere cultuur beter te leren kennen. En dat vind ik nu nog steeds.

Mijn belangstelling voor China moet overigens al in mijn jeugd zijn gewekt door het boek Pau Li, De kleine Chinees, een uitgave uit 1934 van beschuitfabriek Paul Kaiser waar je ook plaatjes in kon plakken. Het lag bij mijn oma op de logeerkamer en beschrijft het lot van een Chinees jongetje dat als verstekeling op een boot in Rotterdam belandt. Tijdens het schrijven van De dans van de leeuw en de draak heb ik nog gedeelten ervan herlezen. Met zinnen als: ‘Want Chineezen waren eigenlijk toch maar heidenen’ en ‘Een Chinees kent geen zorgen vóór de dag der zorgen komt’ geeft het een mooi beeld van wat Nederlanders in die tijd wisten van China en de Chinezen.

Uiteindelijk heb ik van 1991 tot 1999 in Beijing gewoond en in China gewerkt als correspondent voor de regionale dagbladen die waren aangesloten bij de Geassocieerde Persdiensten in Den Haag en voor Het Financieele Dagblad in Amsterdam en De Financieel-Economische Tijd in Antwerpen. Ik had het onbeschrijfelijke geluk in een maatschappij te belanden die door het interessantste decennium van haar moderne geschiedenis ging door de omschakeling van een planeconomie naar een ‘socialistische markteconomie’. Ik had ook het geluk dat de belangstelling in Nederland voor China snel toenam, zowel in de politiek als in het bedrijfsleven.

Mijn ervaringen in de jaren negentig en de eerste jaren van dit millennium in China, en met de Nederlandse ondernemers die voor zaken naar het ‘Rijk van het Midden’ kwamen, zijn voor mij de aanleiding geweest om de geschiedenis van de handelsrelaties tussen Nederland en China te beschrijven. Mijn speciale belangstelling voor de Nederlandse geschiedenis tijdens de Gouden Eeuw, waarin Nederland aan kop ging in de wereldhandel, is ook een belangrijke drijfveer geweest.

Tijdens mijn verblijf ben ik van China gaan houden, is China onder mijn huid gekropen. Bijzondere mensen, zoals Peter Liu en zijn vrouw Yu Qin, hebben daarin een grote rol gespeeld. Peter, vorig jaar op 83-jarige leeftijd overleden, had net vóór de communistische machtsovername als tolk voor een Amerikaans persbureau gewerkt. In het midden van de jaren vijftig deelde hij het lot van honderdduizenden intellectuelen die door Mao Zedong naar een strafkamp werden gedirigeerd na het bekritiseren van de communistische partij. Pas in 1978 werd hij gerehabiliteerd toen Deng Xiaoping aan de macht kwam. Het bijzondere is dat Peter noch zijn vrouw – beiden slachtoffers van de Culturele Revolutie – verbitterd is geraakt. En ook dat zij openlijk over de ontwikkelingen in hun land wilden praten met een buitenlandse, een journaliste nog wel, iets wat begin jaren negentig – kort na het bloedig ingrijpen van het leger bij studentendemonstraties op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989 – risico’s met zich meebracht. Van hen heb ik in de loop van mijn verblijf in China erg veel opgestoken over de Chinese geschiedenis, de cultuur, de tradities en het familieleven. En ook over de achtergronden van het Chinese optreden in de wereld. Op hun beurt waren zij nieuwsgierig naar de ontwikkelingen in Nederland, Europa en de Verenigde Staten. Lange gesprekken onder het eten en bij een mok Chinese thee roepen nog steeds warme herinneringen op.

