DE ROL VAN HET GEWETEN

De rol van het geweten

David Vriesendorp & Karin Jironet

Persoonlijke verhalen van leiders
in het Nederlandse bedrijfsleven

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 David Vriesendorp & Karin Jironet
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp: Het vlakke land, Rotterdam

ISBN 9789047001461
D/2006/0108/330
NUR 801

www.businesscontact.nl

Voorwoord

Iedere samenleving kent normen, voorschriften en rechtsregels. Regels van welke aard dan ook hebben echter alleen invloed op de praktijk als individuele leiders uitdrukking geven aan een innerlijke overtuiging die deze regels ondersteunt. Dat is het onderwerp van dit boek: de weg die een leider aflegt van een persoonlijke overtuiging naar toepassing van die regels in de praktijk. Dat is iets totaal anders dan de manier waarop het geweten doorgaans in werksituaties functioneert: daar is het zogezegd een beweging van boven naar beneden, van externe regels naar een interpretatie of explicatie van een regel.

Soms interpreteren de geïnterviewde leiders het geweten als een moreel of oordelend principe. Doorgaans betreft het echter een dwingende, innerlijke stem. Die stem duikt soms op na een periode van strijd, soms zelfs lijden, maar in ieder geval na een proces van zelfonderzoek. Jacqueline Rijsdijk beschrijft dat proces op roerende wijze. Ze zegt:

Het geweten is, heel diep van binnen, in feite datgene dat de echte vragen stelt: vragen die niemand anders je stelt. Ik kom in contact met die stem door ernaar te willen luisteren. Natuurlijk kun je die stem uitzetten, dat is helemaal niet moeilijk en dat gebeurt ook vaak genoeg. Maar als ik dat doe, weet ik ook dat ik mezelf een rad voor ogen draai. Dan word je chantabel en dat maakt het leven heel erg ingewikkeld. Bovendien groei je ook niet meer, want je ontneemt jezelf de kans om het op een andere manier te doen. Alleen door die stem te accepteren, hoe vervelend en pijnlijk dat soms ook is, kun je je meer bewust worden van wat wel en niet goed is, zonder je door je ego voor de gek te laten houden.

Het geweten kan zich alleen ontwikkelen in interactie met handelingen of gebeurtenissen, via een confrontatie met iets reëels. Het is een kracht die in de loop van de tijd moet worden vormgegeven met het ouder en, hopelijk, wijzer worden.

Persoonlijk stel ik me in concrete situaties vaak de vraag hoe het leven bedoeld is of kan zijn. Zijn bepaalde gedragingen of besluiten in overeenstemming met respect voor het leven? Zo ben ik tot zeer uitgesproken opvattingen over duurzaamheid gekomen. Het kan toch niet de bedoeling zijn dat wij mensen andere vormen van leven systematisch uitroeien en daardoor het leven zelf tekortdoen, zo niet in gevaar brengen? Als mensen elders in erbarmelijke omstandigheden verkeren, is er dan met ons ook niet iets aan de hand? Wie als bewuste en verantwoordelijke mens in het leven wil staan, ontkomt niet aan het stellen en beantwoorden van dit soort vragen. Door voortdurend bewust de confrontatie met ons geweten aan te gaan worden we gedwongen het mysterie van het leven te ontrafelen en te ontdekken wat het betekent om een verantwoordelijke, een complete mens te zijn.

De interviews in deze bundel laten op een intrigerende, persoonlijke en soms onthullende manier zien hoe leiders op hoge posities in het Nederlandse bedrijfsleven omgaan met de hun gegeven verantwoordelijkheden; zij hebben door hun ervaring geleerd – en leren nog steeds – om een completere mens te zijn. Misschien omdat ze ook hun eigen zwakke kanten proberen te begrijpen en omdat ze soms tegen bepaalde ‘waarden en normen’ in moeten gaan. Laten ze u tot voorbeeld en inspiratie dienen!

