WIENS EUROPA WINT?

Joop de Vries

Wiens Europa wint?

Drie scenario’s van de Europese samenleving

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Joop de Vries
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam
Omslagontwerp: Het vlakke land, Rotterdam

M.C. Eschers Lucht & water I en Tekenende handen
© 2006 The M.C. Escher Company bv, Baarn. Alle rechten voorbehouden.

ISBN 9789047001607
D/2006/0108/329
NUR 754, 801

www.businesscontact.nl

Voorwoord

Wiens Europa wint?

We spreken over Europa, maar in feite zijn er meerdere ‘Europa’s’, die elk beantwoorden aan de hoop en verwachtingen van een deel van de Europese bevolking. Anders gezegd, we kunnen een aantal groeperingen onderscheiden die met elkaar wedijveren en elk opkomen voor hun eigen toekomstbeeld. Naarmate een van de partijen haar positie versterkt en meer vat krijgt op de ontwikkeling van Europa, verliezen de andere partijen terrein. De vraag ‘Wiens Europa wint?’ is de vraag welke groepering in de Europese samenleving het pleit zal winnen en haar aspiraties kan waarmaken. Een aansluitende vraag is of dit proces van buitenaf kan worden beïnvloed en, zo ja, door wie.

Om de vraag te beantwoorden neem ik mijn toevlucht tot methoden uit het bedrijfsleven, met name segmentering en scenarioplanning. De scenario’s beschrijven, zoals de ondertitel van het boek aangeeft, niet de staatkundige of politieke toekomst van Europa, maar de koers van de Europese samenleving. De onderliggende aanname is dat in deze eeuw de langetermijntoekomst wordt bepaald door ‘de mensen’, meer dan door politici en gebeurtenissen. De burgers bepalen op den duur welke toekomstbeelden realiseerbaar zijn. Hun overwegingen zijn vaak subjectief en intuïtief, maar dat mag geen reden zijn om niet verder te kijken dan feiten en cijfers. Technologie maakt verandering mogelijk, de economie kan ze beschrijven, maar de mensen bepalen wat er gebeurt.

De directe aanleiding om dit boek te schrijven is het groeiend gevoel van onbehagen dat alom waarneembaar is. De politiek groeit uit boven belangenbehartiging, er staat meer op het spel en daar wordt meer emotioneel op gereageerd. We zien onzekerheid toenemen terwijl het vertrouwen in zowel medeburgers als leiders afneemt. Deze gevoelens zijn geen nevenverschijnselen meer, maar een maatschappelijke en politieke realiteit van de eerste orde. Grenzen vervagen, normen worden losgelaten, alles is te koop, alles is spin, lijkt het wel. Elke stelling kan worden bewezen – evenals het tegendeel. Het probleem van de information overload heeft nu daadwerkelijk toegeslagen en steeds vaker moeten we beslissingen nemen zonder dat we over de noodzakelijke informatie beschikken. Maar vaak is het probleem niet om meer informatie te verkrijgen maar om te weten wat te doen met informatie die voorhanden is. De vraag is niet meer zozeer wat er zal gaan gebeuren, maar hoe wij met de huidige situatie moeten omgaan. Het proces is thans belangrijker dan de inhoud en juist op dat gebied stagneert de samenleving. Wat primair ontbreekt is een gemeenschappelijke taal, een kader en een forum waar iedereen recht van spreken heeft.

Gedurende mijn eerste planningsjaren kwam ik in contact met Alain de Vulpian van Cofremca in Parijs, die als eerste in Europa systematisch onderzocht hoe waarden en wensen van een samenleving zich ontwikkelen. Ik ben altijd onder de indruk geweest van de diepgaande verschillen tussen individuele burgers in een en dezelfde samenleving. Een samenleving verandert dan ook niet ‘en bloc’ maar als resultante van met elkaar concurrerende groepen en trends. De dynamiek van dit proces dient in elk scenario verwerkt te zijn. Twintig jaar later, na mijn vertrek bij Shell, ben ik bij sociaal-culturele onderzoekinstituten achter de schermen gaan kijken. Nog steeds is de uitdaging om de massa gegevens en resultaten effectief in besluitvorming te kunnen gebruiken. Beleidsmakers en managers zouden meer tijd moeten hebben om de implicaties van dit type onderzoek op zich te laten inwerken. Dit is ‘de eeuw van de mensen’, alleen al door de combinatie van ‘kennissamenleving’ en democratie. Het zijn ‘de mensen’ die bepalen welke paden voor een samenleving begaanbaar zijn en juist daarom is er nooit voldoende inzicht in wat ‘de mensen’ beweegt.

Mijn belangstelling voor scenario’s dateert uit het begin van de jaren zeventig, toen Pierre Wack de grote stoot gaf tot de introductie van scenarioplanning in Shell. Ik werkte bij het Shell Laboratorium in Amsterdam, maar kreeg in 1975 de kans om tot het scenarioteam van Shell Nederland in Rotterdam toe te treden. Wat mij altijd gefascineerd heeft, is het gebruik van scenario’s als ‘gemeenschappelijke taal’ en als middel om structuur aan te brengen in het denken over complexe onderwerpen. Toen ik begin jaren tachtig een tweede ‘uitstap’ naar planning maakte, ditmaal naar Group Planning in Londen, was het mijn taak om de sociaal-culturele dimensies van de scenario’s te versterken. Omdat scenario’s aangeven hoe en waarom bepaalde ontwikkelingen plaatsvinden, laten ze zien welke rol is weggelegd voor gevoelens, waarden en aspiraties. Later werkte ik nogmaals in Group Planning, ditmaal met verantwoordelijkheid voor de Shell-wereldscenario’s. De definitie die Willis Harman had gegeven van toekomstresearch, sprak mij steeds meer aan, namelijk dat deze bedoeld is ‘om onze aannamen met betrekking tot de toekomst expliciet te maken’. Elk plausibel scenario heeft zijn eigen supporters, namelijk degenen wier ‘aannamen met betrekking tot de toekomst’ door dit scenario worden verwoord. Het doel van scenario’s is mijns inziens niet om te weten te komen hoe de toekomst er over twintig jaar uit zal zien, maar om te zien welke krachten er momenteel in het spel zijn en op welke wijze wij hierop kunnen anticiperen. Dit is de benadering die aan alle hier gepresenteerde scenario’s ten grondslag ligt.

Ik ben overtuigd van het nut van toekomstverkenning en van technieken zoals scenarioplanning. Juist daarom heeft mij altijd de vraag beziggehouden waarom planning en scenario’s zulk een bescheiden rol zijn blijven spelen. In de afgelopen jaren is deze rol eerder afgenomen dan toegenomen. Mijn eigen ervaring ‘aan de andere kant van de tafel’, in managementposities, suggereert een tweeledig antwoord: concrete en kortetermijnproblemen hebben altijd voorrang over het conceptuele en de lange termijn, en de sprong van planning naar besluitvorming was meestal te groot. Het mental map-concept speelt hier een beslissende rol, hetgeen wil zeggen dat besluitvormers openstaan voor informatie die past in hun wereldbeeld en uiteindelijk slechts besluiten nemen die verenigbaar zijn met hun wereldbeeld. Het inhoudelijke is belangrijk, maar uitsluitend in combinatie met de juiste processen. In de volgende hoofdstukken wordt dan ook getracht het ontwikkelen van concrete scenario’s parallel te laten lopen met concepten voor de toepassing ervan.

Voor het analyseren en beschrijven van samenlevingen is empirisch onderzoek vereist maar niet voldoende. Om een persoonlijke band met een land tot stand te brengen, is het essentieel er rondgereisd, of, beter nog, gewoond en gewerkt te hebben. Het is de aangewezen manier om de algehele sfeer te ervaren, zoals de verhoudingen op het werk of in de sociale omgang, en kennis te maken met gewoonten en instellingen. Inspiratie voor dit boek komt dan ook ten dele voort uit de ruim twintig jaar die ik in de Europese big three heb doorgebracht, na een eerder verblijf in de vs dat als referentiepunt dient. In het algemeen was mijn ervaring dat hoe meer ik zag, hoe minder ik wist. Wat aanvankelijk hoogst merkwaardig en exotisch lijkt, blijkt later vrij logisch en voor de hand liggend te zijn. De algemeen bekende verschillen tussen landen qua gevoel voor humor of spontane hartelijkheid blijken in werkelijkheid niet zo groot te zijn. Mede daardoor is mijn uitgangspunt dat er veel meer is dat Europese mensen bindt dan dat hen scheidt. Bovendien lopen de wezenlijke demarcatielijnen dwars door de nationale samenlevingen en niet langs nationale grenzen. Belangen en belangengroeperingen hebben een reikwijdte tot aan de grens, maar een overzicht van waarden en culturen vereist een Europees perspectief.

In de loop der jaren ben ik, zonder daartoe een bewuste poging te ondernemen, steeds meer Europeaan geworden. De wereld raakt opgedeeld in een klein aantal grote blokken, waarvan Europa er een is. In de wereldtop is geen plaats voor grote aantallen Europese afgevaardigden en de individuele Europese landen zijn op weg naar het middenechelon. In de toekomst zal een politieke leider in Europa geen staatsman kunnen zijn zonder ook een stempel op Europa te drukken. Dat het Europese project zijn historische dimensie kwijtraakt en in plaats daarvan verstrikt raakt in nationale en economische overwegingen, is meer dan jammer. De belangrijkste instellingen en structuren zijn niet toegerust voor beleidsontwikkeling boven het nationale niveau. Politieke leiders sturen, maar vaak ontbreekt de verbinding tussen het stuur en de wielen. Het geheel is vaak minder dan de som der delen. Op de langere termijn impliceert dit dat onze toekomst door de buitenwereld wordt bepaald. Wie niet kiest, neemt ook een beslissing. Wie zijn eigen spelregels niet verdedigt, wordt geconfronteerd met die van anderen. Om al deze redenen staat in Europa voor Europeanen veel op het spel, ongeacht hoe zij persoonlijk over Europa mogen denken Vandaar dat ik de Europese invalshoek heb gekozen. Zonder dat ik me er bewust van was, ben ik in feite lang geleden begonnen dit boek te schrijven. Ervaringen zoals de anti-Vietnamdemonstraties in Washington, de New Age-beweging, de winter of discontent in Engeland, de Thatcher-revolutie, het UNCTAD-rapport over multinationale ondernemingen, Shell in Zuid-Afrika en vele andere, zijn bouwstenen. De opdracht is om te zien hoe ze in elkaar passen.

Aan een boek dat op deze wijze tot stand is gekomen, hebben in de loop der jaren talloze mensen bijgedragen. Een aantal van hen zou ik met name willen noemen, te beginnen met Ola Andersson, in wiens team ik in de jaren zeventig voor het eerst werkte met scenario’s. In latere jaren, bij Group Planning in Londen, was ik veel dank verschuldigd aan Ted Newland, mijn mentor, en Pierre Wack, de goeroe van Shells planningsgemeenschap. Ik heb veel te danken aan Arie de Geus, die het ‘planning als leren’-concept ontwikkelde en de verbinding legde tussen planning en organisatie. Met name dank ik Peter Schwartz die, met zijn aanstekelijk enthousiasme, mij als zijn opvolger inwijdde in de wereld van global scenarios. Van de vele collega’s uit deze Shell-jaren wil ik verder Ged Davis en Leo Halvers noemen, mijn teamgenoten bij het ontwikkelen van de 1988-scenario’s. Napier Collyns was de ‘netwerker par excellence‘ die mij gedurende vele jaren in contact bracht met representanten van de meest interessante stromingen in de vs. Het merendeel van mijn Shell-loopbaan voltrok zich evenwel buiten planning, met name in trading en marketing. Tijdens mijn laatste banen bij Shell, als directeur marketing in Nederland en coördinator van de activiteiten in Midden-Amerika, hebben vele collega’s indirect aan de uiteindelijke vorm van dit boek bijgedragen, met name door te laten zien waar de grenzen lopen tussen planning en management.