In het onderzoek voor dit boek heb ik antwoorden gevonden op enkele vragen die mij al langer bezighouden als het gaat over Nederland en China. Geen zwaarwichtige levensvragen, maar simpele vragen zoals: waar is het handelshuis Sembodja gebleven dat in de vroege jaren vijftig vanuit een hotelkamer handel dreef in het China van Mao? En ook: wat is de ontstaansgeschiedenis van de Vriendschapsvereniging Nederland-China? In mijn speurtocht ben ik bijvoorbeeld ook gestuit op verslagen van officieren die vóór de Tweede Wereldoorlog op Nederlandse koopvaardijschepen de Stille Oceaan bevoeren. Zij verhalen over wat er met hen gebeurde na de Japanse aanval op Pearl Harbor. En tijdens het schrijven van dit boek heb ik de boeken van Jan Jacob Slauerhoff herontdekt; bij het lezen van zijn poëtische beschrijvingen van het China van de jaren twintig gaat mijn hart sneller kloppen.

De dans van de leeuw en de draak is door mijn persoonlijke ervaringen met de (eigen)aardigheden van de Chinese samenleving meer geworden dan een geschiedenisboek dat handelsrelaties beschrijft. Het zou mooi zijn als tijdens het lezen af en toe de gedachte opduikt ‘oh, zit dat erachter’. Want kennis van wat mensen beweegt, is een noodzakelijke voorwaarde om begrip op te kunnen brengen voor elkaar en zeker voor een volk en cultuur die extreem veel verschillen van de onze.

Naast het optekenen van de eeuwenoude en vaak kleurrijke contacten tussen de Nederlandse leeuw en de Chinese draak, door de eeuwen heen tot op heden, hoop ik met dit boek vanuit mijn persoonlijke betrokkenheid een bijdrage te leveren aan de verspreiding van wetenswaardigheden over China en het leven van de Chinezen in de eenentwintigste eeuw.

Yvonne van der Heijden, Loon op Zand, juli 2008

1
‘Soete praetgiens’ en roodharige duivels • 1550-1863

Als rijkste land ter wereld wekt China in de zestiende eeuw de interesse van handelslustige Nederlanders. Als het niet op een vreedzame manier lukt er voet aan wal te krijgen, probeert de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) het met grof geschut. Pas in 1729 weet Nederland een handelsfactorij in Guangzhou te openen, in de delta van de Parelrivier.

Dat Nederlanders belangstelling tonen voor China is eigenlijk niets nieuws. Het land sprak honderden jaren geleden al tot de verbeelding van Hollandse handelslieden die op zoek waren naar overzeese gebieden en volken waarmee ze handel konden drijven. Sommige Hollanders verloren zich al in de late middeleeuwen in superlatieven toen ze het oude Cathay bezochten en daar diep van onder de indruk raakten.

Een van hen – overigens de allereerste Nederlander die rond 1570 voet aan Chinese wal zet – is Dirck Gerritsz Pomp uit Enkhuizen. Hij beschrijft China als ‘een landt seer rijck van Gout, Edelghesteente, allerhande syde... dat rijckste lant dat men onder de sonne mach bedencken.’¹

De keizers van de Ming-dynastie houden de grenzen van het Chinese rijk in die tijd nog hermetisch gesloten voor vrijwel alle buitenlanders. Maar ‘Dirck China’, zoals Pomp bij zijn tijdgenoten bekendstaat, bevaart de wereldzeeën in Portugese dienst en dat is zijn geluk. Onder Portugese vlag heeft hij namelijk wél toegang tot het Rijk van het Midden, zoals de Chinezen hun land zelf noemen. De Portugezen zijn namelijk een van de weinigen die van de Chinese keizers halverwege de zestiende eeuw toestemming hebben gekregen om een handelspost te openen in Macao, als erkenning voor bewezen diensten bij het bestrijden van de zeepiraterij in de Zuid-Chinese Zee. Vanuit Macao kunnen de Portugezen handel drijven met de havenstad Guangzhou.

