SOLLICITEREN OP Z’N NEDERLANDS

Wim Bloemers en Anton Tempelaar

Solliciteren op z’n Nederlands

Uitgeverij Business Contact
Amsterdam/Antwerpen

© 2006 Wim Bloemers en Anton Tempelaar
Uitgeverij Business Contact, Amsterdam

Omslagontwerp: Het vlakke land, Rotterdam
Boekverzorging: LINE UP tekstprodukties bv, Groningen

ISBN 9789047001775
D/2006/0108/308
NUR 807

www.boekenwereld.com
www.businesscontact.nl

Inhoud

Voorwoord

1

Solliciteren? Waarom zou je?

1.1

Inleiding

1.2

Doel van het boek

1.3

Wat is solliciteren?

1.4

Solliciteren in Nederland

1.5

Van elkaar leren

1.6

Weg met cultuur?

1.7

Advies & tips

2

De praktijk van het solliciteren

2.1

Inleiding

2.2

Voorbeeld: Vrouwen in de selectiecommissie – gewonnen maar toch uitgeschakeld

2.3

Voorbeeld: Salarisonderhandelingen tijdens het eerste sollicitatiegesprek

2.4

Advies & tips

3

Communicatie

3.1

Inleiding

3.2

Communicatie: woorden en gebaren

3.3

Bewust invloed uitoefenen in een sollicitatiegesprek: gespreksvaardigheden

3.4

Advies & tips

4

Hoe word je succesvol?

4.1

Inleiding

4.2

Voorbeeld: Een succesvolle baan bij de gemeente Amsterdam

4.3

Voorbeeld: Een succesvol ondernemer

4.4

Hoe red je het in Nederland?

4.5

Advies & tips

5

Solliciteren op z’n Nederlands

5.1

Inleiding

5.2

Voorbeeld: ‘Wij zijn luier en zij zijn slimmer...’

5.3

Sollicitatiestap 1: Oriëntatie

5.4

Advies & tips

6

Vind de baan die bij je past

6.1

Inleiding

6.2

Sollicitatiestap 2: De vacatureanalyse

6.3

Sollicitatiestap 3: Je cv aanpassen en een sollicitatiebrief schrijven

6.4

Advies & tips

7

Je wordt uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek

7.1

Inleiding

7.2

Sollicitatiestap 4: De voorbereiding op een sollicitatiegesprek

7.3

Sollicitatiestap 5: Het sollicitatiegesprek

7.4

Veelgestelde vragen tijdens het sollicitatiegesprek

7.5

Moeilijke vragen

7.6

Je rechten als sollicitant

7.7

Checklist: wat je wel en niet moet doen in sollicitatiegesprekken

7.8

Advies & tips

8

Wat staat je nog meer te wachten?

8.1

Inleiding

8.2

Wat is een assessment center?

8.3

Salarisonderhandelingen: hoeveel ga je verdienen?

8.4

De arbeidsovereenkomst

8.5

Beginnen in je nieuwe baan

8.6

Advies & tips

Bijlage 1

Websites voor sollicitanten

Bijlage 2

Arbeidsovereenkomst voor bepaalde en onbepaalde tijd

Werkboek

Solliciteren op z’n Nederlands

Wie ben ik, wat kan ik en wat wil ik?

Opdracht 1.

Je persoonlijkheid: wie ben ik?

Opdracht 2.

Maak een beschrijving van je werkervaringen

Opdracht 3.

Succesvolle werkervaringen

Opdracht 4.

Positieve woorden onderstrepen: wat kan ik?

Opdracht 5.

Werkwensen

Opdracht 6.

Taakaspecten

Zoekprofiel

Opdracht 7.

Maak je zoekprofiel

Oriënteren en solliciteren

Opdracht 8.

Marktverkenning

Opdracht 9.

Vacatureanalyse

Opdracht 10.

Bellen

Opdracht 11.