Na mijn vertrek bij Shell, in 1997, ben ik teruggekeerd naar mijn oorspronkelijke werkterrein in planning, namelijk de sociaal-culturele dimensies. Dat was in Parijs, eerst bij het International Research Institute on Social Change en vervolgens bij Cofremca. Mijn dank gaat allereerst uit naar Alain de Vulpian, die voor mij en vele anderen een grote bron van inspiratie was. Van de andere collega’s wil ik met name Bob Tyrrell en Chris Middleton bedanken, met wie ik de eerste stappen heb gezet richting ‘Futures’-projecten. Vijf jaar later verhuisde ik naar Heidelberg, naar Sinus, dat evenals Cofremca deel uitmaakt van Sociovision. Ik wil mijn collega’s aldaar danken voor hun brede belangstelling en diepgaande gesprekken – met name Dorothea Nowak, Thomas Perry en Michael Schipperges. Van de vele projecten uit deze jaren, die uiteindelijk hun weerslag vonden in dit boek, was met name de samenwerking met Shell International en Deutsche Telekom zeer stimulerend. Als een belangrijke bron van inspiratie zou ik verder het Global Future Forum willen noemen, dat onder leiding van David Smith en Alan Standley steeds weer een breed scala van planners en futuristen tezamen wist te brengen. Ik wil de veelzijdige Oliver Sparrow willen bedanken voor gesprekken die altijd weer nieuwe gezichtspunten opleverden, evenals Peter Otten die mijn partner was bij het ontwikkelen en presenteren van de scenario’s van Maastricht. Het meest van allen ben ik Donald Kalff dankbaar, die dit boek jaren geleden heeft zien ontstaan en die er op velerlei wijze mede vorm en richting aan heeft gegeven. Ik ben Annemie Michels en Pim van Tol erkentelijk voor de aanmoediging en de prettige samenwerking gedurende de laatste fasen van het schrijven van dit boek. Mijn echtgenote Nicole dank ik omdat ze ruimte heeft gemaakt voor een project dat op de achtergrond altijd aanwezig was en dat nooit definitief zal worden afgerond. Het is duidelijk dat vele anderen die hier niet zijn genoemd, aan dit boek hebben bijgedragen. Ik hoop dat bepaalde passages in de tekst hen bekend zullen voorkomen.

Inhoud

Inleiding

 Europa

 Verkennen

 Herkennen

 Technieken

 Plan van aanpak

  De zee, het schip en de bemanning

  Achtereenvolgende stappen

Hoofdstuk 1 People’s century

 1. De multidimensionale samenleving

 2. Onomkeerbare verandering

  Tussen incident en eeuwigheid

  Sociaal-culturele trends: hoe waarden veranderen

  Oorzaak en gevolg

 3. Het grote onbehagen

  De nieuwe onzekerheid

  De sceptische samenleving

  Onzichtbare grenzen

 4. Brandpunt Europa

  Europeanen over zichzelf

  Europeanen over Europa

  Referendum

 5. Samenvatting hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2 Momentopname van de samenleving

 1. Grenzen binnen de samenleving

  Consumenten en burgers

  De Sinus Milieus

  Milieus en culturen

 2. Vijf voor twaalf – Doorzetters

  Een gesprek over Europa

  Doorzetters

 3. Samenleven – Lotgenoten

  Europa is niet gek

  Lotgenoten

 4. Een andere wereld – Voortrekkers

  Niet méér, maar anders

  Voortrekkers

 5. Panorama van Europese waardepatronen

  Hoofdrolspelers in de samenleving

  Europese landen

  Waarden zonder grenzen

  De ‘grote drie’

  De segmentering kantelen

 6. Samenvatting hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3 Waarden en wereldbeeld

 1. Blinde vlekken

  Mental maps

  ‘Wat je ziet, dat ben je zelf’

 2. Concurrerende culturen

  Geloof in eigen zaak

  De traditionele tegenstellingen

 3. Lateraal denken

  Geen herhaling van zetten

  Het betwiste paradigma

 4. Beeldenstrijd

  Beelden en media

  De wereld aan huis

  Beeldvorming

  Media worden gestuurd

  Wat op het spel staat

  The big picture

 5. On top of the world

  Beeldvorming: Duitsland en Groot-Brittannië

  Voetbal en wereldbeeld

  Duitsland after the party

 6. Samenvatting hoofdstuk 3

Hoofdstuk 4 Het wezen van Europa

 1. Europese beschaving

  Europa als geheel

  Van een afstand gezien

 2. De essentie van Amerika en van Europa

  Amerika

 Europa

  Verleden en wereldbeeld

 3. Niet de wereld die wij willen

  Huidige dominante culturen

  Paradise and power

  Perspectief en mindset

 4. Distant neighbours

  Belangen en emoties

  Spiegelen

  Interactie

  Raakvlakken

 5. Samenvatting hoofdstuk 4

Hoofdstuk 5 Scenario’s van de Europese samenleving

 1. Het veranderende wereldtoneel

  Wereldwijde verandering

  De dominante cultuur

 2. Scenario 1: Free is Fair

  Als het aan de Doorzetters ligt

  Outsiders: terugtrekken, tolereren

 3. Scenario 2: Shared Destiny

  Als het aan de Lotgenoten ligt

  Outsiders: wanhoop, aanmoediging

 4. Scenario 3: Metamorphosis

  Als het aan de Voortrekkers ligt

  Outsiders: ondankbaarheid, oppassen

 5. De drie scenario’s

  Waar wegen zich splitsen

  Scenario’s die uit de rails lopen

  Intern consistent

 6. Samenvatting hoofdstuk 5

Hoofdstuk 6 De wereld die we willen

 1. Politieke thema’s

  De onderneming

  Immigratie en minderheden

 2. Van scenario’s naar beslissingen

  Themascenario’s

  Geen vrije keuze

 3. Signalen en bewijzen

  Inschatting van scenario’s

 Geluiden uit de samenleving

  Duidelijke en zwakke signalen

 4. Europa en wereldpolitiek

  Lopende zaken

  Alles op alles zetten

 5. Dialoog, geen consensus

  The magic of dialogue

  Dialoog en politiek

 6. Samenvatting hoofdstuk 6

Hoofdstuk 7 Subjectief perspectief

 1. De beste en de slechtste toekomst

  Mijn scenario

  Dromen zijn bedrog

 2. De macht van systemen

  Management

  De maakbare samenleving

 3. Europa, quo vadis?

  Horses for courses

  Drie EU’s

  Europe of the willing

  Running the 21st century?

 4. Samenvatting en stellingen

Bijlage Themascenario’s

 1. Het ontwikkelen van kwalitatieve scenario’s

  Grondwerk

  Uitvoering

 2. Twee casestudies

  Casestudy 1: 9/11

  Casestudy 2: Olieprijzen

 3. Lateraal denken

 4. Scenario’s van de stad Maastricht

 5. Toegevoegde waarde

Referenties

Inleiding

Iemand die zich ‘Charlemagne’ noemt, schreef onlangs in The Economist¹ dat ‘Europa’ niet als een cultuur kan worden beschreven. Spreken over cultuur, zei hij, is hooguit een afleiding van de opdracht tot economische hervorming. ‘Het ergste van alles is dat het gepraat over wat Europa cultureel bijzonder maakt, een methode kan zijn om de globalisering aan te vallen.’ Hoe zouden Europeanen deze beweringen opvatten en hoevelen zouden het ermee eens zijn? Is het zo erg, of zelfs niet toegestaan, globalisering aan te vallen? Waarom kan er geen sprake zijn van een Europese cultuur? Wat heeft dat met de noodzaak tot economische hervorming te maken? In ieder geval blijkt, zoals hier, dat het debat over Europa met overgave wordt gevoerd. Er staat iets op het spel en we voelen aan dat een deel van onze toekomst in ‘Europa’ wordt bepaald. De vraag of we vóór of tegen Europa zijn, is achterhaald. De uitdaging is momenteel om, afgezien van de individuele standpunten, structuur en samenhang in het debat aan te brengen. Zo niet, dan zwaait het debat over de toekomst van Europa alle richtingen uit, met sleutelwoorden als cultuur, wereldmacht, verval, uitbreiding, globalisering, hervorming, integratie, vergrijzing, luisteren naar burgers en vele andere. Dit is momenteel een debat zonder vaste ankers, zoals blijkt uit recente boeken en publicaties over Europa, die in hun voorspellingen variëren van irrelevantie tot een nieuwe wereldrol voor Europa, van openluchtmuseum tot wereldmacht. Elke auteur heeft daarbij zijn eigen criteria in gedachten en ziet een ander strijdtoneel. Op welke wijze kunnen deze beelden in een enkel framework worden ingepast, zodat overeenkomsten en samenhang duidelijk worden? Voor een dergelijke opgave kunnen scenario’s goede diensten bewijzen, zowel voor het ‘verkennen’ van de toekomst als het ‘herkennen’ van het wezen van Europa.

Europa

In onze toekomstverkenning richten we ons specifiek op Europa en de Europese samenleving. We blijven buiten het terrein van de nationale toekomstverkenningen, die in toenemende mate variaties zijn op het Europese thema – ongeacht hoe men ook over de Europese integratie mag denken. Ook de geopolitieke en mondiale toekomstverkenningen spelen een bescheiden rol in het verhaal, omdat ze slechts zijdelings de koers van de Europese samenleving bepalen. Ons uitgangspunt is dat de ‘ruimte’ die Europeanen in de wereld van de 21ste eeuw ter beschikking zal staan, in eerste instantie door ‘Europa’ zal worden bepaald. De zeggenschap over de ontwikkeling van Europa ligt primair bij de nationale overheden, elk met hun eigen electoraat. Zij hebben de macht om krachten te bundelen, van koers te veranderen of de Europese integratie tot stilstand te brengen. De uitkomst van dit proces staat geenszins vast – een verenigd Europa is slechts een van de mogelijkheden.

Momenteel heeft Europa de wind bepaald niet mee. In veel internationale media is Europa synoniem met apathie, verdeeldheid, incompetentie, bureaucratie, impasse en malaise De euforie van 1992 is verdwenen. Europeanen verschillen over elk belangrijk onderwerp van mening en gunnen elkaar steeds minder. Regeringsleiders onderhandelen over de toekomst van Europa zonder duidelijkheid over het einddoel waarnaar ze streven. De populistische nationale politiek die daar het gevolg van is, maakt Europeanen nog onzekerder. Zij zien in de wereld andere spelers die wel weten hoe ze met macht moeten omgaan en die daar met volle overgave gebruik van maken. In het huidige klimaat zijn veel keuzen die ten behoeve van Europa worden gemaakt, niet meer dan reacties op de beslissingen van anderen. Zelden zijn Europeanen zo verward geweest in hun denken over Europa als juist nu. Toch is dit een tijd die later als beslissend zal worden gezien en een tijd waarin kleine gebeurtenissen grote gevolgen kunnen hebben. De speelruimte voor beleid in de lidstaten is beperkt, maar Europa is nog steeds ‘werk in uitvoering’ en zal moeten kiezen uit een aantal zeer uiteenlopende opties. Derhalve staat in Europa veel op het spel en is het met name op Europees niveau belangrijk over een samenhangend model te beschikken.

Verkennen

We spreken graag over de toekomst. Wie dertig jaar terugkijkt, beseft hoeveel er in dertig jaar kan gebeuren, met name door toedoen van technologie en wetenschap. Over dertig jaar zullen mensen elkaar ‘virtueel’ ontmoeten en kunnen ze overal gezien en gevolgd worden. Ze maken in hun eigen lichaam de vereiste geneesmiddelen aan en hebben een levensverwachting van meer dan een eeuw. Computers en robots zijn verlengstukken geworden van onze hersenen en spieren. Ze reageren op gesproken instructies, kunnen informatie rangschikken, vertalen en samenvatten en wellicht gedachten uitwisselen. De economie draait om het genereren en uitwisselen van kennis. Veel van de eerdere voorspellingen zijn inmiddels realiteit. Er zijn mensen op de maan geweest, we hebben virtuele conferenties, we kunnen op afstand opblazen en liquideren, mensen nieuwe ledematen geven en overal nauwkeurig onze positie bepalen. De wijze waarop we werken is fundamenteel veranderd, evenals het werk dat we doen en de kantoren waar we werken. Het proces van ‘de toekomst verkennen’ laat ons zien hoe snel en op welke wijze de wereld verandert.