Het is een kwart eeuw later als Cornelis de Houtman met vier schepen om Kaap de Goede Hoop naar Oost-Indië zeilt, waarmee hij het bewijs levert dat Nederlanders ook met eigen schepen naar de Oost kunnen varen om daar handel te drijven. Bemanningslid Willem Lodewycksz schrijft een gedetailleerd reisverslag tijdens die eerste schipvaart naar Oost-Indië, waarin hij zijn belevenissen aan boord optekent, evenals de dagelijkse gang van zaken in de havens die de Nederlanders aandoen. Een apart hoofdstuk wijdt hij aan de Chinezen die wonen in Bantam,² op West-Java. In die tijd is dat één van de belangrijkste stapelmarkten van Zuidoost-Azië, mede door de grote export van peper, waar De Houtman en zijn mannen in 1596 aanleggen:

‘De Chinezen wonen in Bantam in een afgescheiden kwartier dat door een sterke palissade omgeven is en aan één kant beschut wordt door een moeras. De mooiste huizen van de hele stad zijn in deze wijk te vinden. Het is een heel slim volk met een goed zakelijk inzicht dat bovendien van lekker eten houdt. Als ze voor het eerst uit China komen, kopen ze net zoals andere kooplieden een vrouw, en ze verkopen haar weer als ze naar China terugkeren.’³

Willem Lodewycksz verbaast zich in zijn reisverslag van de eerste schipvaart naar Oost-Indië (1595-1597) vooral over de manier waarop de Chinezen op West-Java hun handelingen verklaren, zoals het aanbidden van de ‘duivel’:

‘Ofschoon de Chinezen geloven in een God die alle heeft geschapen, aanbidden zij de duivel, die ze in hun tempels of bidhuizen afgebeeld en geschilderd hebben. De duivel zit daar rechtop, heeft drie kronen op het hoofd en een angstaanjagende tronie, klauwen aan handen en voeten, en een afgrijselijk masker voor de buik. Voor dit beeld vallen de Chinezen op hun knieën om met het voorhoofd de grond aan te raken, en leggen vervolgens de meegebrachte groenten, vruchten, of andere dingen als een offerande op een schotel voor het beeld. Dan knielen ze weer en knikken met hun hoofd, tot ze denken dat de duivel tevreden is. Dan nemen zij hun schaal met fruit en groente weer mee naar huis, waar ze er met hun hele gezin van eten. Toen wij hun vroegen waarom ze de duivel aanbidden en aan hem offeren, in plaats van aan de Almogende God, antwoordden ze dat God niet gunstig gestemd hoeft te worden omdat hij goed is en niemand kwaad zal doen, terwijl de duivel een kwade geest is die verzoend moet worden.’⁴

VOC-reizen aan de basis van huidige handelscontacten

Van de enthousiaste berichten van zeelieden die in Portugese en Spaanse dienst varen, onder wie Dirck Gerritsz Pomp, krijgen de bestuurders van de Republiek der Verenigde Nederlanden florijntekens in hun ogen. Daar komen de ervaringen van Cornelis de Houtman en vijfenzestig andere scheepvaarders die rond 1600 vanuit Nederland naar Azië vertrekken, nog eens bij.⁵ De bestuurders nemen zich voor dit rijke land op commercieel gebied te gaan veroveren en gedreven door winstbejag besluit de Republiek eerst de strijd aan te gaan met de concurrenten: de zeegrootmachten Portugal en Spanje. Het doel is peper, porselein, zijde en andere exotische producten uit het Verre Oosten in Amsterdam op de markt te brengen.

De verzwakte positie van de Portugezen en de Spanjaarden, die de helft van hun vloot aan Franse en Engelse kapers zijn kwijtgeraakt, speelt de Nederlanders daarbij in de kaart. De aanvoer van exclusieve producten uit het Verre Oosten is gestagneerd, waardoor de prijzen stijgen. Tegelijkertijd neemt de vraag naar luxe producten door de economische opbloei van de Noordelijke Nederlanden in hoog tempo toe. Er ligt een enorme markt open.