Herman Wijffels
- WERELDBANK -

Inhoud

Inleiding

Marike van Lier Lels

Thomas Cohn

Ole van der Straaten

Jacqueline Rijsdijk

Guust Verpaalen

Ronald Blom

Tony Ruys

Antony Burgmans

Jeroen van der Veer

Kees Storm

Rijkman Groenink

Afsluitende beschouwingen

Nawoord

Inleiding

Dit boek beoogt een beeld te schetsen van de persoonlijke over-wegingen waardoor leiders zich in hun professionele activiteiten laten leiden. Wat is de rol van het geweten hierin en op welke manier is een leider zich bewust van de rol van zijn geweten? Wat betekent verantwoordelijkheid nemen voor hen?

De vraag naar de rol van het geweten van leiders in het bedrijfsleven wordt ingegeven door de verschillende ervaringen in ons werk.

Toen David Vriesendorp bij Amnesty International werkte, voerde Amnesty regelmatig overleg met een aantal grote multinationale ondernemingen over ‘duurzaam ondernemen’. Het ging hierbij in het bijzonder om de houding van bedrijven tegenover mensenrechten bij hun werkzaamheden in het buitenland. Te denken valt hierbij onder meer aan arbeidsomstandigheden, vrijheid van vakbonden, de opstelling ten opzichte van etnische groepen, discriminatie van vrouwen, kinderarbeid en gedwongen tewerkstelling. Er werd aan de bewustwording van de mensenrechten bij bedrijven gewerkt en er werd gesproken over ontwikkeling van gedragscodes op dit gebied. Wat blijft is de vraag hoe ondernemers, dus niet zozeer ondernemingen, in dit verband persoonlijk omgaan met het verantwoord ondernemen en met ethische dilemma’s.

Bij De Baak Management Centrum VNO-NCW, waar Karin Jironet werkzaam is, is een kenniscentrum en een platform voor leiderschapsontwikkeling. Karin coacht leiders op thema’s als bewustzijn en verantwoordelijkheid, op persoonlijk en professioneel vlak. Haar expertise komt mede voort uit haar lang-durige Sufi training, haar proefschrift in theologie en haar training in analytische psychologie. In haar werk ontmoet ze leiders die dagelijks nauw betrokken zijn bij het nemen van beslissingen. Leiders die het tot hun taak rekenen moeilijke beslissingen te nemen – ook als er sprake is van conflicten en dilemma’s.

We hebben een reeks vraaggesprekken gevoerd met leiders uit het Nederlandse bedrijfsleven, waarin we hen hebben gevraagd naar hun ideeën over geweten en verantwoordelijkheid. Tijdens de interviews is gesproken over hun verantwoordelijkheidsgevoel – gevormd door externe principes of door innerlijke overtuiging (door hun persoonlijkheid) – en hoe hun geweten van invloed is op hun leiderschap.

De interviews met Marike van Lier Lels, Thomas Cohn, Ole van Straaten, Jacqueline Rijsdijk, Guust Verpaalen, Ronald Blom, Tony Ruys, Antony Burgmans, Jeroen van der Veer, Kees Storm en Rijkman Groenink laten een grote verscheidenheid aan ideeën, gevoelens, idealen en ambities zien. Wat alle geïnterviewden gemeen hebben, is de oprechte wens om openlijk te spreken over hoe ze in het leven staan, wat ze belangrijk vinden met betrekking tot hun professionele verantwoordelijkheden en de manier waarop ze dit in hun werkzaamheden tot uitdrukking brengen.

We hebben er bewust voor gekozen de mensen hun eigen verhaal te laten vertellen, het interview niet zodanig te redigeren dat er een vooringenomen visie op geweten of het geweten van deze persoon uit naar voren komt.

De interviews zijn gehouden bij VNO-NCW in Den Haag, bij David Vriesendorp thuis of op het kantoor van de geïnterviewde. Tijdens de interviews waren alleen de auteurs en de geïnterviewde aanwezig (op één uitzondering na, waar ook een manager externe zaken als vierde persoon aanwezig was).

De interviews zijn opgenomen en verwerkt tot de individuele getuigenissen die u in dit boek kunt lezen. In enkele gevallen heeft nog een tweede interview plaatsgevonden om bepaalde punten verder uit te diepen. Alle geïnterviewden hebben hun eigen tekst gelezen, er commentaar op gegeven en ingestemd met de inhoud.