Wat echter niet veranderd is, is dat we nog steeds willen werken – om in de gemeenschap opgenomen te worden, om zin te geven aan ons leven en zo mogelijk om het iets beter te doen dan buren en vrienden. Nog steeds is het uiteindelijke doel om gezond en gelukkig te zijn en dat zal waarschijnlijk zo blijven. Om te zien wat we kennelijk het allerbelangrijkste vinden, hoeven we ons enkel af te vragen hoe we onze toekomst zien en die van onze kinderen. Wanneer mensen aangeven welke toekomst ze voor hun kinderen wensen, blijkt dat technologie en nieuwe producten daarbij een zeer ondergeschikte rol spelen. In plaats daarvan is de kernvraag hoe ‘de mensen’ er in de wereld van de toekomst aan toe zullen zijn. Het kan voor een onderneming van levensbelang zijn om te weten welke nieuwe producten volgend jaar op de markt komen, maar voor de mensen en de gemeenschap is dat van secundair belang. De overgrote meerderheid van de mensen is bereid rustig af te wachten welke nieuwe vindingen ter beschikking zullen komen en wanneer.

Uit onderzoek blijkt dat de meerderheid van de Europeanen bepaald geen voorkeur heeft voor een onpersoonlijke woon- en werkomgeving vol met supertechnologie. Op een dergelijke toekomst zitten de meeste mensen niet te wachten. Nieuwe ontdekkingen, hoe fascinerend ze ook zijn, worden vaak met gemengde gevoelens bekeken, vanwege een zekere angst voor het onbekende maar ook vanwege de ongewenste neveneffecten. Is het vooruitgang als de burger zijn privacy verliest en in feite ‘transparant’ wordt? Zal uiteindelijk iedereen toegang hebben tot de ‘slimme’ wapens die momenteel worden ontwikkeld? Hoe zal in de toekomstige samenleving de macht verdeeld zijn, wat is het nut is van al deze vernieuwing, wie heeft ze geïnitieerd en welke belangen worden ermee gediend? In ‘scenario’s van de Europese samenleving’ staan de mensen centraal en zijn dit de belangrijkste thema’s.

Herkennen

Als we ons afvragen welke toekomst we tegemoet gaan, kunnen we ook aan de andere kant van het spectrum beginnen en ons richten op wat de mensen zouden willen. Talloze onderzoeken laten zien dat mensen in hun leven allereerst zoeken naar vriendschap, gemoedsrust, erkenning, gezondheid, zekerheid, en persoonlijke ontwikkeling – en de rest is ‘meegenomen’. Als we Europeanen vragen wat ze voor hun kinderen het belangrijkste vinden en wat ze hun kinderen toewensen, blijken dat traditionele deugden zoals eerlijkheid en plichtsbesef te zijn. Ouders hopen dat hun kinderen karakter hebben, zich gelukkig voelen en goed met anderen kunnen omgaan. Vaak ligt de nadruk daarbij op eerlijkheid, ernst, plichtsbesef, en een bereidheid tot leren en werken.² Ook als we jongeren vragen wat het belangrijkste is in hun leven, is het antwoord meestal vriendschap, je familie en je partner, zoals in een onderzoek onder 12-25-jarigen in Duitsland.³ Tegen een achtergrond van sciencefictionachtige moderniteit speelt de ‘menselijke’ dimensie in onze toekomstverwachtingen de hoofdrol. Dat we per mobiele telefoon de goedkoopste pizza kunnen laten bezorgen en deze telefonisch kunnen betalen, is leuk – en zeer belangrijk voor telecommunicatiebedrijven – maar het is bepaald niet de kern van de zaak.

Terwijl veranderingen van technologie en levensstijl vaak verrassend snel verlopen, veranderen individuele waarden en prioriteiten slechts langzaam. Wie de toekomst van de samenleving wil inschatten, moet allereerst om zich heen kijken. De toekomst van de samenleving is diepgaand geworteld in heden en verleden. Onze kinderen zijn al in veel opzichten als wijzelf. De normen en waarden van de toekomstige samenleving zijn nu reeds waarneembaar, zij het niet in de mainstream. De overgang naar een vergrijsde of multiculturele samenleving is een proces dat in decennia wordt gemeten. Ondanks de enorme vooruitgang in termen van technologie en welvaart, zijn de denkbeelden van filosofen uit de oudheid nog alleszins actueel. Kunst en literatuur van eeuwen geleden is een blijvende bron van inspiratie. De personages uit de klassieke literatuur en op portretten die eeuwen geleden zijn geschilderd, zijn alleszins herkenbaar. De architectuur en muziek van lang geleden doet, ook naar huidige maatstaven, niet onder voor de eigentijdse versies. ‘Herkennen’ is even belangrijk is als ‘verkennen’, ook als het over de toekomst gaat. De huizen worden technisch meer geavanceerd, maar het gaat om wonen. Onderwijs en gezondheidszorg zullen anders worden gestructureerd, maar de vraag naar gemotiveerde leerkrachten en verzorgers blijft. Een toekomstverkenning is de combinatie van herkennen en verkennen, van middelen en doelstellingen, van wat verandert en wat blijft.

Technieken

Het is avond en een oudere heer heeft kennelijk iets verloren. Een agent ziet hem zoeken en vraagt wat er aan de hand is. De man blijkt zijn sleutel kwijt te zijn. Als de agent hem vraagt waar hij zijn sleutel heeft verloren, zegt de man: ‘Dat weet ik niet meer, maar ik zoek hier onder de straatlantaarn omdat ik hier voldoende licht heb.’ Dit bejaarde grapje wordt steeds vaker verteld. Wie naar voorbeelden zoekt, ziet dat steeds meer experts, leiders en organisaties aan het zoeken zijn waar ze voldoende licht hebben. Ze zijn op zoek, maar om het niet te moeilijk te maken zoeken ze alleen naar dingen die ze kennen, waarvoor ze gestudeerd hebben of waarvoor spreadsheets en technieken ontwikkeld zijn. Ze extrapoleren de ontwikkelingen die ze kunnen meten en vermijden alles wat kwalitatief, subjectief en emotioneel is. Anders gezegd, we voelen ons gevoelsmatig betrokken bij thema’s als eerlijkheid en legitimiteit en we weten dat dergelijke dimensies steeds belangrijker worden. Maar in onze analyses zoeken we ‘onder de lantaarn’, in de lichtcirkel van feiten en ratio, terwijl we ons niet begeven in het donkere gebied van gevoelens en waarden. Terwijl de samenleving zich steeds meer gedraagt als een levend organisme, houden we vast aan de neiging om haar te beschrijven als een mechanisch systeem.

In het toekomstbeeld dat we willen ontwikkelen, staat niet de staatkundige eenheid of de economie centraal, maar ‘de mensen’ en de samenleving. Instrumenten die het functioneren van de economie beschrijven, kunnen niet zonder meer worden gebruikt om een samenleving te beschrijven. Evenmin zouden we een gezin beschrijven aan de hand van het uitgavenpatroon en de bankafschriften. De vraag is derhalve welke technieken in staat zijn om te gaan met de kwalitatieve, subjectieve en intuïtieve, emotionele en nietrationele dimensies. Daartoe selecteren we twee technieken waarmee met name grote ondernemingen veel ervaring hebben opgedaan. Voor een onderneming is het van levensbelang de markt en de omgeving correct in kaart te brengen en op grond van deze kaart systematisch na te denken over de toekomst. Blinde vlekken kunnen zeer kostbaar zijn: het is riskant uitsluitend onder de straatlantaarn naar de verloren sleutel te zoeken. Succes komt toe aan de onderneming die het meest waarheidsgetrouwe beeld heeft van haar business environment. Er zijn grote verschillen tussen samenleving en onderneming: in een samenleving speelt ‘de burger als burger’ de hoofdrol, terwijl het ondernemingen allereerst gaat om de burger als consument, klant en werknemer. Maar ondanks deze verschillen zijn er technieken die zowel in marketing en management hun waarde bewijzen als in de meer complexe context van de samenleving.

De eerste van de twee technieken is segmentering – ditmaal niet op basis van socio-economische parameters zoals opleiding en inkomen, maar op basis van individuele waarden en verwachtingen. Het uitgangspunt daarbij is dat elke markt uit zeer uiteenlopende segmenten bestaat en dat marketing zich terdege van deze diversiteit bewust moet zijn. De tweede techniek is scenarioplanning – een techniek die ooit werd ontwikkeld als alternatief voor toekomstvoorspellingen, aangezien het te riskant werd om het beleid van een onderneming geheel op voorspellingen te baseren. Beide technieken zijn instrumenten die ons in staat stellen om te gaan met zowel feiten als gevoelens, met cijfers en meningen, met expertise en empathie. Alle signalen kunnen worden ingepast en er is geen reden bepaalde gedachtewerelden, perspectieven, meningen of mogelijkheden bij voorbaat uit te sluiten. Deze technieken staan ons toe buiten de lichtcirkel van de lantaarn te zoeken en een ‘multidimensionale’ samenleving in beeld te brengen waarbij de mens centraal staat.

Plan van aanpak

De zee, het schip en de bemanning

Een belangrijke vraag is in hoeverre Europa door mondiale ontwikkelingen wordt meegetrokken en in hoeverre Europa in staat is een eigen koers te varen. We kunnen het nautische beeld verder doortrekken om te illustreren hoe we ons voorstellen in de volgende hoofdstukken met dit probleem om te gaan. Stel dat een zeilschip met passagiers op weg is naar een afgesproken bestemming, bijvoorbeeld Melbourne. Andere zeilschepen maken dezelfde reis en er is een zekere mate van competitie tussen de schepen. Hoe de reis verloopt, zal allereerst afhangen van de weersomstandigheden en de situatie op zee, zoals golven en stromingen. In onze toekomstverkenning zijn dit de condities die refereren aan de wereldwijde ontwikkelingen, zoals technologische en demografische veranderingen. Het zijn ontwikkelingen waarop wij zullen moeten reageren, maar waarover we geen controle hebben. Een tweede succesfactor is het schip zelf, bijvoorbeeld het ontwerp, de wendbaarheid, de zeewaardigheid, de betrouwbaarheid en de technische specificaties. Deze succesfactor komt in ons geval overeen met de sterke en zwakke punten van Europa – ofwel ‘het wezen van Europa’, dat mogelijkheden biedt maar ook beperkingen oplegt. Ten slotte zijn het de deskundigheid en daadkracht van de bemanning die bepalen of het schip op tijd zal arriveren, al dan niet eerder dan de andere schepen.

Er is een belangrijke bijkomstigheid: het schip heeft passagiers aan boord en deze hebben hun eigen ideeën en wensen en bemoeien zich actief met de route en het vaarplan. Zij hebben recht van spreken omdat zij de tocht betalen en de bemanning hebben aangenomen. De bemanning zal dan ook continu moeten overleggen. Daar komt nog bij dat de passagiers, die het equivalent zijn van ‘de samenleving’ in ons geval, het onderling vaak oneens zijn. Ze veranderen nogal eens van mening, bijvoorbeeld omdat ze aan land willen gaan, omdat ze risico’s te groot vinden, bericht ontvangen over gebeurtenissen op de andere schepen of ontevreden zijn over het verloop van de reis. Gaandeweg blijkt bovendien dat er groepen passagiers zijn die elk met hun eigen verwachtingen aan de reis zijn begonnen en daaraan willen vasthouden. Voor de bemanning is het moeilijk te voorspellen welke van de groepen het voor het zeggen zal hebben. Zij houdt met een aantal mogelijkheden rekening – het equivalent van de scenario’s. Hoewel de parallel niet te ver moet worden doorgetrokken, zullen onze ‘scenario’s van de samenleving’ zich primair richten op de passagiers en hun onderlinge debatten. De condities van weer en water, de kwaliteiten van het schip en de professionaliteit van de bemanning zijn belangrijk, maar dienen in eerste instantie als achtergrond. Alle factoren tezamen bepalen de goede afloop, maar het zijn de passagiers die het meest beïnvloedbaar zijn en die onverwachte beslissingen kunnen nemen.