Na langdurige onderhandelingen wordt in 1602 de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) opgericht, die het monopolie krijgt op de vaart naar Azië. De Oost-Indiëvaarders richten zich niet alleen op de eilanden in het oosten van de Indische Oceaan, maar wenden hun steven ook naar het Chinese keizerrijk. De VOC-reizen liggen aan de basis van langdurige en tot op de dag van vandaag voortdurende handelscontacten tussen Nederlanders en Chinezen.

Maar het gaat de VOC in die jaren bepaald niet gemakkelijk af om China te ‘veroveren’. De Nederlandse zeevaarders slagen er aanvankelijk nauwelijks in om door te dringen tot het begeerde land, voornamelijk doordat de Portugezen zich niet zomaar gewonnen geven. Keer op keer zetten ze hun nieuwe concurrenten de voet dwars, omdat ze de lucratieve handel in onder meer zijde, porselein, kandij, ginseng en geneeskrachtige planten voor zichzelf willen houden. Het gaat de Portugezen overigens niet alleen om de handel met de Chinezen zelf; ze verdienen ook aan de verkoop van Chinese producten aan Japan. Door de vaak gewelddadige Portugese interventies zien de Nederlanders lange tijd geen enkele kans om de Chinese autoriteiten voor zich te winnen.

In Zuidoost-China lopen de Nederlanders ook nog eens herhaaldelijk in de val van de eunuchen die als vertrouwelingen van de keizer aan het hof in Beijing verbonden zijn. De eunuchen zoeken in de handelssteden van die streek als agenten van het keizerlijke hof nieuwe bronnen voor belastinginkomsten. Bovendien nemen ze iedere gelegenheid te baat om hun eigen portemonnee te spekken. De Nederlanders – in Zuidoost-China buitenlanders zonder een vaste plaats in de daar geldende bureaucratische handelsstructuur – zijn een willige prooi voor de eunuchen.

Wijbrand van Waerwijck is een van de zeevaarders die op de onbetrouwbaarheid van de agenten stuit als hij in 1604 de eerste serieuze poging onderneemt om directe handelscontacten te leggen tussen Nederland en China. Hij huurt drie Chinezen in die hem verzekeren dat zij in China toestemming kunnen krijgen voor de Nederlandse handel. In plaats daarvan worden de Nederlanders kort daarop door een Chinese officier met vijftig oorlogsjonken (zeilschepen) verjaagd. Portugese invloed en Portugees geld hebben hoogstwaarschijnlijk bijgedragen aan de mislukking.

Later raken de Nederlanders in hun pogingen om Chinese goederen op te kopen in de havens in Zuidoost-Azië nog in een bittere strijd verwikkeld met Chinese kooplieden over de aanvoer van peper en andere tropische producten. De Chinezen beschikken dichter bij huis namelijk over een rijkere afzetmarkt voor hun goederen; ze leveren hun producten liever aan de stad Manilla op de Filipijnen, die Spaans bezit is. Dat bederft het handelsklimaat voor de Nederlanders.⁶

Na een eveneens mislukte poging van Cornelis Matelieff in 1607 kiest de VOC eieren voor haar geld. Ze richt zich in de jaren die volgen voornamelijk op de versterking van haar positie in Indië. Pas in 1619, als de Nederlanders hun gezag over de Specerijeilanden hebben verworven en zich op Java hebben gevestigd, zet Jan Pieterszoon Coen, die in dienst van de VOC in Nederlands-Indië een handelsmonopolie najaagt, met volle kracht de aanval op de Chinese markt in.