Het afsluitende hoofdstuk, geschreven door Karin Jironet, is een nabeschouwing van alle interviews waarin wij aspecten met betrekking tot het geweten analyseren en illustreren met voorbeelden uit de vraaggesprekken.

Hier komen nadrukkelijk ook verschillende leiderschapsstijlen aan bod: het omgaan met vage begrippen als gevoel en intuïtie en met onzekerheden en verantwoordelijkheden, de wijze waarop mislukkingen worden verwerkt, de eenzaamheid aan de top en de voorbeeldfunctie die het handelen van deze leiders heeft.

We zijn alle leiders dankbaar voor hun warme ontvangst en openhartigheid. Het is niet gemakkelijk om zulke persoonlijke en indringende vragen te krijgen van iemand.

We zijn Herman Wijffels zeer erkentelijk voor het schrijven van een voorwoord, evenals Frans van Seumeren voor een nawoord.

Harry Starren, directeur van De Baak, heeft het project van meet af aan ondersteund en ons met zijn adviezen bijgestaan voor een correcte weergave van de interviews. Caroline van Frankenhuyzen, verantwoordelijk voor leiderschapsontwikkeling bij De Baak, heeft waardevolle tekstanalyses toegevoegd. We zijn hen hiervoor zeer dankbaar!

We zijn zeer erkentelijk voor de redactionele ondersteuning die we ontvingen van Annemie Michels en Pim van Tol van Uitgeverij Business Contact in Amsterdam.

Daarnaast willen we graag onze beide partners Rolanda en Alexander bedanken, evenals onze kinderen, voor het lezen van delen van de tekst en hun commentaar erop.

Marike van Lier Lels

-INNOVATIEPLATFORM; EX-COO SCHIPHOL -

‘Op een gegeven moment kies je en dan overwin je de angst om een verkeerde keuze te maken.’

Marike van Lier Lels is 46 jaar en woont in Ouddorp met Yvonne Kasteleijn. Na in 1986 te zijn afgestudeerd in Delft (Maritime Business Studies), ging ze werken bij de Nedlloyd Group. Zij bekleedde een aantal hoge functies bij de scheepvaartdivisie, zowel in het Verre Oosten als op het hoofdkantoor in Rotterdam. In december 1995 werd ze aangesteld als managing director van Van Gend & Loos, een van de grootste vervoerbedrijven van de Benelux. Van 2002 tot 2005 was ze executive vice president & coo van de Schiphol Group. Momenteel is ze verantwoordelijk voor ‘Future Scenarios’ bij het Innovatieplatform, heeft ze toezichtfuncties bij een aantal bedrijven en houdt ze zich actief bezig met initiatieven op het gebied van duurzaam leiderschap en ondernemen.
Marike ziet het als haar verantwoordelijkheid om een positieve bijdrage aan de wereld te leveren, daarom is het voor haar niet meer dan vanzelfsprekend dat ze haar ideeën over plicht, eerlijkheid en relaties opbouwen ook in praktijk brengt. Het geweten wordt volgens Marike zichtbaar door hoe je je leven leidt en hoe je relaties met anderen onderhoudt. Het zijn de keuzen die je elke dag weer maakt.

Vertel eens iets over je jeugd

Ik zie een foto voor me, genomen in de tuin bij ons thuis. Ik zal ongeveer twee jaar zijn geweest; ik kon in ieder geval al lopen. Je ziet dat mijn hoofd toen ook al sneller wilde dan de rest van mijn lichaam; het lijkt alsof mijn kleine beentjes het nauwelijks kunnen bijhouden. En in mijn ogen stond een grote vastberadenheid te lezen: ‘Wat er ook gebeurt, ik zal het eind van de tuin halen!’ Het is nog niet zo lang geleden dat ik hier opeens weer aan moest denken. In het verleden was ik me nooit zo bewust van mijn wilskracht en vastberadenheid, ik noemde het althans niet zo. Maar inmiddels denk ik dat ik deze eigenschappen altijd heb gehad.