Achtereenvolgende stappen

Om zicht te krijgen op de toekomstige koers van de Europese samenleving, beschrijven we scenario’s waarin ‘de mensen’ de hoofdrol spelen. Waar mogelijk maken we gebruik van de resultaten van empirisch onderzoek. Zoals gezegd maken we gebruik van technieken die aanvankelijk werden ontwikkeld ten behoeve van marketing en management. Het resultaat is dat de aandacht wordt verdeeld tussen enerzijds gegevens en inhoud en anderzijds proces en procedure. Achtereenvolgend komen aan de orde:

•  De nieuwe eeuw wordt de echte people’s century – met ‘de mensen’ in de hoofdrol. Op de lange termijn zal de samenleving veranderen in overeen-stemming met de waarden en wensen van de bevolking. Of het een land of samenleving goed gaat, is niet afhankelijk van statistieken maar van het oordeel van de burgers. Momenteel is met name op dit niveau sprake van een grote mate van onbehagen. Europeanen zijn over het algemeen tevreden met hun leven, maar niet met de samenleving. Het wantrouwen neemt toe en mensen zijn sceptisch over de capaciteiten en de motieven van hun leiders. Velen weten niet wat ze van de samenleving moeten denken en waar ze op kunnen rekenen. Nu de spelregels veranderen, lopen ze ook in hun persoonlijke leven tegen grenzen aan. Om een beeld van ‘Europa’ te krijgen beginnen we met de vraag wat de gemiddelde Europeaan van Europa vindt en van Europa verwacht (hoofdstuk 1).

•  Vervolgens worden de resultaten van sociaal-cultureel onderzoek gepresenteerd, waarmee een gehele samenleving in kaart wordt gebracht. Deze benadering mondt uit in een segmentering die gefundeerd is op persoonlijke waardepatronen, aspiraties en prioriteiten. Op grond hiervan definiëren we vervolgens drie verschillende ‘culturen’, bij wijze van vereenvoudigd model van de gehele samenleving. Deze culturen, elk met hun eigen profiel, worden in detail beschreven. De culturen concurreren met elkaar, omdat elke cultuur probeert haar waarden en doelstellingen van toepassing te verklaren op de gehele samenleving. Tevens blijkt dat de culturen en de bijbehorende stromingen primair pan-Europees van aard zijn (hoofdstuk 2).

•  De drie culturen zijn concreet en in detail beschreven. Ze verschillen niet alleen in karakteristieken en eigenschappen, maar ze hebben ook elk hun eigen perspectief en wereldbeeld. Elke cultuur is geneigd de eigen positie en ambities in een positief licht te zien en zich tegen de andere twee culturen af te zetten. Als we hun reacties met elkaar vergelijken, is duidelijk waarom deze groepringen elkaar niet van het eigen gelijk kunnen overtuigen. Wanneer waarden in het spel zijn, zoals bij de drie culturen, kunnen verschillen niet door compromissen of consensus worden overbrugd. Het resultaat is een gevecht dat met name via de media wordt uitgevochten (hoofdstuk 3).

•  Hoe Europa op de nieuwe wereld zal reageren, hangt niet alleen af van de interne dynamiek binnen de Europese samenleving. Op de langere termijn zijn de sterke en zwakke punten van Europa als totaliteit even belangrijk. Deze punten zijn een afspiegeling van wat we kunnen beschouwen als het wezen van Europa. Ze zijn met name herkenbaar als we Europa bekijken van buitenaf. Derhalve vergelijken we de dominante culturen van Europa en Amerika, met inbegrip van de bijbehorende wereldbeelden en hun visie op elkaar (hoofdstuk 4).

•  Tot dusver ging alle aandacht uit naar het heden, naar de status-quo. Nu volgt de toekomst. Technologische, demografische en geopolitieke ontwikkelingen zullen ook op Europa hun stempel drukken. Zij vormen de achtergrond waartegen Europa’s toekomst wordt uitgestippeld. Omdat het onmogelijk is te voorspellen welke van de drie culturen de hoofdrol zal spelen, bekijken we drie alternatieve mogelijkheden. We beschrijven respectievelijk hoe de toekomst van de Europese samenleving eruit zal zien als een van de drie culturen de ‘dominante cultuur’ zal worden. Het resultaat is een set van drie scenario’s van de Europese samenleving. Ter afronding gaan we na of deze scenario’s ook zouden kunnen ‘mislukken’ en hoe neutraal ze zijn als framework voor toekomstverkenningen (hoofdstuk 5).

•  De analyses van verleden, heden en toekomst moeten nu worden omgezet in concrete suggesties. Vaak zijn de scenario’s van de samenleving daarvoor te ‘breed’ en is het nodig in te zoomen op een specifiek thema. We gaan na hoe de onderneming en de minderheden zich in elk van de drie scenario’s zullen ontwikkelen. Scenario’s zijn geen doel op zich, maar een instrument voor besluitvorming. Startpunt daarbij is de vraag welk scenario geacht wordt het huidige Europa het best te beschrijven en welk scenario in de toekomst het meest waarschijnlijke en het meest wenselijke zal zijn. Eenieder zal deze vragen op eigen wijze beantwoorden en vervolgens blijkt in teamverband hoever de gezichtspunten uiteen liggen. De balans tussen de scenario’s verandert in de loop van de tijd, omdat voor elk scenario voortdurend nieuwe signalen en aanwijzingen worden gevonden. Scenario’s helpen ons om verschillen van waarden en wereldbeeld zichtbaar te maken en om vanuit die positie te zien welke actiepunten realiseerbaar zijn. (hoofdstuk 6).

•  In de gevolgde methode zijn alle meningen en signalen legitiem en worden waardeoordelen zo lang mogelijk vermeden. De drie culturen vertegenwoordigen de gehele bevolking en de drie scenario’s tonen een zo breed mogelijk scala van toekomstmogelijkheden. In het laatste hoofdstuk volgt wat ik persoonlijk uit het onderzoek en de scenario’s heb geconcludeerd, bijvoorbeeld wat ik zie als het meest, en het minst, wenselijke scenario. De vraag komt aan de orde hoe een samenleving de beste kansen heeft om haar eigen koers te bepalen en het antwoord wijst in de richting van ‘systemen’. Met systemen hebben management en overheid een hefboom in handen die met kleine acties grote effecten sorteert. Een derde thema is de Europese Unie, met als de conclusie dat segmentering van doelstellingen en rolpatronen op den duur onvermijdelijk is (hoofdstuk 7).

•  Tot slot volgt een expliciete beschrijving van de gebruikte scenario-methodologie, inclusief voorbeelden van eerdere projecten. De methodologie wijkt af van de gangbare benadering omdat wij kwalitatieve en sociaalculturele dimensies centraal hebben gesteld. De in de bijlage gepresenteerde scenario’s zijn gericht op specifieke thema’s en niet op de samenleving in haar geheel. Bij dergelijke ‘themascenario’s’ is vaak goed te zien hoe ze kunnen worden toegepast en welke resultaten daarvan te verwachten zijn (bijlage).

De toekomstige koers van Europa is de resultante van een groot aantal krachten en belangen. Het is een open vraag hoe Europeanen zich zullen opstellen en hoe Europa zal reageren op een veranderende wereld. We weten dat de wensen en verwachtingen in onze samenleving ver uiteenlopen en voor een groot deel onverenigbaar zijn en dat de belangrijke groeperingen elk met overtuiging aan hun visie vasthouden. Europa zal niet in alle richtingen tegelijk kunnen koersen en zal, al dan niet bewust, keuzen maken. De vraag is derhalve: ‘Wiens Europa wint?’

Hoofdstuk 1

People’s century

1. De multidimensionale samenleving

LEIDERS VOLGEN | People’s Century was de titel van het boek dat Godfrey Hodgson in 1995 publiceerde in aansluiting op de gelijknamige BBC-televisieserie.¹ Bij people’s century dacht hij aan de 20ste eeuw, omdat toen voor het eerst de massa van de bevolking belangrijker was dan de elite. Democratie, transport en onderwijs mobiliseerden de massa’s en daardoor speelden arbeiders, burgers en soldaten een hoofdrol in het wereldgebeuren. Deze ontwikkeling zal zich in de 21ste eeuw versneld voortzetten. De mensen spelen echter niet meer de hoofdrol vanwege hun massale aantallen, maar doordat zij de maatstaf worden waaraan vooruitgang wordt afgemeten. De 21ste eeuw wordt zogezegd de echte people’s century, met de autonome individuele burger als de grote drijvende kracht. Overheden zijn verantwoordelijk voor beleid en uitvoering, maar zij bepalen niet namens de samenleving wat de waarden, loyaliteiten en prioriteiten zijn die de samenleving nastreeft. Op de lange termijn zijn het de leiders die volgen. De burgers maken hun leiders continu duidelijk welke initiatieven legitiem en welkom zijn. Formeel verschaffen de burgers deze terugkoppeling uitsluitend in het ‘uur van de waarheid’, tijdens verkiezingen. Maar de blanco volmacht tussen verkiezingen bestaat in de meeste Europese landen niet meer en inmiddels is de continue terugkoppeling veel belangrijker – via opiniepeilingen, focusgroepen, bloggers en chatgroepen, demonstraties, actiegroepen, rechtszaken, sociaal onderzoek, ingezonden brieven, interactieve televisie, referenda, sms-campagnes, websites, inbelprogramma’s en dergelijke. De nieuwe communicatietechnologie brengt het democratische ideaal van ‘regering door het volk’ binnen bereik. Of het ‘ideaal’ is zal moeten blijken.

KLEINE AFWIJKINGEN TOEGESTAAN | Burgers schuiven thema’s naar voren die volgens hen ten onrechte niet aan de orde komen en ze blokkeren beleid waarmee ze overvallen worden. Initiatieven met betrekking tot klimaatverandering, kernenergie, noodhulp of privatisering zijn vaak afkomstig van het publiek. Politieke leiders kunnen en moeten hun eigen koers varen, maar als ze door middel van voldongen feiten hun eigen weg gaan, laat de correctie meestal niet lang op zich wachten. Een voorbeeld daarvan was de beslissing van Spanje en Italië om aan de invasie in Irak deel te nemen – een beslissing die in beide gevallen na een verkiezingsnederlaag meteen door de nieuwe regering werd teruggedraaid. In Nederland was het Pim Fortuyn die onder woorden bracht wat veel burgers wel en de politici niet wilden horen. Hij wilde dat fouten in het immigratiebeleid erkend werden, dat immigranten de taal leren spreken zodat ze een baan kunnen krijgen, dat het misbruik van genereuze voorzieningen wordt aangepakt. Enkele jaren na zijn dood zijn deze standpunten mainstream geworden in vrijwel het gehele politieke spectrum. De politieke beweging die Fortuyn had opgericht, is inmiddels verdwenen, maar de bevolking heeft haar inbreng gehad. Het komt neer op een systeem van checks and balances dat regeringen de kans geeft hun achterban van hun plannen te overtuigen, maar de achterban de kans geeft voor, tijdens en na grote beslissingen tegenstuur te geven.