Coen, vanaf 1619 gouverneur-generaal in Nederlands-Indië, doet in een brief aan zijn werkgever zijn beklag over de hardnekkigheid waarmee de Chinezen Europeanen buiten de deur wensen te houden:

‘Van outs is in deze landen een prophetie, datter van verde een vreemde natie comen zal, wit van couleur, geheel gecleet, jae oock de handen ende voeten, hebbende catteoogen en een grote neus, verckens eetende. Hierover wort seer gevreest. ’t Is kennelijck, dat de Chinesen daerover geen vreemdelingen eenich acces in haer landt willen vergunnen.’⁷

De gouverneur-generaal gaat er gemakshalve aan voorbij dat de Nederlanders op hun beurt een nogal agressieve houding aannemen op hun reizen naar het Verre Oosten. Zo worden Chinese jonken die massaal op Java varen en daar tot ergernis en chagrijn van de Nederlanders de peperoogsten opkopen, met grof geschut overvallen en beroofd van hun handel. Op Chinese afbeeldingen uit die tijd staan Nederlanders niet voor niets als roodharige duivels afgebeeld en een Chinese geschiedschrijver uit die tijd schetst op zijn beurt een weinig vleiend portret van de Nederlanders:

‘Ze zijn hebzuchtig en geslepen, hebben veel kennis van kostbare waren en zijn knap in het streven naar voordeel. Om winst ontzien zij zelfs hun leven niet en geen plaats is zover, of zij gaan ernaar toe. Ontmoet men hen op zee, wordt men zeker door hen beroofd.’⁸

Goed- of kwaadschiks: oorlog en Chinese dwangarbeiders

Ondanks herhaaldelijke pogingen lukt het de Nederlanders niet zich op het Chinese vasteland te vestigen. Onder het motto ‘den handel is ons bedunckens lang genoch met vrientschap versocht’ stuurt Coen in 1622 vijftien zwaarbewapende schepen naar de Zuid-Chinese kust om Macao op de Portugezen te veroveren. De Nederlanders die onder bevel staan van admiraal Cornelis Reyersz van der Gouw, krijgen de instructie mee jonken en dorpen aan de Chinese kust plat te branden en zo veel mogelijk mannen, vrouwen en kinderen gevangen te nemen. De Chinezen moeten de Nederlanders bovendien helpen een fort te bouwen op de eilandengroep de Pescadores, van waaruit Coen de Chinese handel op Manilla wil blokkeren.

De aanval op Macao loopt echter uit op een compleet fiasco. In een bewaard gebleven Journael doet Willem Ysbrantzn Bontekoe uit Hoorn, die aan de expeditie deelneemt als schipper van de Groningen, verslag van het debacle. Hij schrijft dat de Chinezen ondanks de ‘schoone soete excusen en praetgiens’ van de Nederlandse onderhandelingsdelegatie niet overstag gaan. Sterker nog: in alle steden aan de Chinese kust komen plakkaten te hangen met de boodschap dat iedereen die met Nederlanders handeldrijft, de doodstraf te wachten staat.

Admiraal Reyersz verklaart daarop China de oorlog.

De Nederlanders maken honderden Chinese krijgsgevangenen en stellen hen als dwangarbeiders te werk op de Pescadores. Willem Ysbrantzn Bontekoe vervolgt in zijn Journael:

‘We brachten ze allemaal naar de Pescadores, waar ze net als de overige Chinezen die wij en de andere schepen en jachten daar brachten, twee aan twee aan elkaar werden geklonken. Ze moesten aarde aandragen voor het fort, en toen het fort klaar was, zaten er wel 1400 Chinezen op de Pescadores. De meesten werden toen naar Batavia gebracht, en daar verkocht. De Pescadores was onze rendez-vous, zoals verteld, waar wij onze ankerplaats hadden. We voeren daar af en aan, en namen alle Chinezen die we krijgen konden en brachten die daar bij elkaar.’⁹

Van de twaalfhonderd Chinezen die als slaven naar Batavia worden verscheept, overleven er slechts drieëndertig de zeereis. Bij een rantsoen van één kommetje rijst per dag is dat ook niet zo verwonderlijk.