Het echte werk: sollicitatiebrief schrijven en solliciteren

Voorwoord

Werk krijgen is in Nederland niet voor iedereen even gemakkelijk. Dit boek is speciaal geschreven voor jongeren met een niet-Nederlandse achtergrond. Uit onderzoek blijkt dat in deze groep de werkeloosheid veel groter is dan onder zogenaamde authentieke Nederlanders (kaaskoppen dus). Dat heeft een aantal oorzaken: de groep met een niet-Nederlandse achtergrond heeft vaak een gebrekkig opleidingsniveau, communiceert niet altijd even gemakkelijk en is niet goed ingevoerd in specifiek Nederlandse regels van solliciteren en zichzelf presenteren. Daarnaast heeft het te maken met subtiele maar hardnekkige vormen van discriminatie op de arbeidsmarkt.
   In dit boek geven wij een aantal simpele en praktische adviezen en tips om in Nederland aan een baan te komen. We hanteren daarbij een simpel en praktisch uitgangspunt: als je een baan wilt, zul je je in zekere zin moeten aanpassen aan wat het bedrijf wil. Dat betekent dat je je niet-Nederlandse achtergrond zoveel mogelijk buiten de sollicitatie moet houden. Werkgevers willen iemand die goed presteert, die betrouwbaar en sociaal vaardig is. Dat zijn de drie dingen waarop je je moet focussen tijdens je sollicitatie.
   Je moet je echter niet klakkeloos aanpassen, want daardoor kun je je zelfrespect verliezen: je moet SMART bezig zijn. Dat betekent openstaan voor en je inleven in wat een bedrijf wil. Vervolgens onderzoek je hoe je je gedrag eventueel moet aanpassen of veranderen om een baan te krijgen. Je eerste taak is ergens binnenkomen. Dit boek kan je helpen bij die eerste stap.

1
Solliciteren? Waarom zou je?

1.1 Inleiding

Nederland is in snel tempo aan het vergrijzen. Dit betekent dat de vraag naar arbeidskrachten zal toenemen. Gelukkig hebben we in Nederland een grote groep (kinderen van) migranten die de vraag naar arbeidskrachten kan opvangen. Maar wat blijkt? Binnen deze groep blijven veel mensen werkeloos. Hoe komt dat? Ondernemen deze mensen te weinig, weten ze niet hoe je moet solliciteren of nemen werkgevers misschien liever toch gewoon een ‘echte Nederlander’ aan? Belangrijker is echter de vraag: kunnen we er iets aan doen, zodat meer (kinderen van) migranten een baan vinden waarin ze laten zien wat ze kunnen, hun eigen geld verdienen en zo een zelfstandige plaats in de samenleving verwerven?

1.2 Doel van het boek

In dit boekje willen we een aantal tips geven voor mensen die in Nederland een baan zoeken en daarbij op moeilijkheden stuiten. Veel van deze moeilijkheden ontstaan volgens ons doordat deze sollicitanten en werkgevers ‘verkeerde’ verwachtingen en ideeën van en over elkaar hebben. Om deze misverstanden uit de wereld te helpen moeten deze verwachtingen en ideeën tijdens een sollicitatiegesprek worden besproken. Daarvoor is vereist dat zowel sollicitanten als werkgevers zich willen openstellen voor de ander. Alleen door wederzijdse ideeën en verwachtingen bespreekbaar te maken kan er een oplossing worden gevonden en kunnen misverstanden worden voorkomen of opgelost. Dat betekent dat beide partijen zich in elkaars opvattingen moeten willen verdiepen om samen naar een oplossing te zoeken. In plaats van een stellingenoorlog van waaruit vooroordelen alleen maar worden bevestigd en versterkt, kan er zo een sfeer ontstaan waarin beide partijen uitleg geven en naar elkaar luisteren zodat er wederzijds begrip kan ontstaan. Dan nog zal in een aantal gevallen een match niet lukken. De sollicitant ‘voelt’ of denkt dat hij wordt gediscrimineerd en de werkgever begrijpt niet waarom de sollicitant zich zo nukkig blijft opstellen... Soms kunnen ook de eisen van beide partijen te ver uit elkaar liggen. Jij merkt dat de baan of het bedrijf toch niet is wat je zoekt of de werkgever vindt iemand anders meer geschikt.
   Maar waar het om gaat is dat er een open sfeer van wederzijds begrip ontstaat. Wat nodig is, is dus een houding van openheid om elkaars manier van denken, voelen en gedrag te willen begrijpen. Vanuit deze openheid zijn verder inlevingsvermogen en respect voor elkaar noodzakelijk. Let wel: het gaat hier niet om dingen die je zomaar even zegt, maar om zaken die duidelijk uit het gedrag van de sollicitant en de werkgever moeten spreken. De bedoeling hebben om vriendelijk en open te zijn wil nog niet zeggen dat je ook daadwerkelijk door de ander als vriendelijk en open wordt ervaren. Om dit laatste te bereiken zijn specifieke gespreksvaardigheden noodzakelijk, met andere woorden: wat ga je precies doen in het gesprek, wat wil je daarmee bereiken en hoe komt het op de ander over? Verderop in dit boek komen deze gespreksvaardigheden nog uitgebreid aan de orde.