Voor zover ik me kan herinneren, ben ik op de kleuterschool voor het eerst in aanvaring gekomen met mijn geweten. Ik had een stuk haar afgeknipt van mijn buurjongen. Toen moest ik nablijven en er werd gevraagd of ik het had gedaan. Ik heb het eerst ontkend; dus echt gelogen. Ik voel nog mijn rode hoofd toen ik daar zat en het vreselijke gevoel dat ik iets had gezegd dat niet waar was. Ik zal het nooit vergeten.

Ik was mijn moeders oogappel. Ik had ook alles mee: ik was goed op school, goed in sport, had veel vrienden. Het draaide vaak om mij. Ik was erg gevoelig voor wat mijn moeder vond, zei, deed enzovoort. Ik probeerde voortdurend te presteren en te voldoen aan de normen en waarden en aan wat er van mij werd verwacht. In die tijd zou ik het niet gedurfd hebben haar wens te trotseren vanwege het enorme schuldgevoel dat dat zou opleveren. Ik had voortdurend mijn zintuigen open om te voelen wat mijn omgeving dacht of graag zou willen en hoorde in een fractie van een seconde of ik het wel of niet goed had gedaan.

Toen ik mijn partner Yvonne voor het eerst ontmoette en beter leerde kennen, zei ik tegen haar dat ik het zo fijn vond dat ik bij haar ‘niet hoefde na te denken’. Het was bedoeld als een compliment. Bij haar kan ik zijn zoals ik ben. Toch vind ik het nog steeds moeilijk om te weten en te zeggen wat ik wil, zonder te denken aan de behoeften van iets of iemand anders.

Het heeft ook een voordeel, want ik heb natuurlijk een enorm empathisch vermogen ontwikkeld. Ik ben voortdurend alert en ik wil ook heel dienstbaar zijn, want dat levert iets op. En die dienstbaarheid kun je natuurlijk vertalen in allerlei andere situaties waarin ik iets wil bijdragen en betekenen.

Mijn vader vindt kinderen ingewikkeld en lastig om mee om te gaan. Hij verhoudt zich überhaupt niet zo gemakkelijk tot mensen. Toen ik klein was, speelde hij eigenlijk alleen een rol op de achtergrond. Hij was niet nauw betrokken bij mijn leven. Ik vond sport heel leuk – hij vond sport energieverspilling. Hij is een technicus en heel goed in wiskunde en natuurkunde. Toen ik jong was, ging ik soms sommen met hem maken, maar dat was meestal een ramp en eindigde met ruzie – hij had zo zijn eigen oplosmethoden die niet leken op die van school. Mijn vader uit zijn liefde vooral door dingen te repareren – hij repareert alles wat los en vast zit. Hij is een man van weinig woorden, maar met een gouden hart en in een vertrouwde omgeving kan hij heel humoristisch zijn.

Wat is jouw idee over verantwoordelijkheid?

Je hebt een verantwoordelijkheid. Ik vind dat fundamenteel. We zijn allemaal mensen, we zijn allemaal onderdeel van de wereld. We hebben het goed getroffen en weten er nog steeds een puinhoop van te maken, ook in onze directe omgeving. Als je je dan realiseert dat je het in je eigen omgeving een stuk beter kunt maken, kun je ook wel enige verantwoordelijkheid dragen voor wat daarbuiten ligt; dat kun je zo dichtbij en zo groot maken als je zelf wilt.