Na de bouw van het fort blijven de Nederlanders roofovervallen uitvoeren op de Zuid-Chinese kust totdat voor de Chinezen de maat vol is. Dat moment breekt twee jaar na het begin van de oorlog aan, in 1624. Een vloot jonken met tienduizend Chinese soldaten gaat in de tegenaanval en dwingt de Nederlanders uit te wijken naar het eiland Formosa, dat nu Taiwan heet. De Chinese naam voor het eiland dat net buiten het Chinese territorium ligt, luidt ‘Dong Fan’ ofwel ‘Oosters Barbarenland’.

Op het eiland wonen koppensnellers, maar in eerste instantie negeren de Nederlanders dat gegeven; pas later zal het hen de nodige kopzorgen geven. In het zuiden van Formosa bouwen de Nederlanders een stenen vestiging met pakhuizen die ze Fort Zeelandia dopen, het huidige Anping. Vanuit deze handelspost kan de VOC eindelijk handel gaan drijven met China, maar van een monopolie is geen sprake. Een Chinese handelscompagnie die nauwe banden heeft met de mandarijnen, ambtenaren aan het hof van de Ming-keizers in Beijing, voorkomt namelijk met gewapende hand dat de Nederlanders zich mengen in de bestaande handel die zij voor de kust van de provincie Fujian al met anderen drijven.

Formosa wordt door de Nederlandse gouverneur, Hans Putmans, tussen 1629 en 1636 bijna helemaal onder Nederlands gezag gebracht, nadat de inheemse bevolking van tientallen Nederlandse soldaten koppen heeft gesneld. Onder Nederlands bestuur ontwikkelt het eiland zich tot een welvarende landbouwkolonie en de Nederlanders bouwen er steden en leggen er waterwerken, polders, bruggen en wegen aan. Onderwijzers en dominees die door de VOC naar Formosa worden gezonden, proberen de zeventigduizend inwoners beschaving bij te brengen. Nederlandse landbouwdeskundigen beginnen met de teelt van indigo (blauwe verfstof) en suikerriet en introduceren er nieuwe gewassen, onder meer peultjes die in het Chinees nog steeds ‘Helan dou’ heten ofwel Hollandse boontjes.

Fort Zeelandia is tegen 1650 uitgegroeid tot een van de meest winstgevende VOC-posten in Azië. De top drie van producten die in China worden ingekocht, bestaat volgens dagregisters uit die jaren uit vers geoogste ruwe zijde en van de cocon gewikkelde zijden garens, porselein en geneeskrachtige natuurproducten zoals ginseng, rabarberwortel en pokhout (hars gebruikt als geneesmiddel vooral tegen syfilis). Andere Chinese producten die vanuit Fort Zeelandia worden verscheept, zijn gekonfijte gember, witte poedersuiker, opium (belangrijke pijnstiller), sappan (donkerrode verfstof) en aluinaarde (bloedstelpend middel en grondstof voor glasblazerijen). De Chinezen hebben in ruil daarvoor vooral belangstelling voor peper en andere specerijen, sandelhout (om zoetige wierookstokjes van te maken), Indiaas ivoor, Hollands laken en vlees en hertenvellen (voor het maken van harnassen).¹⁰

Koninklijke Porceleyne Fles

Aan het einde van de zestiende eeuw brengen de watergeuzen de eerste ladingen Chinees porselein naar Nederland als buit van de kapervaart. Ze treffen het aardewerk aan in buitgemaakte Portugese schepen, die kraken worden genoemd, en waardoor al snel de naam ‘kraakporselein’ ontstaat.

Van het Chinese porselein blijken de witte exemplaren met kobaltblauwe beschilderingen verreweg het populairst bij de bovenlaag van de Nederlandse bevolking. Pottenbakkers in Delft zien een gat in de markt en beginnen prompt imitaties te maken, waardoor Nederlandse ondernemers veel eerder zijn met het kopiëren van Chinese producten dan de Chinezen met het namaken van Nederlandse waar.