EEN ‘SAMENLEVING ALS PERSOON’ IN ‘DE EEUW VAN DE MENSEN’ | Het past bij het concept van people’s century om Europa als een samenleving te beschrijven en niet zozeer als een economie of een staatkundige eenheid. Een andere manier om ditzelfde concept uit te drukken is te zeggen dat de samenleving zich steeds meer gedraagt als ‘een levend organisme’, als een persoon met zijn eigen gevoelens en karaktertrekken. De ‘scenario’s van de Europese samenleving’ zullen dan ook moeten proberen Europa in deze termen te beschrijven. Dat betekent niet dat traditionele indicatoren zoals economische groei, inflatie of werkloosheid niet van belang zijn. Maar wel betekent het dat deze kengetallen ontoereikend zijn om te beoordelen of een samenleving ‘goed in haar vel zit’. Een samenleving is per definitie ‘multidimensionaal’ en een beschrijving ervan moet naast kwantitatieve parameters ook de nietkwantificeerbare grootheden in aanmerking nemen, zoals de mate van vertrouwen en tevredenheid, ethiek en solidariteit. De meetbare grootheden worden reeds elke dag uitvoerig becommentarieerd. Waar het vaak aan ontbreekt, is een methode om systematisch met het ‘kwalitatieve’ te kunnen omgaan. Dat zijn de people dimensions, ofwel de dimensies die rechtstreeks samenhangen met cultuur, gevoelens, waarden en perspectieven.

DRIE HOOFDTHEMA’S | Als eerste stap wordt in dit hoofdstuk nader ingegaan op drie thema’s die voor het begrip people’s century van belang zijn en de uitgangssituatie van de scenario’s vastleggen. Achtereenvolgens komen aan de orde:

1. Verandering

Niet alle veranderingen zijn voor de scenario’s die we willen ontwikkelen van belang. Onze belangstelling gaat uit naar de middellange en lange termijn en dat betekent dat we ons concentreren op de structurele en diepgaande veranderingsprocessen. Het verloop van dergelijke fundamentele veranderingen is soms pas na vele jaren zichtbaar. Om voor ‘scenario’s van de Europese samenleving’ de juiste golflengte te vinden, gaan we na wat op dit moment de belangrijkste veranderingen in de Europese samenleving zijn die langetermijngevolgen zullen hebben (paragraaf 2).

2. Onbehagen

De gezondheid van de economie kan gemeten en geanalyseerd worden en over de interpretatie van de resultaten zijn de meeste deskundigen het eens. Voor een samenleving als geheel geldt dat in veel mindere mate. Meningen over de algehele gezondheidstoestand van de Europese samenleving lopen zeer uiteen. Vaak zeggen diagnoses meer over de waarnemer dan over de samenleving. Naar ons idee wordt de huidige situatie gekenmerkt door een algeheel gevoel van onbehagen en de achtergronden daarvan worden nader onderzocht (paragraaf 3).

3. Europa

In de people’s century staan de mensen centraal. Op de langere termijn bepaalt de samenleving welke koers haalbaar en legitiem is en dat geldt ook voor Europa. Naast de belangen en belangengroepen die grotendeels nationaal zijn, zien we dat waardepatronen en wereldbeelden grensoverschrijdend zijn. Als eerste oriëntatie gaan we na hoe Europeanen over Europa denken en in hoeverre deze meningen in de politiek terug te vinden zijn. (paragraaf 4).

2. Onomkeerbare verandering

Tussen incident en eeuwigheid

BESCHRIJVING VAN EEN SAMENLEVING | Europa verkeert in een crisis, zoals we weten. Maar wie is ‘we’ en weten we zeker dat Europa in een crisis verkeert? Het is duidelijk dat dit de eeuw van China of, wederom, de eeuw van Amerika zal worden en niet de eeuw van Europa. Maar hoe kunnen sommige auteurs dan beweren dat Europa in deze eeuw de leidende rol in de wereld zal spelen? Een ander voorbeeld: de wereld gaat gebukt onder een golf van terrorisme, zoals we weten. Maar is dat werkelijk waar de wereld onder gebukt gaat? Zou deze golf van terrorisme ook als ‘globaliseringsstuipen’ kunnen worden beschouwd, waar we overheen groeien, net zoals we in Europa over het terrorisme van raf en ira heen zijn gegroeid? Het heeft er de schijn van dat elk thema dat ons werkelijk ter harte gaat, zich onttrekt aan simpele verklaringen, laat staan oplossingen. De kwaliteit van ons bestaan wordt aangetast door massale commercialisering, maar we moeten ook erkennen dat het leven er wel interessanter door is geworden. We worden indringend geconfronteerd met een lange reeks achtergebleven groepen en schrijnende toestanden, maar we trekken ergens een lijn want we kunnen ons niet alles aantrekken. Politici en experts uit andere landen vertellen ons dat we ons ‘sociaal model’ moeten veranderen, maar waarom maken zij zich zo bezorgd over onze problemen? We kunnen allerlei problemen van dit moment de revue laten passeren, zoals Al Qaida, hoge olieprijzen, Iran, handelstekorten en dergelijke, maar de vraag is of dit de problemen zijn waar de samenleving zich druk over maakt en die ze het meest urgent vindt. In ‘scenario’s van de samenleving’ staan de thema’s waaraan de samenleving prioriteit geeft, centraal.

NIET DE WEERSVOORSPELLING MAAR KENNIS VAN HET KLIMAAT | Om ‘scenario’s van de Europese samenleving’ te ontwikkelen is het belangrijker om een eventuele klimaatsverandering goed in te schatten dan een weersverandering. Anders gezegd, het doel is niet om het weer te voorspellen maar om een beter beeld te krijgen van het klimaat. De daarvoor benodigde informatie is doorgaans niet te vinden op de voorpagina van de krant maar binnenin, in de rapportages en analyses van meer structurele ontwikkelingen. We richten ons niet op symptomen maar op onderliggende krachten, niet op snapshots maar op trends. Het gaat bijvoorbeeld niet om terroristische aanslagen, maar om de achtergronden en oorzaken van terrorisme en derhalve om de langetermijneffecten. Daarmee is geenszins gezegd dat kortetermijnontwikkelingen minder belangrijk zouden zijn. Integendeel, voor een onderneming of voor een samenleving is soms niets belangrijker dan het bezweren van een crisis of het adequaat omgaan met een onmiddellijke dreiging. Maar de scenario’s presenteren de structurele veranderingen en de grote lijn, waarbij specifieke personages, crises en verkiezingen bij wijze van voorbeeld of symptoom aan de orde komen. Onze vraag is hoe men over twintig jaar op de huidige tijd zal terugblikken – de huidige ontwikkelingen die tegen die tijd als belangrijk gezien worden, moeten de kern van de scenario’s zijn.

TRAAG, BREED EN ONOMKEERBAAR | Zoekende naar een structuur komen twee dimensies meteen in gedachten: de ‘diepte’ van trends en de tijdhorizon. Dit zijn de twee assen van het volgende diagram.

De verticale as, die de ‘diepte’ van veranderingen aangeeft, begint onderaan met eenmalige incidenten en gebeurtenissen, met verrassingen en crises. Dit is het typische voorpaginanieuws, zoals de val van een regering, een forse verhoging van de olieprijs, de uitslag van een referendum. Verder naar boven gaande zien we modeverschijnselen en modetrends, zoals Nordic Walking, Big Brother of De Da Vinci Code. Deze worden gevolgd door ontwikkelingen met een cyclisch verloop zoals economische recessies afgewisseld met opleving en herstel. Hier zien we ook pendulebewegingen met een slingertijd in de orde van enkele jaren, zoals de toename en afname van consumentenvertrouwen of van de neiging tot sparen. Vervolgens komen we in het gebied van economische en sociale trends, meestal veranderingen op de middellange termijn. Voorbeelden zijn het uitbesteden van steeds meer werk in het buitenland, de groei van het aantal parttimers of de opkomst van public private partnerships. Deze categorie veranderingen loopt over in het domein van de brede stromingen en de drijvende krachten in de samenleving die aanleiding geven tot onomkeerbare en structurele veranderingen. Voorbeelden hiervan zijn de voortdurende groei van het individualisme en van persoonlijke autonomie, de vergrijzing of de voortgaande afname van het aantal boeren. Deze ontwikkelingen doen zich voelen op de lange termijn. Ten slotte zien we boven aan de schaal de meest wezenlijke dimensies van de samenleving, die langzaam of zeer langzaam veranderen, zoals de cultuur en de fundamentele waarden van een samenleving. Dit is het terrein van de paradigma’s, de alomvattende visies die laten zien hoe een samenleving tegen de werkelijkheid in haar geheel aankijkt. Hieronder valt bijvoorbeeld wat al generaties lang als ‘typisch Frans’ of ‘typisch Italiaans’ wordt gezien. Voorbeeld van een paradigmaverandering is de overgang van de negentiendeeeuwse drang om de natuur te veroveren en te overheersen naar de huidige visie op de natuur als partner en leefmilieu. De verticale schaal wordt afgesloten met elementen die niet aan verandering onderhevig zijn en ‘eeuwigheidswaarde’ hebben: het wezen der dingen, dat in alle beschrijvingen van verleden en toekomst impliciet wordt meegenomen – zoals levensdrang.

Figuur 1-1

De diagonaal in het diagram illustreert de relatie tussen ‘diepte’ en tijdhorizon. De cirkel geeft het gebied aan met de door ons geselecteerde combinaties van diepte en tijdhorizon. Deze structurele veranderingen met een tijdhorizon in de orde van 10-25 jaar zijn het onderwerp van de volgende hoofdstukken. Op veranderingen linksonder in de grafiek wordt normaliter een operationeel en tactisch antwoord gegeven. Rechtsboven is het domein van de strategieën, ofwel beslissingen die nu moeten worden genomen maar waarvan de merites pas in een toekomstige wereld zullen blijken.

Sociaal-culturele trends: hoe waarden veranderen

Het omcirkelde gebied in het diagram verwijst naar trends die de samenleving binnen een generatie structureel veranderen. Dit is de combinatie van tijdhorizon en trenddiepte waarop de scenario’s zich richten. De trends waar het hier om gaat, zijn in de loop der jaren uitvoerig gedocumenteerd, zowel in Amerika als in Europa. Een van de eerste onderzoekers was John Naisbitt met de bestseller Megatrends (1982),² die onder meer trends introduceerde zoals self help, participatory democray en multiple option. Andere bekende trendwatchers presenteerden hun eigen sociaal-culturele trends, zoals Faith Popkorn in The Popcorn Report (1991),³ met onder meer cocooning, small indulgences en the vigilante consumer. Onlangs definieerde Adjiedj Bakas specifiek Europese⁴ en Nederlandse⁵ trends zoals ‘de nieuwe tribalisering’ en ‘islamisering’. In combinatie met sociaal-cultureel onderzoek dat elders verricht is, ontstaat een samenhangend totaalbeeld van de wijze waarop de westerse samenleving verandert. Om de toon te zetten voor de ‘scenario’s van de Europese samenleving’ volgt hier een korte samenvatting.

•  Falende ideologie
Persoonlijke autonomie neemt toe en mensen zijn minder geneigd de normen en regels van anderen te accepteren. Dat geldt voor de normen van kerk en overheid, maar ook voor politieke bewegingen en ideologie. Als men het al met de grondgedachten eens is, ziet men toch te veel uitzonderingen en neveneffecten om het volledige pakket te accepteren.

•  Om de gevestigde orde heen lopen
Mede onder druk van liberalisering en de terugtredende overheid leren mensen voor hun eigen zaak op te komen. Steeds minder vertrouwen ze op de traditionele instituties als er alternatieven zijn. Het betekent vaker te rade gaan bij familie en vrienden, meer vertrouwen op vrijwilligers, internet en netwerken. Ook het steeds grotere aantal ngo’s is een teken van deze trend.