Ik geloof dat ieder van ons zijn eigen bestemming op aarde heeft, op welke manier dan ook. Daarom heb ik respect voor iedere mens. De ervaringen waaruit dit geloof is ontstaan, heb ik voornamelijk in Indonesië opgedaan. In het laatste jaar van mijn studie ben ik naar Indonesië gegaan. Ik woonde in een garage in het centrum van Jakarta, op loopafstand van mijn kantoor. Elke morgen liep ik langs mensen die op een stuk karton op straat lagen te slapen. Toen ik uit Nederland vertrok, voelde ik me ongelukkig, zonder precies te weten waarom, maar na een poosje in Jakarta te hebben geleefd, kreeg ik een andere kijk op het leven en kon ik dankbaar zijn voor alles wat ik had. De kloof tussen arm en rijk en de leefomstandigheden die dat met zich meebrengt, hebben me de ogen geopend. Ik zou er graag iets aan doen, maar hoe? Ik ben geen wereldverbeteraar, maar ik denk wel dat je moet proberen in je eigen directe omgeving al het mogelijke te doen. Dat kan betekenen dat je het contact met je naaste collega’s moet verbeteren, dat je bewust mensen probeert te bewegen met elkaar samen te werken en dat je een gevoel van gezamenlijke verantwoordelijkheid probeert los te maken. Ik denk dat ik op die manier een verschil kan maken. Iedereen heeft zo zijn eigen manier.

Maar er zijn ook situaties waarin dit niet opgaat. Ik kan me herinneren dat ik tijdens mijn studie een kleine erfenis van mijn familie had gekregen en daarmee op een veiling een klein huis in Dordrecht ging kopen. Er woonde een man die zijn huis moest verkopen. Het huis was een puinhoop, maar hij sliep er nog wel. Toen ik het huis had gekocht, moest hij er natuurlijk uit. Ik zag hem vertrekken, op weg naar het Rode Kruis, met dat ene tasje met z’n laatste bezittingen, want de rest was van hem afgepakt door de bank. Het was een dilemma, want het was nu mijn huis en ik dacht: ‘Als hij hier nu blijft, krijg ik hem er nooit meer uit.’ Maar op een gegeven moment kies je en dan overwin je de angst om een verkeerde keuze te maken.

De juiste keuze maken was bij Schiphol uiteindelijk hetzelfde. In essentie ging het om principes waar ik niet achter kon staan, waar ik mijn naam niet aan kon en wilde verbinden. Uiteindelijk heb ik ervoor gekozen trouw aan mezelf te blijven.

Natuurlijk wist ik in mijn hart dat het maken van de keuze en het aangaan van de confrontatie zou leiden tot een drastische verandering van de situatie. Toen ik mij realiseerde dat de confrontatie onvermijdelijk was, had ik eerst heel veel verdriet. Ik vond het triest te ervaren dat de wereld zo in elkaar zit. De keuze op zich kostte mij geen moeite, want het zit in mij, het gebeurt als het ware in mij. Maar om daar naar te handelen is wel lastig; je moet immers de consequenties aanvaarden. Op een gegeven moment is het belangrijker dat je jezelf in de spiegel kunt aankijken, wat er ook gebeurt. Ik zou dezelfde keuzen opnieuw maken, met alle consequenties van dien; wellicht eleganter en beter getimed, maar principieel hetzelfde. Ik wil trouw aan mezelf blijven.

En wat is de verantwoordelijkheid in verantwoord ondernemen?

In mijn optiek zijn er twee definities van verantwoord ondernemen. De eerste is de rationalistische definitie, die op meet-criteria is gebaseerd. Deze methodologie werkt met checklists, rapporten, indices en andere op zichzelf staande criteria die vooraf zijn vastgesteld en een internationaal karakter hebben.

De andere definitie is complexer. Deze ontstijgt het rationele, in de zin dat er ook andere wegingsfactoren worden gehanteerd, zoals een bedrijfsprofiel, de lokale gemeenschap, de bijdrage aan de samenleving en het inzicht in de mogelijkheden van het bedrijf om een bijdrage te leveren. Deze methodologie kent dus meerdere factoren en heeft betrekking op individuele bedrijven. Daarnaast komt ze ook uit een overtuiging vanuit de cultuur (essentie) van het bedrijf zelf. Persoonlijk geef ik de voorkeur aan de tweede vorm van verantwoord ondernemen en probeer ik deze zo veel mogelijk toe te passen. Op Schiphol ben ik bijvoorbeeld diverse activiteiten gestart die verder gingen dan alleen de jaarverslagen en milieurapportages. Een van deze activiteiten was een voorstel voor een culturele ontmoetingsplaats naast de ruimte voor religieuze activiteiten die we reeds hadden ingericht. Schiphol is immers per definitie een van de meest actieve ontmoetingsplaatsen voor mensen uit verschillende culturen. De vraag was dus hoe we mensen dichter bij elkaar konden brengen en hoe we dit proces konden ondersteunen. We wilden deze ontmoetingsplaatsen realiseren voor mensen met de meest uiteenlopende culturele achtergronden en religieuze overtuigingen. Een van de ideeën was om een imam, een bisschop of de Dalai Lama uit te nodigen om op de luchthaven een toespraak te houden, zodat alle reizigers die daar op dat moment waren, iets nieuws zouden kunnen leren. Ik zie dat als echt verantwoord ondernemerschap, als een verlengstuk van onze kernactiviteit en een bijdrage aan de samenleving.