Rond 1700 zijn er in Delft maar liefst tweeëndertig fabrieken die Delfts blauw aardewerk met oosterse decoraties produceren.¹¹ Een van die fabrieken is de Koninklijke Porceleyne Fles, die is opgericht in 1653 en tot op de dag van vandaag als enige fabriek sinds de zeventiende eeuw onafgebroken Delfts blauw produceert. Tegenwoordig, ruim 350 jaar na de oprichting, bezoeken jaarlijks meer dan honderdduizend toeristen,vooral Aziaten en Amerikanen, de fabriek in Delft. Het bedrijf is beursgenoteerd en behaalde in 2007 een kleine 4 miljoen euro omzet.¹²

Het tribuutstelsel: de Chinese keizer wenst geschenken

Vijftig jaar na de eerste poging van Wijbrand van Waerwijck hebben de Nederlanders nog steeds geen handelsbetrekkingen met China, waar halverwege de zeventiende eeuw overigens een nogal onduidelijke politieke situatie ontstaat. In 1644 valt in Beijing de Ming-dynastie en treden de Manstjoes aan, die er de Qing-dynastie stichten. De Nederlanders denken dat het nieuwe bewind in het Chinese keizerrijk hen nieuwe kansen op vrije handel kan bieden. Daarom maken de gezanten Pieter de Goyer en Jacob de Keyser van 1655 tot 1657 een reis van Guangzhou naar het Chinese hof in Beijing. Het doel van deze 2400 kilometer lange reis per trekschuit is onveranderd: een vreedzame handelsrelatie vestigen tussen China en de VOC.

Dit eerste gezantschap bereikt zijn hoogtepunt op 2 oktober 1656. De Goyer en De Keyser mogen op audiëntie komen bij de Chinese keizer in het keizerlijke paleis, de Verboden Stad genaamd. Volgens de regels van het tribuutstelsel zijn ze beladen met geschenken die de keizer gunstig moeten stemmen – waaronder spiegels, een verrekijker, een harnas en een zadel – maar desondanks loopt het bezoek uit op een grote teleurstelling. Ten eerste krijgen de Nederlanders de keizer niet in levenden lijve te zien omdat hij – zittend op zijn troon – verscholen gaat achter een groot scherm.¹³ Bovendien moeten ze met praktisch lege handen weer de aftocht blazen; ook door hun onderneming zullen er geen directe handelsbetrekkingen met China ontstaan. De keizer geeft de afgezanten wel nog een brief mee, op keizerlijk geel papier, geadresseerd aan gouverneur-generaal Joan Maetsuycker in Batavia. Hij bedankt hem daarin voor alle vriendelijke woorden en voor de geschenken en hij laat hem weten dat de Nederlanders slechts één keer in de acht jaar naar China mogen komen, met maximaal honderd mensen. Twintig van hen mogen dan vanuit Guangzhou doorreizen naar Beijing om tribuut te brengen aan de keizer.¹⁴

Een veelzeggende passage uit de brief van de keizer aan gouverneur-generaal Joan Maetsuycker, die het verzoek had gedaan de handelsbetrekkingen tussen Nederland en China te openen, luidt als volgt:

‘Gij hebt mij verzocht om in mijn Land te komen handelen, Waaren daar in te brengen, en andere Waaren daar weder uit te voeren, waar van de gemeene man groot profijt zou kunnen strijken. Doch aangezien uw Landt zeer verre afgelegen is, en hier zeer harde winden waayen, waardoor de Schepen met groot gevaar overkomen, en het hier aan land zeer kout is, zulks het hagelt en sneeuwt, zo zou het mij deeren, en in ’t herte zeer doen, indien hier van uw volk quam. Indien het u derhalven behaagt, dat ze hier komen, zoo laatze alleen om d’acht jaren eens komen, en niet meer als honderd man; waar van twintigh ter plaatze mogen optrekken, daar ik mijn hof houde. En dan kunt gij uwe koopmanschappen aan land in uw Logement brengen, zonder die op Zee voor Kanton te verhandelen. Dit heb ik uit goede genegentheit t’uwen besten alzoo goet gevonden, en vertrouwe dat u zulks ook zal aangenaam wezen. Dit is het dat ik u wilde bekent maken.”¹⁵