1.3 Wat is solliciteren?

Een baan zoeken in Nederland betekent niets anders dan jezelf voor een aantal uren in dienst van een bedrijf of organisatie te willen stellen om zo geld te verdienen om je eigen leven te kunnen leiden. Dat je solliciteert betekent dat je jezelf aanbiedt als iemand die beschikt over specifieke kennis en vaardigheden waar een bedrijf of organisatie behoefte aan heeft. Jij kunt dus iets waar iemand anders gebruik van wil maken. En die ander heeft daar geld voor over. Omdat een bedrijf jou geld gaat betalen, wil dat bedrijf echter weten waar het met jou aan toe is: beschik je over de vereiste kennis en vaardigheden, ben je in staat nieuwe dingen te leren die voor het werk noodzakelijk zijn, ben je een beetje een prettig persoon die goed met anderen kan samenwerken? Kortom, een bedrijf gaat bepaalde eisen aan jou stellen. Want jij bent niet de enige die solliciteert, er zijn meer sollicitanten. Een bedrijf kan dus meestal kiezen. En net zoals jij kiezen ze die persoon waarvan ze denken dat die het meeste zal opleveren voor het bedrijf. Als sollicitant heb jij echter ook een keuze, want er zijn meer bedrijven waar je terecht kunt. Dus het is een kwestie van passen en meten en je afvragen wat voor jou het best is en waar je het best past.

Aanpassen of niet? The best of both worlds

Als je als jongere in een wereld leeft waarin je heel duidelijk te maken hebt met de normen en waarden van je eigen groep en daarnaast met de normen en waarden van de ‘samenleving als geheel’, leef je dus eigenlijk in twee werelden (zie ook het voorbeeld in paragraaf 2.2). Je staat dus van twee kanten onder druk en dat is moeilijk. Wat moet je doen om hier goed uit te komen? Je blind aanpassen? Of je juist helemaal niet aanpassen en je afzetten tegen de heersende opvattingen?
Uit een onderzoek onder ongeveer 8000 jongeren tussen de 13 en 18 jaar uit 36 verschillende culturen die leven in een land waar ze niet geboren zijn, blijkt dat de jongeren die kiezen voor een maximaal contact met de bevolking en voor maximaal behoud van de eigen normen en waarden, het verst komen. Zij zijn het meest tevreden, voelen zich het meest oké en leveren de beste prestaties op school.
Je blind aanpassen werkt dus niet, maar je totaal afzonderen werkt ook niet. Wat het meest succesvol is, is integreren zonder je eigen waarden te verloochenen (zie ook het voorbeeld in paragraaf 4.2). The best of both worlds dus.