•  Meer maar vluchtiger sociale contacten
Mensen staan steeds meer open voor ‘vreemden’ en het aangaan van nieuwe contacten. Dat heeft deels te maken met de erosie van contacten binnen de buurt en de familie en deels met de grotere afstand tussen wonen en werken. Kortom, meer contacten, maar vaak van korte duur en niet ‘voor het leven’, zonder dat dat overigens als een probleem ervaren wordt.

•  Kunnen omgaan met ambivalentie
Mensen zien nergens meer bronnen van informatie die niet worden tegengesproken. Elke bewering kan worden bewezen en ontkracht. Voor elke voorspelling of toekomstvisie zijn er vele andere. We zien steeds vaker both sides of the coin en hebben geleerd daarmee om te gaan. Ambivalentie is niet ideaal, maar zekerheid is een illusie.

•  Strategisch opportunisme
Mensen zetten zich ergens voor in, met enthousiasme, zonder te garanderen dat ze dit tot het eind willen volhouden. Integendeel, als zich iets beters voordoet, kunnen ze, met onverminderde energie en inzet, op een ander spoor overstappen.

•  Afnemend effect van traditionele prikkels
Als je weinig hebt, heb je weinig te kiezen. Wie zich meer wil kunnen veroorloven, zal langer en harder werken wanneer er een financiële beloning tegenover staat. Maar steeds meer mensen willen een balans tussen inspanning en beloning. Ze doen bepaalde dingen gratis als ze voor andere betaald krijgen. Om mensen voor je te winnen is steeds vaker meer dan geld nodig.

•  Technologie op verzoek
Nieuwe technologie spreekt de mensen aan en dat geldt ook voor de ouderen. Maar de fascinatie heeft grenzen en steeds meer mensen beseffen dat te veel technologie vaak leidt tot stress en spanning. Mensen maken onderscheid tussen technologie die leuk en nuttig, ofwel bedreigend en zinloos is.

•  Houd het simpel
Vaak blijkt dat ingewikkelde zaken uiteindelijk opvallend eenvoudig zijn. Mensen hebben door wanneer experts iets simpels ingewikkeld willen maken. Steeds meer willen ze eenvoudige apparaten, heldere verklaringen, duidelijke visies. Dat spaart ook tijd, want niemand kan zich in alles verdiepen.

•  Zowel lokaal als mondiaal
De globalisering houdt niemand meer tegen en voor steeds meer mensen hoeft dat ook niet. Maar het is een feit dat globalisering geen warme gevoelens oproept en een wereld creëert die alles en niets is. Als reactie op deze anonieme krachten neemt de waardering voor de lokale gemeenschap toe, waar mensen hun wortels hebben en waar je andere mensen ziet en kent.

•  Succes vereist meer dan IQ
We leven in de kenniseconomie, maar kennis is veel meer dan wat je leren kunt op school of in een opleiding. Het is van steeds meer belang street-wise te zijn, te weten hoe dingen werken in de samenleving, waarom de een succes heeft en de ander niet. Kennis omvat ook het vermogen om een situatie goed aan te voelen, je mening te kunnen presenteren en te weten wat je niet weet. Veerkracht, commitment en flexibiliteit zijn van doorslaggevende betekenis.

•  Meer is soms minder
Tot slot een ontwikkeling die nog uitgebreid aan de orde zal komen: we hebben het steeds beter maar voelen ons slechter. Mensen in alle lagen van de bevolking zien hun wensen in vervulling gaan, maar steeds nieuwe onvervulde wensen schijnen zich aan te dienen. Ze zijn niet tevreden en verkeren vaak op de rand van een depressie. Inmiddels heeft dit fenomeen zich tot een brede stroming ontwikkeld.

HET TOTAALBEELD: HOE EEN SAMENLEVING VERANDERT | Ons doel is het ontwikkelen van middellange / langetermijnscenario’s van de Europese samenleving. De vraag is welk soort veranderingsproces we daarbij in gedachten hebben. Scenario’s van een samenleving zijn minder ‘spectaculair’ dan scenario’s die bijvoorbeeld nieuwe technologische vindingen beschrijven. Het ‘wezen’ van een samenleving verandert immers geleidelijk en langzaam. Wie daarbij twintig jaar vooruitkijkt, moet minstens even ver terugkijken om te kunnen beoordelen om welke veranderingen het gaat. Een mooie illustratie van structurele verandering over een lange periode gaf Geert Mak in zijn boek Hoe God verdween uit Jorwerd.⁶ Hij beschrijft hoe het Friese dorp Jorwerd heel geleidelijk, maar wel volledig, veranderde in een tijdsbestek van enkele generaties. Mak beschrijft de kleuren en geuren van het Friese platteland vijftig jaar geleden, de geluiden en de dagelijkse gebeurtenissen, de winkels en de sfeer in het dorp. Er wonen nu andere mensen in het dorp, de winkels zijn verdwenen, de kinderen trekken naar de stad, het boerenbedrijf is noodlijdend. Hij laat zien hoe dit alles diepgaand veranderde zonder dat iemand ooit daartoe een plan opstelde. Niemand heeft gewild of besloten dat het zo moest worden als het nu is, maar collectief hebben de mensen onbewust deze nieuwe situatie teweeggebracht. Het leven veranderde als resultante van vele krachten en van vele spelers die elk deden wat voor hen het best was. De zoon van de boer trok naar de stad, de spoorlijn bracht Amsterdam dichterbij, de Europese landbouwregels bepaalden welke gewassen rendabel waren, er waren minder gezinnen en dus minder scholen en de supermarkten maakten een eind aan de middenstand. Aan het eind van het proces is Jorwerd een ander dorp, een andere wereld met andere mensen. Dit is het type veranderingsproces dat de kern is van langetermijnscenario’s van een samenleving.

Een ander voorbeeld is het rijke roomse leven in het Nederland van de jaren vijftig, zoals dat beschreven is door Godfried Bomans en Michel van der Plas.⁷ Zij beschrijven een gelovige, serieuze en gestructureerde samenleving waar hard werk en een goed gezinsleven het hoogste goed zijn. Zonder dat iemand ooit daartoe een besluit nam, is van deze samenleving enkele decennia later vrijwel niets overgebleven. Als gevolg van de houding en de beslissingen van vele individuele gelovigen maakte de katholieke kerk in Nederland een ommekeer mee die een einde maakte aan de intensiteit van het geloofsleven en de macht van de kerk. Het gebeurde zonder pontificale conferenties, eenvoudigweg omdat langzaam maar zeker de bodem wegviel uit de bestaande structuren. In beide voorbeelden spelen externe ontwikkelingen, zoals technologie en mobiliteit, een grote rol, in ieder geval als eerste aanleiding. Maar de echte omslag kwam toen mensen het dorp en de kerk met andere ogen gingen zien en vervolgens hun denkbeelden en gedrag aan de nieuwe realiteit aanpasten.

IN CONCRETO: ONBEDOELDE VERANDERING | Terugkijkend is de reden waarom, en de wijze waarop, structurele verandering heeft plaatsgevonden, duidelijk en begrijpelijk. Maar een samenleving die er middenin zit, heeft er moeite mee om correct in te schatten wat er gebeurt en wat de gevolgen zullen zijn. Tijdens de wederopbouwjaren na de oorlog was het ‘logisch’ voor Noord-Europese landen om gastarbeiders te werven, waar immers alle partijen beter van werden. Maar een onuitgesproken veronderstelling was dat gastarbeiders na afloop van de klus naar huis zouden terugkeren. Die veronderstelling is nooit getest en bleek onjuist. Ook het immigratiebeleid van de daaropvolgende decennia miskende de langetermijngevolgen, waardoor elke Europese samenleving een ander beleid voerde dat echter in geen van de landen een succes genoemd kan worden. De moeilijke beslissingen, met betrekking tot de tweede en derde generatie of met betrekking tot integratie, onderwijs en huisvesting, werden doorgeschoven. Een ander voorbeeld van een geleidelijke en structurele verandering is de Europese houding ten opzichte van de vs, waar bewondering en een gevoel van dankbaarheid in de naoorlogse jaren geleidelijk plaatsmaakte voor irritatie en twijfel. Of de wijze waarop we ons in het dagelijkse leven hebben aangepast aan nieuwe technologie: zonder dat iemand dat beslist heeft, zijn we bereid vele uren per dag voor een scherm door te brengen, zijn we permanent bereikbaar geworden, worden we overal gevolgd door veiligheidscamera’s en zorgen we zelf voor onze banktransacties en bestellingen.

GENERATIES | De structurele veranderingen die de Europese samenleving in de komende decennia zal meemaken, zullen niet minder en niet meer dramatisch zijn dan in de afgelopen decennia. Het mooiste perspectief voor dergelijke beschouwingen zijn films en boeken die beschrijven hoe generaties aan elkaar de baton hebben doorgegeven. Daartoe behoort La meglio gioventù⁸ van Marco Tullio Giordana, maar vooral Heimat van de Duitse regisseur Edgar Reitz. Heimat⁹ is een schets van het leven van families in een dorp in het Rijnland, vanaf het eind van de Eerste Wereldoorlog tot aan het eind van de eeuw. Het totale werk, dat bestaat uit drie delen van in totaal 54 uur film, beschrijft ‘gewone mensen’ tegen de achtergrond van een eeuw vol extremen. Het is gefilmd vanuit het perspectief van mensen die zo goed en zo kwaad als het gaat, en elk op hun eigen wijze, leven met krachten waarover ze geen controle hebben. Daardoor wordt invoelbaar hoe tegenstrijdigheden en tegenspraak onopgelost blijven en hoe vele vragen onbeantwoord blijven. De lengte van de film maakt het mogelijk te laten zien dat mensen ook in historische tijden het grootste deel van de dag met hun dagelijkse werk bezig zijn, dus niet hoe snel en spectaculair verandering is, maar juist hoe traag en geleidelijk, hoe voor de hand liggend, met af en toe een crisis. Meer dan onze tijd was de twintigste eeuw in Duitsland een eeuw van extremen, maar Heimat laat zien hoe tussen en tijdens oorlogen, in democratie en dictatuur, in tijden van tekort en overvloed, alle personages herkenbaar en bijna voorspelbaar zijn. Daardoor heeft Heimat ondanks de speciale gevoelswaarde van het woord, een tijdloze en bovennationale dimensie. Op welke wijze zullen de huidige generaties Europeanen de samenleving aan hun opvolgers doorgeven?

Oorzaak en gevolg

ONVERWACHTE OORZAKEN | Elk toekomstbeeld is geworteld in het heden. Toekomstbeelden worden dan ook meestal ontwikkeld als extrapolaties van bestaande trends. Daarbij is het de kunst om er zeker van te zijn dat niet de symptomen maar de onderliggende structurele bewegingen worden geëxtrapoleerd, niet de gevolgen maar de oorzaken. Het juiste perspectief is, bijvoorbeeld, niet het tekort op de handelsbalans maar de samenleving die boven haar stand leeft. Het onderscheid tussen oorzaak en gevolg is niet altijd eenvoudig vast te stellen. Een inmiddels bekend voorbeeld is het geval van de sterk afgenomen criminaliteit in de vs, onder meer beschreven door Steven Levitt en Stephen Dubner in Freakonomics.¹⁰ Tussen 1975 en 1990 steeg de criminaliteit in de vs met 80 procent, maar daarna trad een daling in tot het niveau van 1950. Zoals altijd heeft succes vele vaders. De onverwacht sterke afname werd dan ook toegeschreven aan het zero tolerance-beleid van met name commissaris William Bratton in New York, maar ook aan betere controle op wapenvergunningen, de gunstige economische ontwikkeling, langere gevangenisstraffen, de dreiging van de doodstraf, meer politie op straat, three strikes and you’re out en een aantal andere maatregelen. Maar zoals onder meer Levitt en Dubner betogen, de belangrijkste oorzaak van de afname van criminaliteit heeft met geen van deze factoren iets te maken. Het is namelijk de legalisering van abortus in 1966, waardoor twintig jaar later het aantal jongeren dat traditioneel in hoge mate verantwoordelijk is voor criminaliteit, drastisch is gereduceerd. Om het cru te stellen: veel jongeren die, vanwege hun achtergrond als ongewenst kind in een onvolledig gezin, de grootste kans hadden om in de criminaliteit terecht te komen, zijn niet geboren. Er zijn vele voorbeelden van verkeerde inschattingen van oorzaak en gevolg. In al deze gevallen leidt extrapolatie tot de verkeerde conclusies. Wijndrinkers leven langer dan bierdrinkers, maar dat heeft meer te maken met wat ze eten dan met wat ze drinken.