De Chinese keizer laat zijn brief vergezeld gaan van enkele geschenken voor de gouverneur-generaal: zilverbroodjes en met draken en bloemen bedrukte zijden stoffen. Het is de schamele oogst van het gezantschap dat de VOC 88.000 gulden heeft gekost.¹⁶

Tien jaar later wordt op Nederlands verzoek de tribuutperiode weliswaar ingekort, maar ook dan worden geen geregelde handelsrelaties gevestigd. De Nederlanders blijven ertoe veroordeeld in Batavia de komst van Chinese jonken met thee, zijde, porselein en andere Chinese producten af te wachten.

Het eerste gezantschap biedt de Nederlanders wel iets anders: voor het eerst hebben de VOC-kooplieden de gelegenheid het Chinese binnenland uitgebreid te bekijken. Van de hand van de secretaris van het gezantschap, Joan Nieuhof, is meteen na zijn terugkomst in Nederland een reisverslag uitgegeven, geïllustreerd met zijn eigen schetsen uit China.¹⁷ Nieuhof gaat uitgebreid in op de ontvangst aan het hof en zet de beschrijving van een officieel banket zelfs op rijm:

‘Hier bruist en bare Zee van gout en zijde Kleder,
Het blinkende metaal trotst allerhande Spijs,
Appollo daald gewis, met al zijn Muzen neder.
Is dit in ’t Heidendom? Wij zijn in ’t Paradijs.’¹⁸

Uit het verslag van Nieuhof wordt ook duidelijk dat Nederlanders in de ogen van de Chinezen maar vreemde snuiters zijn. De Chinezen kunnen bijvoorbeeld niet geloven dat de Nederlanders vast land bezitten. Zij blijken ervan overtuigd te zijn dat Nederlanders voortdurend op zee verblijven, zich daar ook voortplanten en hooguit ergens wat eilanden bewonen.

‘Toen vroegen ze [raadsheren van de Chinese keizer] of de Hollanders [gezanten] inderdaad op zee leven en zich daar ook voortplanten, en of wij ook land hebben, hoe dat heet en waar dat ligt, en door wie en waarom wij hierheen gezonden waren, hoe onze koning heet en hoe oud hij is.’¹⁹

Ook schipbreukeling Paulus Olofsz Rotman, die in 1652 met een paar lotgenoten aan de Zuid-Chinese kust aanspoelt, merkt op dat ze voor de Chinezen een bijzondere bezienswaardigheid vormen. De Chinezen blijken zich vrolijk te maken over de Nederlanders die niet met eetstokjes overweg kunnen en met hun vingers eten.

‘’s Avonds toen ze ons eten wilden geven, zetten ze een tafel midden op straat, met twee banken. Wij gingen zitten eten want er stond goed eten op tafel: spek, verse vis en goede witte rijst. Ze wilden dat we met stokjes aten, maar we konden daar niets mee binnenkrijgen. We gooiden de stokjes weg en gebruikten onze vier vingers en duim. Daar moesten ze geweldig om lachen, want ze hadden nog nooit iemand op die manier zien eten. De vrouwen tilden hun kinderen hoog op en sommigen klommen op de daken om ons te zien eten, alsof dat een groot mirakel was. Toen we genoeg hadden gegeten brachten ze ons bij een waterput en gebaarden dat we onze voeten moesten wassen. Dat deden we.’²⁰

Schrijfster Carolijn Visser doet in 1988 de reis van het eerste Nederlandse gezantschap nog eens over, omdat ze wil weten wat er nog over is van het China dat Joan Nieuhof drie eeuwen eerder heeft opgetekend. Met een kopie van zijn dagboek gaat ze op zoek naar ‘herinneringen langs de Keizerlijke Waterweg’ en doet daarvan verslag in Buigend bamboe.²¹