Bron: NRC Handelsblad, 7 januari 2006

1.4 Solliciteren in Nederland

In Nederland gelden, net zoals in alle andere landen, specifieke, vaak ongeschreven regels over wat wel en wat niet wordt geaccepteerd en gewaardeerd, zowel op het werk als in de samenleving. De een heeft daar meer moeite mee dan de ander. Als je in Nederland wilt werken, zul je je in zekere mate moeten aanpassen aan de heersende regels. Een nieuwe baan beginnen is net als voor het eerst bij mensen thuis uitgenodigd worden: je gedraagt je beleefd en je kijkt de kat uit de boom. In eerste instantie pas je je dus aan de regels van het huis aan. Later, als je elkaar wat beter kent, zul je meer je normale gedrag laten zien. Dat gaat vanzelf. Je hebt elkaar dan leren kennen en vertrouwen en dan kun je vaak meer van elkaar hebben omdat je elkaar ‘kent’.
   Maar je begint niet direct met allerlei eisen te stellen. Dat getuigt van weinig respect. De ander, de werkgever in dit geval, kan wel bepaalde eisen stellen, hij heeft immers iets aan te bieden. Jij kunt onderzoeken wat die eisen precies inhouden en of je die eisen redelijk vindt. Maar als je tijdens een sollicitatiegesprek direct allerlei eisen stelt, krijg je nooit een baan. Dat hoeft geen ramp te zijn, je kunt bijvoorbeeld ook een eigen bedrijf beginnen. Je denkt dan misschien, ha, ik ben slim, ik pas mij niet aan anderen aan, maar anderen moeten zich maar aan mij aanpassen. Maar bedenk dat ook als je een eigen bedrijf hebt, je te maken krijgt met mensen waar jij je weer aan zult moeten aanpassen. Toeleveranciers en klanten bijvoorbeeld. Kortom, iedereen moet zich altijd in enige mate aan elkaar aanpassen. Met een mooi woord heet dat de multiculturele samenleving.
   Aanpassen kan op twee manieren: onder dwang of vanuit een open benadering. Je kunt bijvoorbeeld tegen iemand zeggen: ik ben de baas hier en ik wil dat jij dat zo en zo doet. Zo’n benadering kan eventjes werken, maar zal niet effectief zijn. Niemand vindt het prettig om bevelen te krijgen. Je zegt dan misschien wel: ‘Ja, oké, ik zal het doen’, maar ondertussen denk je: Rot toch even gauw op, het is dat jij mijn baas bent, maar denk maar niet dat ik het ook ga doen. De andere manier is dat je iemand uitlegt waarom jij vindt dat iets op een bepaalde manier moet. Die ander kan daartegen ingaan en met andere argumenten komen. Zo ontwikkel je een gesprek waarin je naar elkaar luistert, argumenten van elkaar beoordeelt en tot een oplossing komt die voor beide partijen goed werkt en door beide wordt geaccepteerd. Soms zal er geen tijd zijn om te overleggen, dan ‘moet’ er gewoon even snel iets gebeuren. Maar de kern is dat mensen uiteindelijk bereid zijn naar elkaar te luisteren en met elkaar te overleggen om tot goede oplossingen te komen waar iedereen zich in kan vinden.
   Dit klinkt misschien heel gemakkelijk. Je denkt al snel van jezelf dat je redelijk bent en vriendelijk. Maar dat zegt nog weinig over hoe je je werkelijk gedraagt ten opzichte van anderen. En het gaat om wat je doet, niet om wat je denkt dat je doet. Natuurlijk is het lastig en ingewikkeld als je gewend bent alleen maar bevelen te geven of juist op te volgen. In Nederland worden beide namelijk niet gewaardeerd. Men gaat ervan uit dat je laat zien dat je zelf nadenkt en zelf beslissingen wilt en durft te nemen. Maar je moet daarbij wel rekening houden met de ander met wie je te maken hebt. Het maakt daarbij niet uit of je een man of een vrouw bent en of die ander een man of een vrouw is. In Nederland hebben vrouwen en mannen in principe een gelijke status, hoewel vrouwen in de praktijk vaak voor hetzelfde werk minder verdienen dan mannen (gemiddeld zo’n 20 procent minder). Overigens is het ook niet zo dat Nederland de top aanvoert wat gelijkwaardigheid tussen mannen en vrouwen betreft. In Scandinavische landen zoals Zweden is het niveau tussen vrouwen en mannen economisch een stuk gelijkwaardiger. Nederland kan hier nog veel van leren. De kern is dat je mensen (mannen en vrouwen) als gelijkwaardig respecteert. En je daarnaar gedraagt. Want dat is waar je op wordt beoordeeld en afgerekend.
   Juist in een sollicitatiegesprek ben je afhankelijk van wat anderen van jou vinden. Dus niet wat jij dacht dat je deed, maar wat anderen vonden van wat jij deed. In dit boek geven wij een aantal tips hoe jij die anderen kunt beïnvloeden. Je zult merken dat dat enige moeite kost. Je moet nieuwe dingen (gedrag en denken) aanleren. Dingen waarvan je misschien in eerste instantie denkt: wat een onzin, dat slaat toch nergens op. Maar je zult ook merken dat je zo eerder en beter je doel bereikt: een baan krijgen die je leuk vindt en waarin je wordt gewaardeerd om wie je bent en wat je doet. En zo heb je ook de kans om verder te komen. En dat is wat telt.

1.5 Van elkaar leren

Van belang is dus het aanleren van nieuw gedrag en denken. Helaas gaat dat niet zomaar. Mensen zijn gewoontedieren, we hebben door onze opvoeding en onze ontwikkeling bepaald gedrag en denken ontwikkeld dat we zelf als ‘normaal’ en ‘goed’ ervaren. Voor een ander hoeft dat echter helemaal niet ‘normaal’ en ‘goed’ te zijn. Tussen alle mensen bestaan er verschillen over wat ‘normaal’ en ‘goed’ is. Soms zijn die verschillen groot, soms zijn ze klein. Het is belangrijk die verschillen te onderzoeken en te kijken of we van elkaar begrijpen waarom we doen wat we doen en denken wat we denken en of we zo tot overeenstemming en begrip kunnen komen.
    Volgens ons gaat het om de volgende dingen:

•   Uiteindelijk moeten we van elkaar willen leren. Als je niet leert, sta je stil en stilstand betekent achteruitgang. Achteruitgang betekent dat je niet mee kunt in een samenleving, je isoleert je, verliest contact met je omgeving. Je bent niet langer interessant voor die omgeving en je krijgt dan nooit werk.