HISTORISCHE MOMENTEN | Het debat over oorzaak en gevolg kan een zware politieke lading hebben. In het geval van een ‘historische gebeurtenis’ maakt het groot verschil of een land of leider deze gebeurtenis op zijn conto kan schrijven of dat de historische gebeurtenis het eindpunt is van een proces dat ook zonder actief ingrijpen zou hebben plaatsgevonden – bij wijze van historische onvermijdelijkheid. De val van de Berlijnse muur was zo’n historisch moment, gevolgd door de ineenstorting van de Sovjet-Unie en het eind van de Koude Oorlog. Dat deze monumentale veranderingen konden plaatsvinden, is een groot compliment voor president Bush sr., de Russische leider Gorbatsjov en bondskanselier Kohl. Maar hun verdienste is niet zozeer dat ze een nieuwe koers zijn ingeslagen, maar dat ze de situatie goed hebben ingeschat, en, ondanks grote belangen en risico’s, de veranderingen van 1989 hebben laten gebeuren. Elk van de drie leiders had de ontwikkelingen kunnen vertragen of blokkeren, maar heeft dat niet gedaan. Vooral Gorbatsjov moet geweten hebben dat met de val van de muur het eind van een tijdperk in Oost-Europa ingeluid zou worden, met alle risico’s van dien voor zijn eigen land. Hij heeft geconcludeerd dat gewapend ingrijpen als in 1956 en 1968 niet meer denkbaar was zonder gevaarlijke escalatie en dat het de positie van de Sovjet-Unie onmogelijk zou maken. Maar dat dergelijk massale omwentelingen konden plaatsvinden zonder geweld en zonder slachtoffers, bewijst ook dat de tijd er rijp voor was. Het bewijst dat miljoenen aanvoelden dat de val van de muur niet tegen te houden was – na jaren van dialoog, uitwisseling, westerse televisie, samenwerking en mentaliteitsverandering. Ook hier geldt dat onder elke discontinuïteit een continuïteit schuilgaat. Het grondwerk was gedaan en de val van de muur was het sluitstuk van een brede heroriëntatie. De hereniging van Europa had uitgesteld kunnen worden maar niet afgesteld. In verband met de ontwikkeling van scenario’s is de conclusie dat deze zich op de groeiende uitwisseling en dialoog hadden moeten richten en niet zozeer op gebeurtenissen rond Checkpoint Charlie.

IN PERSPECTIEF | Zoals de Engelsen zeggen: ‘Don’t thank Harrods for Christmas’: omdat Harrods zulke fantastische kerstetalages heeft, zou je bijna vergeten dat zij kerstmis niet uitgevonden hebben en dat zij enkel meerijden met een traditie die veel ouder is. Of, om een ander gezegde te citeren dat bedoeld is om oorzaak en gevolg uit elkaar te houden: ‘Je hoeft de haan niet te bedanken dat de zon opgaat’, ook al denkt de haan zelf dat de zon opgaat omdat hij zo goed gekraaid heeft. In 1492 was het belangrijk voor de Europese landen dat Amerika werd ontdekt door een ontdekkingsreiziger die op dat moment in dienst was van Spanje. Maar ook zonder Columbus zou Amerika ontdekt zijn; Noormannen en Chinezen hadden de reis wellicht al gemaakt en voor de autochtonen hoefde Amerika niet eens ontdekt te worden. Voor ontdekkers en uitvinders is het belangrijk dat ze uitvindingen op hun naam kunnen schrijven en een claim kunnen leggen op eventuele rechten en opbrengsten, maar voor de wereldgemeenschap speelt dit in principe geen rol. Ook zonder Thomas Edison zouden we ’s avonds onze woning verlichten en zonder Gottfried Daimler en Carl Friedrich Benz zouden we in auto’s rijden. Zonder Bismarck zouden Europese landen een verzorgingsstaat hebben en zonder de Britse National Health Service gezondheidszorg voor allen. Frankrijk zou autowegen hebben zonder het voorbeeld van Duitsland, Engeland smart cards zonder Frankrijk en Europa zou shopping centers en fast food-restaurants hebben zonder Amerika. Alleen kunstenaars creëren werk dat uniek en onvervangbaar is.

NIET VOORSPELD EN TOCH GEBEURD | De waarde van toekomstverkenningen is afhankelijk van de aannamen die gemaakt zijn met betrekking tot de ‘drijvende krachten’ en de ‘oorzaak en gevolg’- mechanismen. Voor een illustratie hiervan keren we nogmaals terug naar het jaar 1989. De jaarlijkse vooruitblik die The Economist in 1988 publiceerde (‘The World in 1989’¹¹) opende met een artikel over Oost-Europa. De ondertitel was: ‘Het laatste wat het Westen nodig heeft is krachtig leiderschap... gelukkig is dat ook het laatste wat het Westen zal krijgen’. Voorspeld werd dat Washington onder president Bush niet bepaald een powerhouse zou zijn en dat we ook in het Kremlin konden rekenen op passief leiderschap. De Sovjet-Unie had immers problemen, waaronder de immens complexe dilemma’s in Oost-Europa waarvan none will be solved within the next decade. In werkelijkheid zag het jaar 1989 er heel anders uit en op 9 november viel de Berlijnse muur. De demonstraties, de vlucht naar het Westen en de val van de muur vonden plaats zonder dat ze een jaar tevoren zelfs als mogelijkheden werden genoemd. Geen enkele leider of ambtelijke dienst werkte plannen uit voor dit scenario, hetgeen illustreert dat dit een omwenteling was die ‘van onderop’ werd geïnitieerd, met drijvende krachten die zich ontwikkelden ‘onder de radar’ van de officiële instanties.

ONDER DE RADAR | Soms kunnen zieners ‘onder de radar’ kijken en zien wat anderen niet zien. Vaak richten zij zich dan niet op de voor de hand liggende conflicthaarden, maar op nauwelijks zichtbare verschuivingen elders. Een voorbeeld is Edgar Ansel Mowrer die in 1933 het boek Duitschland zet de klok terug¹² publiceerde, waarin hij beschreef welke krachten Duitsland steeds meer in hun greep zouden krijgen. Drie jaar voor de Olympische Spelen in Berlijn wees hij op het gebrek aan leiders, de semimilitaire organisaties, de willekeurig optredende rechters, het gebrek aan zelfvertrouwen, het verlangen naar een mythisch ‘vroeger’, het exploiteren van angst. Het antisemitisme speelt in Mowrers boek nog nauwelijks een rol, maar hij ziet dat de Duitse samenleving op een koers geraakt is die enkel in een grote ontlading kan eindigen. Een geheel ander voorbeeld is de wijze waarop Don Michael¹³ in het begin van de jaren tachtig de gevolgen van information overload voorspelde. Hij voorzag, los van de technische details, dat een overschot aan informatie de samenleving meer verkokerd en minder bestuurbaar zou maken en dat het steeds minder vaak zou voorkomen dat de burgers van een land een gezamenlijke ervaring of doelstelling zouden delen. Of de Sloveense entrepreneur Juraj Horniak¹⁴ die er in 2000 expliciet op wees dat het Westen bewust volhardt in onwetendheid, zoals met betrekking tot islamfundamentalisme, en anderen niet toestaat er hun eigen verhalen op na te houden. Deze ‘wij weten alles beter’-houding, zo zei hij, produceert een gebrek aan begrip dat alleen maar kan leiden tot haat, nationalisme en conflict. Ook hij richtte zich niet op gebeurtenissen, die doorgaans in alle richtingen wijzen, maar op de brede onderliggende trends zoals hij ze waarnam. Soms zijn de resulterende conclusies meer concreet, zoals in het geval van David Icke¹⁵ die in januari 2001, op de dag van de inauguratie van George Bush, zei dat de vs gedurende de regeringsperiode van Bush terecht zou komen in een nieuwe manipulated war en dat de bevolking met ‘monsters’ zou worden geconfronteerd die waren gecreëerd om de oorlog te rechtvaardigen. Het punt is hier niet of Icke gelijk heeft gekregen, wellicht om een geheel andere reden dan hij had kunnen voorzien, maar het feit dat hij afgaat op ondergrondse spanningen en deze extrapoleert. De rode draad bij alle voorbeelden is dat waarnemers niet op gebeurtenissen afgaan maar op de dieper liggende verschuivingen. Dat is ook de dimensie van ‘scenario’s van de Europese samenleving’.

3. Het grote onbehagen

STATE OF THE UNION | De huidige gezondheidstoestand van Europa’s samenleving laat te wensen over. Het is onmogelijk een objectieve diagnose te geven, maar er zijn talloze tekenen van een wijdverbreid gevoel van onbehagen. Europa staat geenszins aan de vooravond van een omwenteling en is niet in een rebelse stemming zoals in 1968 en de meeste burgers hebben ook privé hun zaakjes goed voor elkaar, maar er ontbreekt iets. In hun privéleven lossen mensen hun problemen doorgaans wel op, maar de ontwikkelingen in de samenleving, en in de wereld in het algemeen, creëren gevoelens van onzekerheid, scepsis en onvrede. Kwantificatie van onvrede is een hachelijke zaak, maar onvrede is desalniettemin harde realiteit die op politiek en economie zijn weerslag heeft. Het is derhalve van belang het onbehagen in kaart te brengen en op de achtergronden in te gaan.

De nieuwe onzekerheid

IN EEN HOGERE VERSNELLING | Voortdurend wordt erop gewezen dat we in het meest dynamische tijdperk uit de geschiedenis leven. De technologie is een drijvende kracht als nooit tevoren. Per jaar worden honderden miljoenen mobiele telefoons verkocht. China breidt de elektriciteitproductie in 2006 uit met 80.000 mw, evenveel als de gehele capaciteit van Groot-Brittannië. De vn schat dat het aantal migranten in de wereld thans de 200 miljoen gepasseerd is. In Azië ontstaat een middenklasse van honderden miljoenen consumenten. Medische technologie maakt cloning en designer babies mogelijk. Het ideaal van de death of distance is vrijwel bereikt. Ondernemingen moeten onze welvaart veiligstellen in een concurrentiestrijd van allen tegen allen, wereldwijd. Binnen de samenleving betekent deze drukverhoging dat alle systemen op scherp staan. Talloze afspraken en voorzieningen die dateren uit een ander tijdperk, kunnen niet gehandhaafd blijven en gaan op de helling – zoals pensioenafspraken die dateren uit de tijd dat mensen werkten tot hun 65ste en daarna gemiddeld nog enkele jaren van hun pensioen konden genieten. Er is een blijvend tekort aan toptalent, maar voor vele anderen is passend werk schaars. Garanties voor de langere termijn worden niet gegeven. In plaats daarvan staan mensen onder druk om te blijven bijscholen en van baan te veranderen. De algehele onrust en hyperconcurrentie die in de ondernemingen begon, raakt inmiddels de meerderheid van de samenleving.