Ik denk dat in de toekomst meer bedrijven deze verantwoordelijkheid op zich zullen nemen. De samenleving vraagt erom, omdat noch de politiek noch de individuele burger er iets aan kan doen. Bovendien bestaat deze behoefte ook binnen de bedrijven zelf, omdat je jonge, getalenteerde professionals alleen kunt behouden als je meer zinvolle mogelijkheden kunt bieden dan alleen financieel gewin. Wie is er nu trots op de tekst ‘hij heeft goed voor de winst gezorgd’ op zijn grafsteen?

Uiteindelijk gaat het erom dat we ons realiseren dat we allemaal verbonden zijn. Als mensen met elkaar, maar ook als mens (en bedrijf) met onze planeet. We hebben alleen de bronnen van onze planeet een waarde gegeven, terwijl natuurlijk de hele planeet voor ons van grote waarde is. De natuur, die niet in geld wordt uitgedrukt, heeft wel veel waarde maar telt in het economisch verkeer niet mee. We teren in die zin op het kapitaal van de aarde en leven niet van de winst. Dat inzicht en de bijbehorende verantwoordelijkheid die bedrijven hebben om daar ook een rol in te spelen, is een volgende stap. Die verantwoordelijkheid kun je alleen dragen als je kiest, als je je ervan bewust bent dat je iets kunt veranderen.

Zoals je als individu een verantwoordelijkheid hebt voor de omgeving die je beïnvloedt, heb je dat ook als bedrijf voor de samenleving. Ik heb dat aan den lijve ondervonden toen ik met Habitat voor Humanity samen met een aantal collega’s van andere bedrijven heb meegeholpen een huis te bouwen voor een familie in Guatemala. Met zeer primitieve middelen (een kruiwagen zonder band, een kniptang en een schep) kom je een heel eind. We hebben een week geholpen met funderingen leggen, netwerken vlechten en stenen hakken en metselen. Ik vond het een hele bijzondere ervaring, ik had helemaal niet het gevoel dat ik aan het helpen was, totdat we vertrokken en de familie ons geëmotioneerd bedankte.

Ook op Schiphol ben ik destijds een initiatief gestart, het ‘Schiphuis’. Een opvanghuis bouwen of een bestaand pand opknappen voor zwervers waarbij de werknemers van Schiphol als vrijwilligers helpen en als buddy fungeren. Het huis in nu in ontwikkling.

Wat heb je zelf geleerd van die ervaring?

Verbinding met jezelf, met je collega’s en met het bedrijf waar je voor werkt, is voor mij essentieel. In mijn tijd als algemeen directeur bij Van Gend & Loos had het verdienen van vertrouwen van en door het topmanagement de hoogste prioriteit. We hebben sessies met het management georganiseerd waarin ik heb aangegeven wat ik van mensen verwachtte. Het ging vaak om gedrag. In het verleden was er veel gebeurd waardoor een afstand tussen mensen was ontstaan. Dat moesten we achter ons laten. Dat kan door praten: de dingen duidelijk benoemen en op die manier opruimen. Maar ook door te besluiten dat je er niet meer over wilt praten; in dat geval moet je het accepteren en achter je laten. Dit proces werkte bij van Gend & Loos uitstekend.