•   Om te bereiken dat je wel leert, moet je voor anderen en onbekende zaken openstaan, dus willen onderzoeken hoe de ander en de wereld in elkaar zitten: openheid. Dat is een eerste vereiste om te kunnen leren.

•   De ander zal zich alleen open tegenover je willen opstellen als je respect en inlevingsvermogen laat zien. Dus niet iemand of iets op voorhand veroordelen of minachten, maar je verdiepen in wat er in een ander omgaat en wat hij of zij wil.

Je denkt nu misschien: ja, maar dat gaat alleen maar over mij, dat ik mij moet aanpassen, en daar heb ik geen zin in. Maar ook bedrijven moeten zich aanpassen, aan hun klanten en ook aan hun personeel. Anders kunnen ze niet overleven. Misschien heb je daar nog nooit over nagedacht. Belangrijker is het echter je af te vragen: waarom wil ik mij eigenlijk niet aanpassen? Vind ik mijzelf zo belangrijk soms? Dat ik liever onaangepast thuis ga zitten en een beetje op straat ga hangen? Elke maand ga wachten op de uitkering die steeds lager wordt? Nou, dan ben je pas afhankelijk en aangepast. In plaats van ‘je aanpassen’ zou je ook kunnen zeggen: ik ga meer mogelijkheden voor mijzelf scheppen. Dan lever ik misschien voor mijn gevoel eerst iets in, maar later krijg ik het dubbel en dwars terug.

Samengevat gaat het om openheid, respect en inlevingsvermogen om jezelf te ontwikkelen (te blijven leren) zodat je meegaat in de ontwikkelingen van de samenleving. Op deze wijze zul je zelf ook respect afdwingen bij mensen en zullen mensen geïnteresseerd blijven in jou.

1.6 Weg met cultuur?

Iedereen heeft het over de multiculturele samenleving als een soort onafwendbaar gegeven. ‘Allochtonen’ (een typisch Nederlands woord: plaats mensen in een hokje, bouw er een muur omheen met een loket erin en zet er een ambtenaar op) zouden steeds belangrijker worden voor de arbeidsmarkt. In de praktijk zien we dat vooral allochtonen vaak werkeloos zijn (zie figuur 1). Komt dat omdat ze zich niet goed presenteren, zich niet willen aanpassen, omdat ze onredelijke eisen stellen of onredelijk gedrag vertonen? Of stellen Nederlanders onredelijke eisen en discrimineren ze vooral ‘allochtonen’?

Je kunt op verschillende manieren kijken naar de gegevens in figuur 1. De balk bij de Marokkanen springt er op het eerste gezicht behoorlijk uit. In deze groep is de werkeloosheid dan ook het hoogst, in 2004 ongeveer 22 procent. Dus minimaal een op de vijf Marokkanen had in 2004 geen werk. Verder kun je zien dat niet-westerse allochtonen in 2004 gemiddeld ongeveer driemaal zo vaak werkeloos waren (16 procent) als autochtonen (5 procent). Maar als je alle balkjes per groep van 2001 tot en met 2004 met elkaar vergelijkt, zie je dat grofweg bij alle groepen geldt dat tussen 2001 en 2004 de werkeloosheid verdubbeld is. Dat is zowel een geruststellende als een beangstigende gedachte. Geruststellend omdat je kunt zeggen: bij alle groepen is de werkeloosheid sinds 2001 ongeveer verdubbeld, dus er is weinig aan de hand. Blijkbaar heeft een mindere economie voor elke groep ongeveer gelijke gevolgen. Beangstigend omdat je ook kunt zeggen: de verschillen die er zijn, blijven dus wel mooi bestaan. En bij de Marokkanen is de toename van de werkeloosheid zelfs gestegen ten opzichte van de andere groepen, terwijl in deze groep ook al de meeste werkelozen zitten. Het belangrijkste gegeven is volgens ons dat het percentage werkelozen bij allochtonen drie keer zo hoog is als bij autochtone Nederlanders. En dat dat blijkbaar een redelijk stabiel gegeven is. Hoezo integratie?

Figuur 1. Werkeloosheid onder niet-westerse allochtonen (15-64 jaar; bron: CBS, 28 februari 2005)