DE JUISTE VRAGEN ZIEN TE VINDEN | Deze veranderingen creëren een ‘nieuwe onzekerheid’, hetgeen inhoudt dat niet alleen de afloop van conflict en concurrentie onvoorspelbaar is maar dat bovendien de ‘de regels van het spel’ continu veranderen. Het gaat er niet alleen meer om de juiste antwoorden te vinden: het wordt zelfs moeilijk de juiste vragen te stellen. Wie het verkeerde pensioenaanbod accepteert, kan een groot deel van zijn spaargeld kwijt zijn. Wie zich bij de verkeerde health trust aansluit, heeft wellicht zijn aanspraak op voor hem belangrijke behandelingen opgegeven. Wie de huizenmarkt verkeerd inschat, zal moeite hebben de achterstand ooit weer in te lopen. Ongetwijfeld zijn mensen beter toegerust voor het omgaan met onzekerheid dan hun voorgangers van dertig of vijftig jaar geleden. Ze zijn beter opgeleid en geïnformeerd en hebben noodgedwongen geleerd voor hun privébelangen op te komen. Maar de nieuwe onzekerheid is voelbaar en ze leidt aantoonbaar tot meer stress en depressie. Naarmate de lange termijn minder goed te overzien is, leven velen voor de korte termijn in de hoop dat zich te zijner tijd nieuwe oplossingen zullen aandienen. Anderen gaan in tegenovergestelde richting: door hard te werken bouwen ze financiële buffers op die hen moeten beschermen tegen de magere jaren die ooit komen gaan. Dezelfde ‘nieuwe onzekerheid’ raakt ook organisaties en bedrijven. Het betekent dat de aandacht verschuift van visie naar korte termijn, van strategie naar tactiek. Investeren in relaties en culturen is immers minder zinvol naarmate het leven vluchtiger en de toekomst onzekerder wordt. Ieder moet voor zichzelf bekijken hoe de wind draait en er het beste van maken. Voor een, belangrijke, minderheid is dat geen probleem, maar velen ervaren de ontstane situatie als onaangenaam en bedreigend.

De sceptische samenleving

OP EIGEN INZICHT VERTROUWEN | Naarmate de onzekerheid toeneemt, is er, zo zou men mogen verwachten, meer behoefte aan leiderschap. In werkelijkheid is daar evenwel weinig van te merken: politieke leiders krijgen weinig armslag en nog minder waardering. Op velerlei gebied treedt de overheid terug, waarbij ze steeds een deel van haar autoriteit en gezag inlevert. Het vertrouwen neemt af en de scepsis neemt toe. Een BBC-steekproef in juni 2005 liet zien dat slechts 12 procent van de Britten ‘veel vertrouwen’ had in hun politieke leiders, te vergelijken met 7 procent van de Fransen en Duitsers en 3 procent van de Polen. Ook al zijn andere analyses iets positiever, de cijfers zijn verrassend laag. De burger voelt zich kennelijk steeds minder verbonden met zijn leiders en met de professionele elite. De meest positieve verklaring voor deze ontwikkeling zou zijn dat de burgers meer op hun eigen kracht vertrouwen. Daardoor wordt het moeilijker om de samenleving te ‘besturen’, maar het zou ook minder noodzakelijk zijn. Waarschijnlijker is echter dat de burgers niet onder de indruk zijn van de capaciteiten en de prestaties van hun politieke leiders en om die reden weinig vertrouwen in hen stellen. Misschien zijn politieke leiders goed in wat ze doen, maar de vraag is of ze doen wat de burgers van hen verwachten. Ongeacht welke verklaring de juiste is, het huidige leiderschap wordt in brede kring gezien als deel van het probleem, niet als de oplossing.

GRENZEN VAN GOEROES | Een eerste reden waarom vertrouwen in politieke leiders afneemt, heeft te maken met deskundigheid. In de afgelopen jaren hebben leiders en experts veel inschattingsfouten gemaakt en naarmate de experts het meer met elkaar eens waren, betaalde de samenleving een hogere de prijs voor hun falen. Zij hebben het boom and bust-karakter van de internet-boom niet doorzien en daarmee vele roekeloze en onverantwoorde avonturen gesanctioneerd. Hun inschatting van de ‘nieuwe economie’ en de onderliggende technologische en economische trends bleek bijna volledig op foutieve aannamen te berusten. De nieuwe economie was achteraf niet zo nieuw. Het vrijemarktmechanisme leidde tot economische groei, maar had voor velen elementen van een verbond met de duivel. Het plompverloren aanbevelen van ‘de vrije markt’ in Rusland heeft veel ellende gebracht. Ook de geopolitieke situatie werd verkeerd ingeschat. Het eind van de Koude Oorlog was geenszins het ‘eind van de geschiedenis’. Het geloof in de wereldwijde opmars van ‘homo economicus’, het geloof in spreuken als ‘It’s the economy, stupid’ bleek overdreven en misplaatst. Ook suggesties dat pragmatisme nu eindelijk het eind van de religie inluidde, bleken er volledig naast te zitten. In het algemeen was er in de negentiger jaren weinig voeling met de thema’s waar de wereld zich thans, enkele jaren later, juist intensief mee bezighoudt. De meeste politieke leiders uit die jaren werden verrast door de grote impact van onderwerpen zoals islam, multiculturele samenleving, fundamentalisme, mensenrechten, China’s handelsoverschotten of klimaatverandering. Ook het vertrouwen in de topmanagers van grote ondernemingen daalde drastisch. Terwijl ze in de boom-jaren hun politieke rivalen voorbij leken te streven en werden gezien als potentiële wereldleiders, is hun geloofwaardigheid weer gereduceerd tot hun eigen domein. De wereld blijkt toch minder op een onderneming te lijken dan vijftien jaar geleden werd gedacht.

ALLES BEHALVE DE HELE WAARHEID | Een tweede reden voor het verlies aan vertrouwen in politieke en zakelijke leiders heeft te maken met hun motieven. De intensieve concurrentie op alle fronten heeft niet alleen geleid tot hogere efficiency en productiviteit, maar ook tot veel meer interne concurrentie – tussen leiders onderling, tussen afdelingen, tussen bedrijven, tussen landen. Het resultaat is dat velen nu werkelijk ten koste van alles aan de bak willen blijven. Toen minster Pechtold het politieke spel in Nederland ‘vuil en vunzig’ noemde, werd hem dat kwalijk genomen, maar zijn opmerkingen passen in het wijdverbreide beeld dat ego’s belangrijker zijn dan het algemeen belang. Ongelijk erkennen of fouten toegeven is een noodsprong, een laatste redmiddel. Functionarissen laten niets onbeproefd om hun gelijk te halen en beweren dan nog dat ze dat doen in het algemeen belang. De burger ervaart dit alles als een continue toename van spin, van lobbyen en agressieve reclame. Van spin is sprake als slecht nieuws effectief wordt weggemoffeld terwijl de eigen prestaties in de media dusdanig worden gepresenteerd dat ze de concurrentie wegdrukken. Spin wordt toegediend door spin doctors en hun rol is prachtig getypeerd in de recente BBC-comedyserie The thick of it, die laat zien hoe het politieke spel zich heeft ontwikkeld sinds de dagen van Yes, Minister. Uiteraard is het fictie, maar het is wel erg geloofwaardig en het gevoel dat niets is wat het lijkt, blijft hangen. De burger gaat er inmiddels van uit dat leiders de waarheid vertellen maar nooit de hele waarheid. Meer dan enig ander onderwerp van discussie heeft de oorlog in Irak gedemonstreerd op welke schaal machthebbers zich bedienen van spin en een volledig systeem van halve waarheden en hele leugens. Dat beeld is niet meer weg te denken. ‘De mensen in Groot-Brittannië die geloven wat Bush en Blair zeggen over buitenlands beleid, passen in een enkele telefooncel’, aldus historicus Max Hastings in 2006.¹⁶ Wanneer een overheid garanties geeft voor de lange termijn, reageert een meerderheid sceptisch. Het is altijd mogelijk dat er een verborgen agenda is en dat de acceptabele voorstellen die nu op tafel liggen, reeds volgend jaar worden bijgesteld. Garanties voor de middellange en lange termijn worden niet meer gegeven. Veel pensioenfondsen zijn in feite opgehouden te beleggen: ze zijn bemiddelaar geworden, zonder aansprakelijkheid, en de klant mag zelf zeggen hoe hij zijn pensioen denkt op te bouwen. Om met ibm te spreken: de onderneming ‘is putting employees in control of their own retirement savings’.¹⁷

DE ONDANKBARE CONSUMENT | Het meest direct is de burger betrokken bij de sfeer van spin en reclame in zijn rol als consument. Bedrijven die voor hun bestaan vechten, ofwel voor hun veeleisende aandeelhouders, moeten alle denkbare middelen benutten om de consument over de streep te trekken. Het heeft geleid tot een kat-en-muisspel zonder einde. Kortingen, kortingen op kortingen, speciale aanbiedingen, tijdelijke aanbiedingen, kleine lettertjes, junkmail, dynamic pricing – de lijst wordt steeds langer. Televisiereclame verschuift van reclameblokken naar producten die worden getoond in de programma’s zelf. Proctor & Gamble heeft inmiddels 600.000 vrijwilligers die voor een aanmoedigingspremie P&G-producten bij hun kennissen aanprijzen.¹⁸ Via PayPerPost.com worden bloggers betaald om iets positiefs over merken of producten te schrijven.¹⁹Permission marketing²⁰ is erop gericht de aandacht van de klant te trekken zonder dat hij geïrriteerd raakt. Inmiddels is de strijd begonnen om te verhinderen dat consumenten televisieprogramma’s op hun harddisk-dvd-recorder opnemen en vervolgens niet meer naar de reclame kijken. Slimme aanbiedingen maken de zaak zo ingewikkeld dat de klant vaak niet meer weet welke prijs hij netto voor producten betaalt. 66% van de Fransen voelt zich niet meer in staat prijzen te vergelijken en 62% van de Britten vindt het moeilijk te beslissen omdat ze met te veel keuze worden geconfronteerd.²¹ Formeel, en in laatste instantie, heeft de klant geen reden tot klagen. De klant is koning en als de klant iets niet pikt, is het einde verhaal. Bovendien geldt caveat emptor: de klant heeft de plicht zelf goed op te letten. Hij behoort te weten dat if an offer is too good to be true, it usually is. Waar de grenzen van de eerlijkheid liggen, is een kwestie van smaak. Zeker is dat deze grenzen regelmatig worden overschreden en dat dit de samenleving sceptisch maakt. Ondernemingen zijn voorzichtig geworden met claims dat zij veel moeite doen om hun klanten te helpen en klanten voelen zich niet verplicht tot dankbaarheid. Daarnaast benadrukken bedrijven hun bijdragen aan welvaart en welzijn in het algemeen. Maar is het waar dat Monsanto begaan is met het probleem van honger in de wereld, General Electric met de gezondheidstoestand en Electricité de France met het klimaat? In een sceptische samenleving verliezen dergelijke claims hun uitwerking.

HET GROTE GELD | Ondernemingen hebben op nog een geheel andere wijze bijgedragen aan de huidige scepsis en wel door de lange reeks grote en kleine schandalen en de snel stijgende remuneratie van topmanagers. Business en samenleving zijn twee werelden die steeds meer hun eigen koers varen en waar geld kennelijk een geheel andere betekenis heeft. Onethisch en oneerlijk handelen bleek op grote schaal voor te komen, ook buiten de ondernemingen die in opspraak kwamen zoals Enron, WorldCom of Parmalat. Ook waar geen sprake is van strafbare feiten, is de situatie naar veler mening uit de hand gelopen. Ook de financiële pers²² heeft twijfel geuit over het bonus-senbonanza op Wall Street aan het eind van 2005, toen onder de gelukkigen 21,5 miljard dollar te verdelen was. De ceo en eigenaar van TopShop kwam in juli 2005 in Engeland in het nieuws omdat hij, zoals de pers berichtte ‘paid himself over 1 billion pounds’. Een studie in 367 grote Amerikaanse ondernemingen liet zien dat in 2004 de gemiddelde chief executive 431 maal zo veel verdiende als de gemiddelde productiearbeider.²³ Reeds in 2000 schreef managementgoeroe Bob Heller²⁴ dat de salarissen van executives een groot en groeiend schandaal zijn. Onward and upward is het motto, zei hij, in een spel waarin geen van de spelers kan verliezen.

Onzichtbare grenzen